جەڭىس تاريحى ۇمىتىلمايدى

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابزال نۇكەنوۆ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدەرمەن اي­ماقارالىق جانە مادەني بايلانىستار جونىندەگى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى انتون رىباكوۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جاستار ءىسى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى باسشىسى گريگوري گۋروۆ, ەكى ەلدىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى, سونداي-اق بەلسەندى جاستار قاتىستى. كون­فەرەنتسيا مەرەيتويلىق اتاۋ­­لى كۇنگە ارنالعان قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرلەسكەن ءىس-شارا­لارىنىڭ باستاۋى بولدى.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابزال نۇكەنوۆ قازاقستان-رەسەي كونفەرەنتسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قاتىسۋشىلاردى ايتۋلى مەرەيتويمەن قۇتتىقتاپ, تاريحي ەستەلىكتەردى ساقتاۋدا ەكى ەلدىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.

«الماتىدا ءوتىپ جاتقان «جەڭىستىڭ ەستەلىگى: ۇرپاقتار مەن حالىقتار بىرلىگى» كونفەرەنتسياسى – ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعاي­تۋعا باعىتتالعان تاعى ءبىر قادام. سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەر – ءبىزدىڭ ورتاق تاري­حىمىز, كەلەشەكتەگى بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى. جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى اياسىندا جانە جالپى العاندا, ءبىز ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ, ءوزىن-ءوزى دامىتۋ, جاستاردىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىنە باعىتتالعان بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.نۇكەنوۆ.

مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا جۇزدەگەن ميلليون ادامنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن جانقيار­لى­عىنىڭ ناتيجەسىندە جەتكەن جەڭىستىڭ قازاق حالقى ءۇشىن ءمانى تەرەڭدە جاتقانىن تاريحشىلار دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, تىڭ مالىمەتتەردى العا تارتىپ, كەڭ كولەمدى بايانداماسىنا ناقتى مىسالداردى ارقاۋ ەتتى. ەرلەرى جەڭىس جولىندا جان اياماي ەرلىك كورسەتىپ, مايدان ءۇشىن بارىن بەرگەن قازاقستاننىڭ سول زوبالاڭ جىلدارى باسىنان وتكەرگەن ساياسي, ەكونوميكالىق تاۋقىمەتى مەن مادەني ورلەۋ كەزەڭىن قاتار الىپ سارالادى.

رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدەرمەن ايماقارالىق جانە مادەني بايلانىستار جونىندەگى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى انتون رىباكوۆ جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ا.بالاەۆا مەن گ.گۋروۆ قول قويىپ, قابىلداعان 2025 جىلعا ارنالعان رەسەي-قازاقستان اراسىنداعى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق سالا­سىن­داعى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ ماڭىزىنا ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى.

«بۇل – ەكى ەل وكىلدەرىنىڭ ۇزاق جىلداردىڭ بەدەرىندە بىرلەسە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. بۇل جۇمىس بۇگىن عانا باستالعان جوق جانە ورتاق مۇددە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دەربەس مەملەكەتتەر رەتىندەگى دوستىق قارىم-قاتىناسىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ءىس-شارالاردىڭ بىرلەسكەن جوسپارىن قابىلداۋ يگى ماقساتىمىزدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز», دەدى ا.رىباكوۆ.

رەسەيلىك مەيماننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قابىلدانعان ءىس-شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسى الداعى جىلداردا وڭ باعدارىمەن ايقىندالا تۇسپەك. ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ فاشيزممەن كۇرەستەگى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرا­لى ويىن تارقاتا كەلە, رەسپۋبليكاعا كوشىرىلگەن كەڭەستىك ازاماتتاردى با­ۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنىڭ ىزگىلىگى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنىن تاعى ءبىر جادىدا جاڭعىرتتى.

ء«بىزدىڭ وتانداستارىمىزدى, اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدى قابىلداپ, ەكىنشى وتان سىيلاعان قازاقستاندىق دوستارىمىزدىڭ, الماتىلىقتاردىڭ كورسەتكەن قوناقجاي كەڭ پەيىلى ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز», دەدى ا.رىباكوۆ.

جاستار ءىسى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىكتىڭ باسشىسى گ.گۋروۆ وتان سوعىسى باتىرلارىن ەستە ساقتاۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەدى.

ء«بىز قازاقستانعا ەكى ەل اراسىنداعى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جالپى جوسپارىن قابىلداۋ ءۇشىن كەلدىك. ونىڭ اۋقىمىندا الۋان ءتۇرلى باعىتتار قامتىلعان, سونىڭ ىشىندە ەرىكتى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ, جاستارمەن جۇمىستىڭ ءبىز ءۇشىن قاشاندا ءمانى جوعارى. رەسەيدەن سوعىس قاسىرەتىن ەستە ساقتاۋ مەن جەڭىس توڭىرەگىندە ىزدەنىپ, زەرتتەپ جۇرگەن قوعامداستىقتىڭ مۇشەلەرىنەن قۇرالعان ۇلكەن دەلەگاتسيا كەلدى. ولار – جەڭىس ەرىكتىلەرى, مامىر مەرەكەلەرى قارساڭىندا «قالاي اتاپ وتەمىز, نە جاسالۋى كەرەك, ەكى ەلدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعى بۇل جەڭىستىڭ ماڭىزىن قالاي ساقتاي الادى؟» دەگەن ماسەلەنى قازاقستان جاس­تارىمەن بىرلەسە تالقىلاۋ ويدا بار»,  دەيدى گ.گۋروۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس تە, ونى ەستە ساقتاۋ دا – رەسەيلىكتەر ءۇشىن مىڭجىلدىقتاردا ماڭىزىن جويمايتىن قاستەرلى ەستەلىك.

«بۇل, بىرىنشىدەن, سوعىس قاسىرەتى ەشقاشان قايتالانباس ءۇشىن كەرەك. ەكىنشىدەن, رەسەي جاستارى دا, قازاقستان جاستارى دا ەكى ەلدى كوپ نارسە بايلانىستىراتىنىن ءتۇسىنۋى قاجەت. بايلانىستىراتىن جاقسى دۇنيە دە, قارا تاڭبالى وقيعالار دا جەتەرلىك, سىرتقى قاۋىپ-قاتەر الدىندا حالىقتاردىڭ بىرىگۋ مۇمكىندىگى – بۇل ماڭىزدى ءىس. سوندىقتان دا كەڭەس وداعىن قورعاي وتىرىپ قازا تاپقان قازاق حالقىنىڭ وكىلدەرىن ءبىز ەرەكشە قۇرمەتتەيمىز. قازاق جەرىندە جاساقتالىپ, ماسكەۋدى قورعاپ, شەيىت بولعان پانفيلوۆشىلار سوعىسقان ماسكەۋ تۇبىندە سالتاناتتى ءىس-شارالاردىڭ باستاۋ الاتىنى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس», دەپ گ.گۋروۆ ءوز ويىن تولىقتىردى.

كونفەرەنتسيا باعدارلاماسى ءۇش پانەلدىك سەسسيادان تۇردى. اتاپ ايتساق, «جەڭىستىڭ ەستەلىگى: ۇرپاقتار مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى كوپىر», «جەڭىس ەستەلىگىن ساقتاۋعا ارنالعان جاستار قوزعالىستارى» جانە «ورتاق تاريحتى نىعايتۋعا باعىتتالعان زاماناۋي جوبالار» سەكىلدى سەسسيالار ەكى ەل ماماندارىن ورتاق اڭگىمە توڭىرەگىنە توعىستىردى.

مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى العا تارتقان مالىمەتكە قاراعاندا, 1941 جىلعى 22 ماۋسىمنان 1945 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن قازاقستاننان 1 196 164 ادام اسكەرگە شاقىرىلعان. ال بۇل دەگەن ءسوز سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ جاپپاي موبيليزاتسياعا قاتىسقان قازاقستاننىڭ ءاربىر بەسىنشى تۇرعىنى مايداننىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلعان. ستالينگراد شايقاسى كەزىندە قازاقستان ستالينگراد مايدانىنىڭ ەڭ جاقىن تىلىنا اينالدى. وسىعان بايلانىستى 1942 جىلعى 15 قىركۇيەكتەن باستاپ باتىس قازاقستان وبلىسىندا اسكەري جاعداي ەنگىزىلگەن.

قازاقستان اۋماعىندا 12 اتقىشتار جانە 4 اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى, شامامەن 50 جەكە پولك پەن باتالون قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە 3 اتتى اسكەر ديۆيزياسى مەن 2 اتقىشتار بريگاداسى ۇلتتىق قازاق قۇرامالارى رەتىندە جاساق­تالعان. سوعىستىڭ سوڭىنا دەيىن ساق­­تالىپ قالعان وسى 12 ديۆيزيانىڭ بار­­­­لىعى قۇرمەتتى اتاقتارعا يە بولدى. ال بەسەۋى «گۆارديالىق» ديۆيزيا مارتەبەسىن الدى.

ءاليا مولداعۇلوۆا, مانشۇك مامەتوۆا, تالعات بيگەلدينوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, قاسىم قايسەنوۆ, لەونيد بەدا, راحىمجان قوشقارباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, سەرگەي لۋگانسكي ەسىمدەرى جەڭىس تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. 528 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا وتانداستارىمىز پارتيزان قوزعالىستارىنا قاتىستى. قازاقستان تىلدا دا ەرەن ەرلىك كورسەتتى. وتان سوعىسى قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا دا سەرپىن بەردى, ونىڭ قۋاتى حالىقتى جۇمىلدىرۋ مەن كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ رۋحىن كوتەرۋگە باعىتتالدى. الايدا بۇل جەڭىستىڭ باعاسى 27 ميلليون ادامنىڭ ءومىرى بولدى. قازاقستان ءۇشىن ورنى تولماس شىعىن – 601 011 ادام. ونىڭ ىشىندە 279 696, ياعني 46,5 پايىزى ۇرىس دالاسىندا قازا تاپتى, 42 766 ادام نەمەسە 7,1 پايىزى گوسپيتالداردا جاراقات پەن اۋرۋ سالدارىنان كوز جۇمدى, 271 503, ياعني 45,2 پايىزى حابارسىز كەتتى.

كەيىنگى تاريحشىلارىمىزدىڭ دەرەگىنشە, گيتلەرلىك تۇتقىنعا تۇسكەن 128 مىڭ قازاق جاۋىنگەرىنىڭ 23 مىڭى عانا كونتسلاگەرلەردەگى جانتۇرشىگەرلىك جاعدايلاردان ءتىرى قالىپ, وتانىنا ورالعان.

«سوعىس – ادام شىعىنى عانا ەمەس, وراسان ەكونوميكالىق زارداپ. قازاقستان سول جىلدارى مايدان ءۇشىن بارىن بەردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوعىس جىلدارىندا رەسپۋبليكا مايدانعا قورعاسىننىڭ 85 پايىزىن جەتكىزدى, ال ءار ءتورتىنشى وق لەنينوگورسكىدە (قازىرگى ريددەر) وندىرىلگەن قورعاسىننان قۇيىلعان. سونىمەن قاتار قازاقستان بارلىق پوليمەتالل كەنىنىڭ 79 پايىزىن, ۆيسمۋتتىڭ 65 پايىزىن, موليبدەننىڭ 60 پايىزىن, مىس كەنىنىڭ 35 پايىزىن قامتاماسىز ەتتى. جەڭىس جولىندا بارلىعى – بولات قۇيۋشىدان باستاپ ەسەپشىگە دەيىن, ەتىكشىدەن مۇعالىمگە دەيىن, ۇلكەن-كىشى تۇگەل تالماي ەڭبەك ەتتى. مادەنيەت سالاسى دا ەرەكشە ءرول اتقاردى. سوعىس زاردابى, جوقشىلىق, اشتىق بەلەڭ العان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ونەرگە ورىن جوقتاي كورىنەتىن. بىراق ولاي بولمادى. مەملەكەت مادەنيەتتى تەك قولداپ قانا قويماي, ونى نىسانالى تۇردە حالىق اراسىنا تاراتتى, ونىڭ قۋاتتى رۋحاني كۇشىن جەڭىسكە جەتۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە شەبەر پايدالاندى ءارى دامىتۋعا كۇش سالدى», دەدى ا.بالاەۆا.

كەيىنىرەك ەسەپتەلگەندەي, سوعىس جىلدارى قازاقستاننىڭ كونتسەرتتىك ۇيىمدارى مايدان شەبىندە, گوسپيتالداردا 36 525 رەت ونەر كورسەتكەن. بۇل كەزدە رەسپۋبليكاعا ەۆاكۋاتسيالانعان كينوستۋديالاردىڭ بازاسىندا وتاندىق كينەماتوگرافيا دامىدى. وسى جىلدارى قالىپتاسقان ماماندار كەيىن قازاق كينوسىنىڭ نەگىزىن قالادى.

– ايتا كەتەرلىگى, 1943 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا رەجيسسەر ەفيم اروننىڭ «بەلايا روزا» ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. وندا جارالى وفيتسەردىڭ ءرولىن شاكەن ايمانوۆ سومدادى. بۇگىندە «قازاقفيلم» وسى اڭىزعا اينالعان اكتەر ءارى رەجيسسەر ەسىمىن يەلەنىپ وتىر. رەسەي مەن قازاقستان كينەماتوگرافيستەرىنىڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىستە بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى ۇلتتىق كينويندۋستريامىزدىڭ نەگىزىن قالادى, – دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, سول جىلدارى كينەماتوگرافيادا عانا ەمەس, باسقا سالالاردا دا كوپتەگەن تۋىندى دۇنيەگە كەلدى. سوعىس پوەزياسىنىڭ جاۋھارى – قازاق اقىنى جامبىلدىڭ قورشاۋداعى لەنينگرادقا ارناعان «لەنينگرادتىق ورەنىم!» اتتى ولەڭى.

وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا جاۋمەن ارپالىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگى قازاق مادەنيەتى قايراتكەرلەرىنە شابىت بەردى. ايدا عالىمقىزى ءدال وسى سوعىس جىلدارى, 1944 جىلى كومپوزيتورلار مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جانە لاتيف ءحاميديدىڭ قازاق كسر-ءنىڭ العاشقى مەملەكەتتىك گيمنىن جازعانىن, سونىمەن قاتار سوعىس جىلدارى قازاقتىڭ ءداستۇرلى فولكلورلىق جانرى – ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاڭعىرعانىن ەسكە الدى.

سوعىس جىلدارىندا قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانعان 23 تەاتر مەن فيلارمونيا شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ رەسپۋب­ليكا ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى زور بولدى. گالينا ۋلانوۆا, يۋري زاۆادسكي, ۆەرا مارەتسكايا سىندى ساحنا شەبەرلەرى قازاق تەاترلارىنىڭ اكتەرلەرىنە وزدەرىنىڭ باي تاجىريبەسىن ۇيرەتتى.

ساحنادا بۇرىننان تانىمال تۋىندىلار قويىلىپ قانا قويماي, سوعىس جىلدارىندا تۇڭعىش پرەمەرالار دا ءوتتى. ماسەلەن, 1942 جىلى قازاقستاندا العاش رەت وپەرا جانرىنداعى قويىلىم ساحنالاندى. اۆتورى – ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, ال تۋىندى «گۆارديا, العا!» دەپ اتالدى. 1944 جىلى احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسى ساحناعا شىقتى. سول جىلى ناتاليا ساتستىڭ ەسىمىن بۇگىندە يەلەنىپ وتىرعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى (تيۋز) اشىلدى.

سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرى شەبەرلەرى 2,5 مىڭنان اسا كەسكىندەمە, گرافيكا جانە ءمۇسىن تۋىندىلارىن جاساپ شىعاردى. بۇل شىعارمالاردا كەڭەس ادامدارىنىڭ مايدان مەن تىلداعى ءپاتريوتيزمى, تاباندىلىعى, ەرلىگى مەن قاھارماندىعى بەينەلەندى. قازاقستان كەسكىندەمەسى مەن گرافيكاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان زور ەڭبەگى ءۇشىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ شەشىمىمەن ءابىلحان قاستەەۆ پەن مويسەي لەۆينگە «قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى», ال سەرگەي بوندار مەن ناۋم كارپوۆسكيگە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى» اتاعى بەرىلدى.

قازاقستاننىڭ ورتاق جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى تولىمدى ءسوز قوزعاعان ا.بالاەۆا سوعىستىڭ اۋىر جىلدارى قازاقستان مادەنيەتى ءۇشىن ءوسۋ مەن ورلەۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى اشىلعانىن وسى تەكتەس جارقىن مىسالدارمەن ايشىقتادى. ەل ىشىندەگى بۇرىن-سوڭدى بولماعان پاتريوتتىق رۋح پەن بيىك ماقسات – قازاقتىڭ بەينەلەۋ جانە مۋزىكا ونەرىنىڭ, تەاترى مەن كينوسىنىڭ, پوەزياسى مەن ادەبيەتىنىڭ كەلبەتى مەن مازمۇنىن قالىپتاستىرعان باستى فاكتورلارعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.

«ارينە, ءبىز, بۇگىنگى ۇرپاق, وسىنىڭ ءبارىن باعالاپ, قازىرگى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا اپاراتىن بىرەگەي تاريحي كەزەڭ رەتىندە قابىلداۋىمىز قاجەت. ءبىر نارسەنى انىق ايتا الامىز: سول سۇراپىل سوعىستا جەڭىسكە جەتكەنىمىز – قاھارمان اتالارىمىزدىڭ ۇلى ەرلىگىنىڭ ارقاسى. وسى قاراپايىم, بىراق تەرەڭ ماعىنالى شىندىقتى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ قولىمىزدا», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ايدا عالىمقىزى.

جالپى, اتاۋلى مەرەيتوي قار­ساڭىندا تاراپتار بىرقاتار جوبانى بىرلەسە اتقارۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتاپ ايتساق, الداعى ۋاقىتتا ءتۇرلى اكتسيالار, فورۋمدار, مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلماق.

الماتى