كيىكتەردىڭ وبالىن كىم كوتەرەدى؟

وسى جاعدايعا بايلانىستى جەزقازعان مەن قاراجال قالالارىندا ارنايى شتاب قۇرىلدى. وعان تابيعات ينسپەكتورلارى مەن قاتار توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى وكىلدەرى جۇمىلدىرىلدى. قوستاناي, اقمولا, قىزىلوردا وبلىستارىنان «وحوتزووپروم ءوب» رمقك قىزمەتكەرلەرى كومەككە كەلدى. ولار قىستا ءولىپ قار استىندا قالعان ولەكسەلەردى كۇن جىلىنباي تۇرىپ, جيناپ الۋدا تىنباي جۇمىس ىستەپ جاتىر.  ولەكسەلەردى جيناۋدا كەڭگىر سۋ قويماسىندا كەدەرگىلەر دە كوپ. مۇزدىڭ جۇقا بولۋى قاۋىپتى بولىپ تۇر. سوعان قاراماستان «وحوتزووپروم ءوب» رمقك باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باحتيار رامازان كەڭگىر سۋ قويماسىن تازالاپ تاستاۋعا جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايدىڭ قۇتقارۋشىلارى جۇمىس جاساپ جاتقانىن جەتكىزدى.  اركىم دالا جانۋارلارىنىڭ ءولۋ سەبەبىن بىلگىسى كەلەدى.

«جانۋاردىڭ نەدەن ولگەنىن زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. قاردىڭ قالىڭ ءتۇسۋى, ازىقتىڭ ازايۋىنا بايلانىستى اشتىقتان قىرىلۋ سەبەبى دە بار. قىس ايىندا تابيعي جولمەن جانە بۇرالقى يتتەرگە تالانىپ ولگەن كيىك ۇشالارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا وشججد اۋماقتىق ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى, «وحوتزووپروم ءوب» رمقك ينسپەكتورلىق قۇرامى, تجد جانە جەزقازعان قالالىق اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, قاراجال قالاسىنىڭ اكىمدىگى بىرلەسكەن تۇردە ۇشالاردى مال قورىمىنا تاستادى. ول ءۇشىن جەزقازعاندا التى ارنايى تەحنيكا, قاراجال قالاسىندا ارنايى تەحنيكالار مەن 11 توپ جۇمىلدىرىلدى. ولەكسەلەر ارنايى مال قورىمدارىنا تاستالىپ, جويىلىپ جاتىر. مەحانيكالىق زاقىمدارى جوق. ولاردى جويۋ تۋرالى كوميسسيا مۇشەلەرىمەن اكت تولتىرىلىپ, قول قويىلدى», دەدى ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى زاكاريا تۇراليەۆ.

كوپتى كورگەن اقساقالدىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەيىك. جەزقازعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇرات قازامباەۆ:

ء«بىزدىڭ «وحوتزووپروم ءوب» رمقك - نىڭ ءبىر اقپاراتىن وقىپ وتىرسام «اقبوكەن جايىق جانە بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى» دەپ جازىپتى. ال ەندى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا اقبوكەندەر بەتپاقدالا مەن ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى دەپ بولىنەتىن. ۇكىمەت پەن عالىمدار تاراپىنان ناقتى دۇرىس شەشىمدەر قابىلدانباعانىنىڭ كەسىرىنەن جىل سايىن جۇزدەگەن مىڭ كيىك ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءولىپ جاتىر. بىردە وعان كىنالى ۋلى ءشوپ دەدى, بىردە ەگىنگە سەپكەن حيميكاتتار دەدى, بيىل قىس قاتتى قار دەگەن ءۋاجدى ايتادى, ايتەۋىر  سىلتاۋ تابىلادى.

ال ەندى مەملەكەت تاراپىنان ول جانۋارعا ءبولىنىپ جاتقان قارجى شەكسىز. بىلتىر كيىكتى قوي سەكىلدى باعۋ ءتاسىلىن كىرگىزەمىز دەپ داۋرىقتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق دالاسىندا قويدى باعاتىن قويشى تابىلمايدى. ال ەندى ۇزىن اياق كيىكتى كىم باعادى؟ بۇنداي شەشىمدەرگە نە كۇلەرىڭدى, نە جىلارىڭدى بىلمەيسىڭ. 

جوعارىدا ايتىلعانداي كەڭەس داۋىرىندە كيىكتىڭ قازاقستاندا ەكى ءىرى پوپۋلياتسياسى بولعان. بەتپاقدالا مەن ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى. مىسالى بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ كيىكتەرى قار تۇسە بەتپاقدالاعا بەت الاتىن. ول جەردە جازعى ۋاقىتتا سۋ بولمايدى, شولەيت جەر. ال ول جەردەگى الۋان ءتۇرلى شوپتەر كۇزگە تامان پىسەدى, سۋىق ۇرعاندا اششى شوپتەردىڭ ۋىتى قايتادى دا, قار تۇسسە ول جەردى ماڭىراعان كيىك جايلايتىن. ول كەزدەردە سارىارقانىڭ قىسى قاتتى, قاردىڭ قالىڭدىعى مەتردەن اساتىن. سول ۋاقىتتاعى بۇل كيىكتەر نەگە سارىارقادا قالماي بەتپاقدالاعا باردى؟ ول كەزدەرى بەتپاقدالا كيىكتەرى قار ەري باستاعاندا سارىارقا دالاسىنا كەلىپ لاقتايتىن, سوسىن لاعى وسسە سولتۇستىككە قاراي ەسىلدى جاعالاپ, كۇزدە قارمەن جارىسا بەتپاقدالاعا بەت الاتىن. 2000 جىلداردىڭ باسىندا كيىكتىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى تولىعىمەن جويىلدى. سول كەزدە جوعارىدا ايتىلعان «وحوتزووپروم» تاعى دا سونداي مەكەمەلەر قۇرىلىپ, كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ قالۋ شاراسىن باستاعان. ولاردىڭ مالىمەتى بويىنشا 2003 جىلى كيىكتىڭ باسى 21 مىڭ باس بولعان ەكەن, ال 2023 جىلى ونىڭ سانى 1 ميلليون 915 باسقا جەتىپتى. بۇل ەكى ميلليونداي كيىكتىڭ ماسەلەسى ورال, جايىق توڭىرەگىندەگى ەگىستىك ايماقتارعا ۇلكەن زيان كەلتىرە باستاعانى ءمالىم. سودان كەيىن ولاردىڭ ءبىراز بولىگىن ىرعىز وزەنىنىڭ بويىمەن باياعى بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ ارناسىنا ءتۇسىردى. ناقتىلاپ ايتساق ولاردى مالشا ايدادى. كيىكتىڭ سوڭىندا جۇزدەگەن ماشينامەن «باقتاشىلار» ءجۇردى. بۇل جانۋارلار سول «باققاننىڭ» اسەرىنەن بايىرعى تابيعي جۇرىسىنەن جاڭىلىپ قالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىزدىڭ «عالىمدار» كيىكتىڭ ميىن سۋ ەتىپ جىبەردى. مەنىڭشە ولاردى باياعى ورىسىنە سالىپ ۇيرەتپەي بۇل جانۋارلار ءومىر سۇرە المايدى. سونىمەن قاتار بۇلاردى باعۋدىڭ, ول ءۇشىن قىرۋار قارجىنى شاشۋدىڭ كەرەگى دە جوق. كيىك دەگەنىڭ ءوزىنىڭ تۇياعىمەن, ءوزىن ءوزى اسىرايتىن جانۋار. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان كوزقاراس وزگەرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن, دەيدى.

كيىكتەردىڭ قىرىلۋىنىڭ ءبىر سىرى سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنىڭ ەكولوگيالىق مۇشكىل جاعدايىمەن ۇشتاستىرادى. قالاي دەسە دە ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. بىراق جاپپاي قىرىلىپ جاتقان كيىكتەردىڭ وبالىن كىم كوتەرەدى؟

ۇلىتاۋ وبلىسى