كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى – تابيعاتقا, ەكولوگياعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىن قاۋىپتى قۇبىلىس. بۇل كۇردەلى ماسەلەنىڭ سەبەبى رەتىندە ءتۇرلى دايەك ايتىلادى. 2015, 2020 جىلدارى كيىكتەردىڭ قىرىلۋى قوعامدا كەڭىنەن تالقىلاندى. بيىل كەلەڭسىز جاعداي ۇلىتاۋ وبلىسىندا قايتالانىپ وتىر. جىل باسىنان بۇگىنگە دەيىن دالالى جەرلەردەن 6 مىڭعا جۋىق كيىك ولەكسەسى جينالدى. بۇل سان تۇپكىلىكتى ەمەس, ءالى دە وزگەرۋى مۇمكىن.
كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى قاتارىندا تابيعي, انتروپوگەندىك فاكتورلار بار. 2015 جىلى كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى ءسىبىر جاراسىنان دەگەن بولجام ايتىلدى. اۋرۋلاردىڭ جاپپاي تارالۋى تابيعي ورتادا ءومىر سۇرەتىن جانۋارلاردىڭ يممۋنيتەتىنىڭ السىرەۋىنە, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلەدى. جانۋارلاردىڭ تابيعي تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى, ەكولوگيالىق جاعدايلار وزگەرگەن سايىن, ولاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى, ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردىڭ قولدانىلۋى تابيعاتتاعى وزگەرىستەرگە, جەردىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ جوعالۋىنا اسەر ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كيىكتەردىڭ ازىق تابۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, ولاردىڭ قۋاتىن السىرەتەدى.
كليماتتىڭ وزگەرۋى, اسىرەسە تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى, جاۋىن-شاشىن مولشەرىنىڭ اۋىتقۋى كيىكتەردىڭ مەكەندەيتىن ايماقتارىنىڭ جۇيەسىنە زيان كەلتىرەدى. بۇل فاكتور دا كيىكتەردىڭ ازىق تابۋىنا, كوبەيۋىنە تەرىس اسەر ەتەدى. ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى دە, مىسالى, كيىكتەردىڭ ميگراتسيالىق جولدارىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن قۇرىلىستار, جولدار, سۋقويمالارى سياقتى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار سالۋ, سونداي-اق زاڭسىز اڭشىلىق – ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ازايتۋعا سەبەپ.
2020 جىلى كيىكتەردىڭ كوبى اشتىقتان, ازىق تاپشىلىعىنان ولگەن ەدى. الدىن الا جاسالعان بولجامدارعا سايكەس بيىل دا اشتىق, ازىقتىڭ جەتىمسىزدىگى سەبەپ بولعان سىڭايلى. وبلىستاعى وقىس جاعدايعا بايلانىستى جەزقازعان, قاراجال قالالارىندا ارنايى شتاب قۇرىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا تابيعات ينسپەكتورلارى, توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى وكىلدەرى جۇمىلدىرىلدى. قوستاناي, اقمولا, قىزىلوردا وبلىستارىنان «وحوتزووپروم ءوب» رمقك قىزمەتكەرلەرى كومەككە كەلدى. ولار قازىردە قىستا ءولىپ, قار استىندا قالعان ولەكسەلەردى كۇن جىلىنباي جيناپ الىپ, جويۋ ماقساتىندا تىنباي جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولەكسەلەردى جيناۋ بارىسىندا كەڭگىر سۋقويماسىنا قاتىستى كەدەرگىلەر كوپ. سوعان قاراماستان «وحوتزووپروم ءوب» رمقك باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باحتيار رامازان جەرگىلىكتى توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتىنىڭ قۇتقارۋشىلارى كەڭگىر سۋقويماسىن تىڭعىلىقتى تازالاپ جاتقانىن ءمالىم ەتتى.
ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى زاكاريا تۇراليەۆ:
«جانۋارلاردىڭ نەدەن ولگەنىنە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. قاردىڭ قالىڭ ءتۇسۋى, ازىقتىڭ ازايۋىنا بايلانىستى اشتىقتان قىرىلۋى مۇمكىن. قىس ايىندا قارعا مالتىعىپ قاشا الماي, بۇرالقى يتتەرگە تالانىپ ولگەن كيىك ولەكسەلەرىن دە ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇگىندە ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلىتاۋ وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, «وحوتزووپروم ءوب» رمقك ينسپەكتورلىق قۇرامى, توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتى, جەزقازعان, قاراجال قالاسى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ, كيىك ولەكسەلەرىن مال قورىمدارىنا تاستادى. وعان جەزقازعاندا التى ارنايى تەحنيكا, قاراجال قالاسىندا ارنايى تەحنيكالار مەن 11 جۇمىس توبى جۇمىلدىرىلدى», دەپ مالىمدەدى.
كوپتى كورگەن قاريا, جەزقازعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇرات قازامباەۆ ماسەلەگە قاتىستى ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى:
«وحوتزووپروم ءوب» رمقك-ءنىڭ ءبىر اقپاراتىن وقىپ وتىرسام, «اقبوكەن – جايىق جانە بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى» دەپ جازىپتى. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا اقبوكەندەر بەتپاقدالا مەن ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى دەپ بولىنەتىن. جىلدا جۇزدەگەن مىڭ كيىك ءتۇرلى سەبەپپەن ءولىپ جاتىر. بىردە وعان كىنالى ۋلى ءشوپ دەدى, بىردە ەگىنگە سەپكەن حيميكاتتار دەدى, بيىل قىس قاتتى, قار قالىڭ دەگەن ءۋاجدى ايتادى, ايتەۋىر سىلتاۋ تابىلادى. بيىل ۇلىتاۋ وبلىسىندا كوكتەمدە ون مىڭعا جۋىق كيىك ولەكسەسى قار ەرىگەندە تابىلىپ جاتىر. جانۋاردىڭ مۇنداي جاعدايعا قالاي دۋشار بولعاندىعى جايىندا دۇرىس زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەدى. كيىك تۇياعىمەن ءوزىن-ءوزى اسىرايتىن جانۋار. جوعارىدا ايتىلعانداي, كەڭەس داۋىرىندە ەلىمىزدە كيىكتىڭ ەكى ءىرى پوپۋلياتسياسى بولعان. بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ كيىكتەرى قار تۇسە بەتپاقدالاعا بەت الاتىن. ول جەردە جازعى ۋاقىتتا سۋ بولمايدى, شولەيت جەر. الۋان ءتۇرلى ءشوبى كۇزگە تامان عانا پىسەدى, سۋىق ۇرعاندا اششى شوپتەردىڭ ۋىتى قايتادى دا, قار تۇسسە, ول جەردى كيىك جايلايتىن. ول كەزدە سارىارقانىڭ قىسى قاتتى, قاردىڭ قالىڭدىعى ءبىر مەتردەن اساتىن. سول ۋاقىتتاعى كيىكتەر نەگە سارىارقادا قالماي, بەتپاقدالاعا باردى؟ كيىكتەر قار ەري باستاعاندا سارىارقا دالاسىنا كەلىپ لاقتايتىن, لاعى وسە كەلە سولتۇستىككە قاراي, ەسىلدى جاعالاپ, كۇزدە قارمەن جارىسا بەتپاقدالاعا بەت الاتىن. 2000 جىلداردىڭ باسىندا كيىكتىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى تولىعىمەن جويىلدى. سول كەزدە «وحوتزووپروم», تاعى دا سونداي مەكەمەلەر قۇرىلىپ, كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ قالۋدى قولعا الدى. رەسمي مالىمەتكە 2003 جىلى كيىك 21 مىڭ باس بولعان ەكەن, 2023 جىلى ونىڭ سانى 1 ميلليون 915-كە جەتىپتى. وسى ەكى ميلليونداي كيىك ورال, جايىق توڭىرەگىندەگى ەگىستىك ايماقتارعا ۇلكەن زيان كەلتىرە باستاعانى ءمالىم. سودان كەيىن ولاردىڭ ءبىراز بولىگىن ىرعىز وزەنىنىڭ بويىمەن باياعى بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ ارناسىنا ءتۇسىردى. ولاردى مالشا ايدادى, كيىكتىڭ سوڭىندا جۇزدەگەن ماشينامەن «باقتاشىلار» ءجۇردى. بۇل جانۋارلار سونىڭ سالدارىنان بايىرعى تابيعي جۇرىسىنەن جاڭىلىپ قالدى. مەنىڭشە, ولاردى باياعى ورىسىنە سالىپ ۇيرەتپەي, جانۋارلار قالىپتى ءومىر سۇرە المايدى. ولاردى باعۋدىڭ, وعان قىرۋار قارجى شاشۋدىڭ دا كەرەگى جوق».
كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى – ەلىمىزگە عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك ەكولوگياعا سالقىنىن تيگىزەتىن سالماقتى پروبلەما. بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولىندا تابيعاتتى قورعاۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, زاڭسىز اڭشىلىقپەن كۇرەس, ەكولوگيالىق ءبىلىم سىندى كەشەندى ءىس-شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس. تابيعي ازىق رەسۋرستارىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ, مال شارۋاشىلىعىنا زيان كەلتىرمەي, قورەكتىك وسىمدىكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋ دا كەرەك. كيىكتەر, باسقا دا جان-جانۋارلارعا قاتىستى حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ, ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋ – اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كيىكتەردىڭ ساقتالۋى – ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگى مەن بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى.
ۇلىتاۋ وبلىسى