تامىرى تەرەڭ بايتەرەك

ول – كيەلى تورعاي ولكەسىنىڭ پەرزەنتى. اكەسى ەكىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىسقا الىنىپ, سودان ورال­ماعان. اناسى ۇجىمشار­دىڭ قارا جۇمىسىن ىستەپ ءجۇ­رىپ, اكەسىز قالعان ءۇش بالاسىن قانات­تىعا قاق­تىر­ماي, تۇم­سىقتىعا شوق­تىر­ماي ءوسىردى.

تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ال­ماتىعا كەلىپ, سول كەزدەگى قازاق اۋىل شا­­ر­ۋاشىلىعى ينس­تيتۋ­تىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. اۋىلدا مەكتەپ­تى قازاقشا وقىعان تالاپتى جاس العاشىندا ورىس تىلىنەن قاتتى قينالدى. بىراق ەرەكشە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك ءتامامدادى. ءسويتىپ, وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالدىرىلدى. ءسابيت بايزاق ۇلى وقۋ مەن عىلىمي جۇمىستى قاتار الىپ ءجۇردى. بىرەر جىلدان كەيىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعاپ, دوتسەنت اتاعىنا يە بول­دى. عالىم بۇل ەڭبەگىندە قىل­قاندى القا اعاشتارىنىڭ جەرۇستى فيتوماسساسىنىڭ قالىپ­­تاسۋى زاڭدىلىعىن زەرت­تەدى. شىن­دىعىن ايتقاندا, مۇن­داي باعىتتا سول جىلدارى وداق كولەمىندە ءالى زەرتتەۋ جۇرگى­زىلمەگەن ەدى. وسى­دان باستاپ, سابەڭ ورمان شار­ۋا­شىلىعى سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە كىرىس­تى. سونداي-اق ورماندى فيلو­سوفيالىق كوزقاراس نەگىزىندە جان-جاقتى تابيعات كەشەنى دەپ تانىپ, وعان ەكونوميكالىق جانە ەكولو­گيالىق تۇرعىدان قاراپ, كاداسترلىق باعا بەرۋ كەرەك دەگەن قاعيدانى قالىپتاستىردى. ونىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جازىپ, مەتودولوگياسىن قۇراستىردى. وسى عىلىمي جۇمىسقا مەنى دە تارت­تى. عالىم وسى باعىتتا تالماي ەڭبەك ەتتى. حالىقارالىق عىلى­مي كونفەرەنتسيالارعا قاتى­سىپ, ورمان شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسى بويىنشا وزگە ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماسىپ, وي ءبولىستى. اسىرەسە شەتەلدىك ت.لو­بو­ۆيكوۆ, ن.كوجۋحوۆ, ا.پەت­روۆ, ا.موشكالەۆ, يۋ.تۋنيتسا, ي.تۋر­كەۆيچ سەكىلدى بەلگىلى عالىم­دار­مەن جاقىن ارالاستى.

عالىم 1987 جىلى دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان-تەحنيكالىق اكادەمياسىنىڭ عىلىمي كەڭە­سىن­دە قورعاپ, ەكونوميكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الدى. بىراق بۇل عىلىمي جۇمىستى قورعاۋ وعان وڭايعا تۇسكەن جوق. كەدەرگىلەر كەزدەستى. بىرەۋلەر ءسابيت اعاعا الماتىداعى جەلتوق­سان كوتەرىلىسىنەن سەبەپ ىزدەپ, قار­سىلىق جاساۋعا تىرىستى. الايدا عىلىمي كەڭەستە ورىستىڭ ايگىلى پروفەسسورى ت.لوبوۆيكوۆ بايزاق­ ۇلىنىڭ دوكتورلىق ەڭبەگىنىڭ تەوريالىق قۇندىلىعى مەن پراك­تيكالىق ماڭىزى زور ەكەنىن ايتىپ, جوعارى باعا بەردى. ءسويتىپ, كورنەكتى عالىم تارازى باسىن وڭ جاققا اۋدارىپ جىبەرگەن.

سونداي-اق س.بايزاق ۇلى ءبىراز جىل قازىرگى قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە فاكۋلتەت دەكانى بولىپ ىستەدى. مەن ورىنباسارى بولدىم. سوندا سابەڭنىڭ ىسكەرلىگى مەن ۇيىم­داستىرۋشىلىعىن جاقىننان كوردىم. وقۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, فاكۋلتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا زور ۇلەس قوستى. ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى. اسىرەسە وقۋ ۇدەرىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.

ودان كەيىن ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ باس عالىم-حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. اكادەميك بولىپ سايلاندى. شىنىندا, بۇل تاريحي وقيعا ەدى. ويتكەنى س.باي­­زاق ۇلى – ەلىمىزدەگى ورمان شارۋا­شىلىعى ەكونوميكاسى عالىم­دارى اراسىنان شىققان ال­عاش­قى اكادەميك. ول اكادەميادا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى ەلى­مىزدەگى ورمان ساياساتى, ەكو­نو­­ميكاسى, شارۋاشىلىعى جانە ەكو­لوگيا باعىتتارىن زەرتتەپ, تىن­­باي ەڭبەك ەتتى. ايتالىق, قازاق جاستارىن عىلىمعا تارتىپ, ۇلتتىق ورمانشىلىق عىلىمي مەكتە­بىنىڭ نەگىزىن قۇردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 17 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى, 2 PhD دايارلاندى.

سونىمەن بىرگە اكادەميكتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتە­تىن­دەگى ورمان عىلىمي-يننوۆا­تسيا­لىق ينستيتۋتى وسى سالاداعى كوپ­تە­گەن جۇمىستى ىسكە اسىردى. بۇگىنگە دەيىن بايزاق ۇلىنىڭ 250-دەن استام عىلىمي ەڭبەگى جا­رىق كوردى. قازىرگى تاڭدا بۇل جۇمىستاردىڭ دەنى ۇلكەن سۇ­را­نىسقا يە. قازاقستان ورمان شارۋا­شىلىعى, قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحى, قازاق ۇلتتىق جانە اگرار­لىق اكادەميانىڭ عىلىمي جي­ناق­تارى سەكىلدى كىتاپشالارى باسىلدى. ونىمەن قوسا, ەلىمىزدەگى ورمانعا بايلانىستى جا­زىلعان ەڭبەكتەردى جيناقتاپ, ونىڭ بيبليوگرافيالىق ءتىزىمىن جاسا­دى. ورمان قورىن كاداسترلىك-ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان باعالاۋ, ورمان شارۋاشىلىعىن تۇراقتى باسقارۋ, يننوۆاتسيالىق ورمان وسىرۋشىلىك سياقتى وزەكتى ماسە­لەلەرى تۋرالى بىرنەشە مونو­گرافيالىق ەڭبەكتەرى جاريالاندى. بىرقاتار عىلىمي جاڭالىق­­­تار­دىڭ اۆتورى. پاتەنتىن العان.

اسىرەسە ءسابيت بايزاق ۇلى ەلى­مىزدەگى ورمان كودەكسىندەگى اعاش كەسۋلەر ەرەجەسىن جەتىلدىرۋ, دايىندالعان سۇرەكتەردى سىرت ەلدەرگە شىعارماۋ, قىلقاندى جانە سەكسەۋىل ورماندارىن كەسۋگە تيىم سالۋ ماسەلەلەرىنە بيلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ, وسى پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا بەلسەندى قاتىناستى. بىر­قاتار عىلىمي جۇمىسىنىڭ ناتي­جەسى ەل ۇكىمەتىنىڭ نازارىن اۋدا­­رىپ, ورمان شارۋاشىلىعى وندى­رىسىنە ەنگىزىلدى. مىسالى, نارىقتىق قاتىناسقا وتكەن جىلدارى ءپىسىپ جەتىلىپ, ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردىڭ بوساتۋ باعالارى كۇرت تومەندەپ كەتكەن ەدى. وسى كەلەڭسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىلىكتى عالىم ارنايى زەرت­تەۋ جۇرگىزىپ, عىلىمي نەگىزدەل­گەن نورماتيۆتەردى ازىرلەپ, ۇكىمەت شەشىمىمەن ونى سالىق كودەكسىنە ەنگىزۋگە قول جەتكىزدى. سونىمەن قاتار اكا­دەميكتىڭ ورمان شار­ۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ازىرلەگەن عىلىمي تۇجى­رىم­دامالارى مەن ۇسىنىس­تا­رى ون­­دىرىستە ءارى قاراي دا كەڭى­نەن قول­­دانىس تاۋىپ, ورمان­­نىڭ ساقتالۋىنا, مولايۋىنا, الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق قۇندى­لىعىن ارتتىرۋعا اسەرى ءتيدى.

دەگەنمەن عالىم ەلىمىزدە ورمان شارۋاشىلىعى سالاسى­نىڭ ءالى دە تولىق دامىماي, ءبى­راز وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشى­مى تابىلماعانىنا قاتتى قىنجى­لادى. ماسەلەن, اكادەميك ەلىمىزدە جەكە-دارا ورمان كلاستەرىن تولىق قامتيتىن جوعارى وقۋ ورنى بولسا دەپ ارماندايدى. مۇندا ورمان داراقتارىنىڭ تۇقىمىن جيناۋدان باستاپ, ولاردى وسىرەتىن, سۇرەك جانە باسقا دا ورمان شيكىزاتتاردى رەتىمەن دا­يىنداي الاتىن, زاتتار مەن بۇيىم شىعاراتىن تەحنولوگيا­سىن يگەرگەن جانە ءوسىپ تۇرعان ورمانداردىڭ ەكولوگيالىق پايدالى قاسيەتتەرىن ىسكە جاراتاتىن بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەسە, قانداي عانيبەت. بولاشاقتا عالىمنىڭ بۇل يدەياسى ىسكە اساتىنىنا سەنەمىن.

ايتۋلى ازاماتتىڭ ەل الدىن­داعى ەڭبەگى دە ەلەۋسىز قالعان ەمەس. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ورمانشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. سونداي-اق ا.باراەۆ اتىنداعى عىلىمي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىندە سەڭگىرلى سەكسەن بەستى باعىندىرعان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ءسابيت بايزاق ۇلىن تامىرى تەرەڭ بايتەرەك دەر ەدىك.

جايلاۋ توقتاسىنوۆ,

س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى