بالالار قاۋىپسىزدىگى – باستى ماسەلە

جيىندا ءسوز العان وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وس­پان بالالاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكە­نىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزى­نە قاراعاندا, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ بويىنشا اۋقىمدى زاڭنامالىق, سترا­تەگيالىق ءىس-شارالار ىسكە اسى­رىلدى. سونىڭ العاش­­قى­سى – زاڭنامالىق جۇمىس­­تار. اتاپ ايتقاندا, بالا­لار­عا قاتىستى زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ كەز كەلگەن نىسانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭ­داتاتىن نورمالار ەنگىزىلدى; بالانى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ تۇسىرۋگە تى­يىم سا­لىنىپ, اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىك كوزدەلدى; قۇ­­­رىلىس كومپانيالارىن تەرە­­­­زە­­لەرگە ق ۇلىپتار نەمەسە قاۋىپ­سىزدىك تەتىكتەرىن ورنا­تۋعا مىندەتتەيتىن نورمالار ەنگىزىلدى; بالالاردى ساۋدا­لاۋدىڭ الدىن الۋ شا­رالا­رى ەنگىزىلدى. سونداي-اق بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ مارتە­بەسى نىعايتىلدى – بالالار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ما­سەلەلەرىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ءاربىر وڭىردە ونىڭ وكىلدەرى تاعايىندالدى. قامقورشىلىق جانە قور­عا­ن­شىلىق ورگاندارى ماماندا­رىنىڭ شتات سانىنىڭ ءنورما­تيۆى بەلگىلەندى – 5 مىڭ بالاعا ءبىر ماماننان كەم ەمەس, بۇل ءبىر جىلدا ماماندار سانىن 400-گە جۋىق بىرلىككە ۇلعايتۋعا, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. تالىم­گەرلىك ينستيتۋتى ەنگىزىلدى, ەندى جەتىم بالالار تابىس­تى الەۋمەتتەنۋ ءۇشىن ەرەسەك تالىم­گەرلەردى قولدانا الادى.

«ستراتەگيالىق شارالار­دىڭ ەكىنشىسى – قاۋىپ­سىزدىك جۇيەلەرىمەن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ. بۇگىندە مەم­لەكەتتىك بالاباقشالار, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر زاما­ناۋي بەينەباقىلاۋ جۇيە­لەرىمەن جانە باقى­لاۋ قۇرىل­عىلارىمەن جابدىق­تالعان. بۇل جۇمىس جەكەمەنشىك ءبى­لىم بەرۋ ۇيىمدارىندا دا جالعاسىپ جاتىر. 2024 جىل­عى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ, بالا­لاردىڭ ءتۇرلى ومىرلىك جاع­دايدا ءوز ارەكەتتەرىنە سەنى­مىن قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان «جەكە قاۋىپسىزدىك ساباقتارى» ەنگىزىلدى. ءۇشىنشى, ەموتسيونالدى ءال-اۋقات. 2022 جىلى جابىرلەۋ (بۋللينگ) ۇعىمى زاڭنامالىق تۇردە بە­كىتىلدى. ناتيجەسىندە, مەك­تەپ­تەردەگى جابىرلەۋ ارەكە­تى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­­شىلىك كۇشەيتىلدى, ءبىلىم ور­دالارىنداعى پسيحولو­گيالىق قىزمەتتەر مەن مەكتەپىشىلىك ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي قاعي­دالارى قابىلداندى, زارداپ شەككەن بالالارعا شۇعىل كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۆەدومستۆوارالىق جەدەل ارەكەت ەتۋ الگوريتمدەرى ەنگىزىلدى», دەدى ە.وسپان.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىم­دەۋىنشە, ءتورتىنشى شارا – پسيحولوگيالىق احۋال. 2023 جىلى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەشەندى جوس­پار قابىلداندى. بارلىق وڭىر­دە بالالار مەن اتا-انالار­عا كاسىبي كومەككە قول جەت­كىزۋ­دى قامتاماسىز ەتەتىن پسيح­و­لوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. بىلتىر 250 مىڭعا جۋىق ادام كومەك الدى. 24/7 رەجىمىندە جۇمىس ىستەيتىن 111 بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بايلانىس ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بالالاردان 17 مىڭ قوڭىراۋ ءتۇستى. 2024 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنان باستاپ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋ­شىلاردان QR-كودتار ارقىلى وتىنىشتەر قابىلدايتىن جۇيە ەنگىزىلدى. بۇل جاسوسپىرىمدەرگە جاسىرىن تۇردە قولداۋ سۇراۋ­عا مۇمكىندىك بەردى. بيىلعى اق­پانداعى جاعداي بويىنشا بالالاردان 25 مىڭ SMS تىركەلدى.

«ستراتەگيالىق جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بەسىن­شىسى جالپىعا بىردەي اتا-انا تاربيەسى بولدى. اتا-انالاردىڭ قۇقىقتىق جانە پەداگوگيكالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بارلىق مەكتەپتە اتا-انالاردى پە­دا­گوگيكالىق قولداۋ ورتالىق­تارى قۇرىلدى. اتا-انالار ءۇشىن 45 مىڭنان اسا ترەنينگ وتكىزىلدى. التىنشى ماسە­لە – مەملەكەتتىك باقىلاۋ. 2024 جىلى بالالاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ با­قىلاۋ وكىلەتتىكتەرى كەڭەي­تىلدى, تەكسەرۋگە جاتاتىن وبەكتىلەردىڭ تىزبەسى ۇلعاي­تىلدى, ەسكەرتۋسىز جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر تەتىگى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك ىقپال ەتۋدىڭ جاڭا شارالارى ەنگىزىلدى. جەتىنشى شارا جەتىم بالالاردىڭ قۇ­قىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالدى. بىلتىر بالالار ۇي­لەرىنە بالاما رەتىندە كاسىبي وتباسى قابىلداۋ ينس­تيتۋ­تى ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتي­جەسىن­دە بالالار ۇيىندە تار­بيەلەنىپ جاتقان بالالار سانى سوڭعى 10 جىلدا ەكى ەسەگە قىس­قار­دى», دەدى سپيكەر.

كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتە­تىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆا 6,8 ميلليون بالا­نىڭ (بۇل جالپى حالىقتىڭ ۇش­تەن بىرىنە جۋىعى) قاۋiپسiزدiگi مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتiك ساياساتتىڭ نەگiزگi باسىمدىقتارىنىڭ بiرi بولىپ قالاتىنىن ايتتى. ونىڭ ويىنشا, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ وتباسىنىڭ بەلسەندى قاتى­سۋىن­سىز مۇمكىن ەمەس. ويتكە­نى اتا-انا مىندەتتەرىن تيى­سىن­شە ورىنداماۋعا بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى سوڭعى بەس جىلدا 3,5 ەسە ارتقان, بىلايشا ايتقاندا, 2020 جىلعى 5 مىڭ جاعداي بولسا, 2024 جىلى 19 مىڭ جاعدايعا دەيىن كوبەيگەن. سونداي-اق كامەلەتكە تولما­عان بالالاردىڭ تۇندە ەرە­سەك­تەردىڭ قاراۋىنسىز تۇر­عىن ۇيدەن تىس جەردە بولۋى­نا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتار سانى 2 ەسە (2020 جى­لى 65 مىڭنان 2024 جىلى 112 مىڭعا دەيىن) ءوستى. بالا­لاردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا بولۋ فاكتىلەرىنىڭ سانى 3 ەسەگە, ياعني 844-تەن 2406 جاعدايعا دەيىن ارتتى. بۇل دەرەكتەر ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى.

«كۇن جىلىعاندا بالالار­دىڭ تەرەزەدەن قۇلاۋى, سۋعا باتۋى جانە باسقا دا وقيعا­لارمەن بايلانىستى جازاتا­يىم وقي­عالاردىڭ سانى كوبەيىپ كەتتى. تالداۋ كورسەتكەندەي, 2 جاس­تان 5 جاسقا دەيىنگى بالا­لاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاۋ جاع­دايلارى­نىڭ باسىم بولىگى, ياعني شامامەن 80%-ى ۇيدە بولادى. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىلتىر ءبىلىم بەرۋ, تالىمگەرلىك, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە بالالىق شاقتى قور­عاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭنا­ما شەڭبەرىندە قۇرىلىس كاسىپورىندارىن تەرەزەلەرگە قاۋىپسىزدىك ق ۇلىپتارىن ورناتۋعا, ال تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەيتىن نورمالار ەنگىزىلدى. بۇل تالاپتار پايدالانۋعا بەرىلەتىن جاڭا عيماراتتارعا قولدانىلادى. بالالاردى قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىسى – ولاردىڭ تسيفرلىق قاۋىپسىزدىگى. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا جۇرگىزىلگەن «Kazakhstan Kids Online» زەرتتەۋىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا ساۋالناماعا قاتىسقان بالالاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى­نەن كوبى اتا-انالارىنىڭ ولار تۋرالى اقپاراتتى ولاردىڭ كەلىسىمىن سۇراماي-اق حابارلامالار, سۋرەتتەر نەمەسە بەينەلەر تۇرىندە ورنالاستىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازىر ونلاين الەم بالالار ومىرىندە ۇلكەن ءرول اتقارادى. قوعامدا ومىرلىك جاعدايلارعا تاپ بولعان بالا­لاردىڭ بەينەلەرى مەن بەينەجازبالارىن تاراتۋ ەرەكشە قاراۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى», دەدى ن.وسپانوۆا.