اباي وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ءۋالي جۇمىس ساپارىمەن كوكپەكتى, جارما اۋداندارىنا باردى. ونداعى الەۋمەتتىك, مادەني ماڭىزدى نىسانداردى ارالاپ, اۋدانداردىڭ احۋالىمەن تانىستى.
كوپىر جانە كولىك قاتىناسى
ايماق باسشىسى جۇمىس ساپارىن كوكپەكتى اۋىلىنداعى كوپىردىڭ جاعدايىمەن تانىسۋدان باستادى. 1979 جىلى سالىنعان كوپىردىڭ ۇزىندىعى – 104 مەتر, ەنى – 8 مەتر. ازىرگە حالىقتىڭ كادەسىنە جاراپ تۇرعان قۇرىلىس نىسانى ءبىرشاما ەسكىرگەنى بايقالادى. اۋدان اكىمى ادىلەت قوجانباەۆ نىسانعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ ءۇشىن ءتيىستى باسقارماعا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرىلگەنىن ايتتى.
كوپىردىڭ كۇيىن كورگەن ايماق باسشىسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا قار قالىڭ تۇسكەن اۋدانداعى باسشىلارعا سۋ تاسقىنىنا دايىندىقتى كۇشەيتۋدى, ەلدى مەكەندەردەگى قاۋىپتى اۋماقتاردى كۇندەلىكتى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
بۇدان سوڭ وبلىس اكىمى اۋدان ورتالىعىنداعى اۆتوبەكەتتى جاڭعىرتۋ جۇمىسىمەن تانىستى. اۆتوبەكەت عيماراتى 1976 جىلى سالىنعان. بۇعان دەيىن قاراۋسىز تۇرعان نىسان قازىر جەكە ينۆەستوردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جوندەلىپ جاتىر. جوبا قۇنى – 55 ميلليون تەڭگە. اۋدان اكىمى عيمارات قۇرىلىسى ەكى اي كولەمىندە اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن ايتتى.
ايماق باسشىسى توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان اۋدانعا اۆتوبەكەتتىڭ اسا قاجەت ەكەنىن ايتا كەلە, قۇرىلىستى مەرزىمىندە اياقتاۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار اۋدانداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستى جانداندىرۋ دا ايتىلدى.
«الداعى ۋاقىتتا وبلىستا ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تۋعان جەرىنە قولداۋ كورسەتكىسى كەلەتىن ازاماتتارمەن بولاشاق جوبالاردى بىرلەسە تالقىلايمىز. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جان جاقتى قولداۋ بىلدىرەمىز. بۇل «ازاماتىنا قاراپ, اۋىلىن تانى» دەگەن ەكىنشى جوبامەن جالعاسادى. مەملەكەت باسشىسى دا مۇنى ءجيى ايتادى. اۋىلدان شىققان ازاماتتار تۋعان جەرىنە قولداۋ ءبىلدىرۋى كەرەك. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز», دەدى وبلىس اكىمى.
مەكتەپ پەن اۋرۋحانانىڭ ءمان-جايى
وبلىس باسشىسىنا اۋدانداعى الەۋمەتتىك نىساندارعا ناقتى قاجەتتى مۇقتاجدىقتار ايتىلدى. ونىڭ ءبىرى – كوكپەكتى ورتا مەكتەبى. 600 ورىنعا شاقتالعان مەكتەپتە بۇگىندە 631 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇل عيماراتقا كۇردەلى جوندەۋ قاجەت.
«وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى وكىلى ايماق باسشىسىنا مەكتەپتى 2026 جىلى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارعا كىرگەنىن ايتتى. وبلىستا ءبىرىنشى كەزەكتە جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 75 مەكتەپ بار. بۇل تىزىمگە كوكپەكتى مەكتەبى دە ەنگەن», دەيدى وبلىس اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسسوز قىزمەتى.
اۋدان ورتالىعىنداعى 427 وقۋشى ءبىلىم الاتىن ج.ءشايجۇنىسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبى بىلتىر «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ كومەگىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپتى. 27 كابينەت تولىق جاڭارتىلىپ, زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان.
بۇدان سوڭ وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي كوكپەكتى اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ جاعدايىمەن تانىستى. 2010 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن اۋداندىق اۋرۋحانادا 243 ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. مەديتسينالىق مەكەمەدە 40 توسەك-ورىن بار. حيرۋرگيا, ينفەكتسيا, گينەكولوگيا, تەراپيا جانە پەدياتريا بولىمدەرى جۇمىس ىستەپ تۇر.
دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر اۋرۋحانا عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. شاتىرى تولىق اۋىستىرىلىپ, جىلۋ جۇيەسى جاڭارتىلعان. بيىل عيماراتتىڭ قاسبەتىن جوندەۋ جانە «جەدەل جاردەم» بلوگىنىڭ كىرە بەرىسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جوبالارىنا قارجى بولىنگەن. عيماراتتىڭ ءىشى, تەرەزەلەرى, ەسىكتەرى مەن ەدەنى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. اۋرۋحانادا گينەكولوگ, انەستيزيولوگ, حيرۋرگ ماماندارى جەتىسپەيدى.
«اۋداندىق اۋرۋحانا زامان تالابىنا ساي جابدىقتالۋى ءتيىس. وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان ءتيىستى كومەك كورسەتەمىز. اۋدان اكىمى اۋرۋحانا باسشىلىعىمەن بىرلەسىپ, دارىگەر مامانداردى جۇمىسقا تارتۋ, باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشىڭىزدەر. مەديتسينالىق نىساندا جۇرگىزىلەتىن قۇرىلىستىڭ ساپالى بولۋىن باقىلاۋدا ۇستاڭىزدار», دەدى وبلىس اكىمى.
سونداي-اق كوكپەكتى اۋدانىنداعى وقۋشىلار شىعارماشىلىق سارايى دا نازاردان تىس قالعان جوق. 1984 جىلى سالىنعان عيمارات اۋەلدە بالالار ءۇيى بولعان. كەيىن جابىلىپ, 2022 جىلى قايتا اشىلىپتى. قازىر مۇندا مادەنيەت, ءبىلىم بولىمدەرى جانە اۋداندىق كىتاپحانا ورنالاسقان. ورتالىق كوركەمدىك-ەستەتيكالىق, مۋزىكالىق-ەستەتيكالىق, الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق, سپورت-تۋريزم جانە تەحنيكالىق سىندى بەس باعىتتا جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا قازىر 56 پەداگوگ 1 050 بالاعا قوسىمشا ءبىلىم بەرەدى.
ايماق باسشىسى ورتالىق جۇمىسىمەن تانىسىپ, ءارتۇرلى ۇيىرمەگە قاتىساتىن وقۋشىلاردىڭ ونەرىن تاماشالادى. وبلىس اكىمى ورتالىقتىڭ بالالار مەن جاستار ءۇشىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك-مادەني الاڭ ەكەنىن ايتا كەلە, جۇمىستى ودان ءارى جانداندىرىپ, ۇيىرمەلەر سانىن كوبەيتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق, وسىنداي تاجىريبەنى باسقا اۋدانداردا دا ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
ءمورتى كەلگەندە ءوڭىر باسشىسى جەرگىلىكتى اقساقالدارمەن كەزدەسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭدادى. قازىنالى قاريالارمەن جۇزدەسۋ بارىسىندا وڭىردە قولعا الىناتىن جوبالار مەن تىڭ باستامالار تۋرالى دا ايتىلدى.
«جاقىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى جاڭادان اشىلعان وبلىستار مەن اۋداندارعا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن وبلىس ورتالىعى – سەمەي قالاسىندا وبلىستىق اۋرۋحانا, ەڭسەلى, جاڭا تەاتر سالىنادى. سەمەيدەگى وقۋشىلار سارايىنىڭ قۇرىلىسىن تولىق اياقتاۋ ءۇشىن قارجى بولىنەتىن بولدى. بۇل – ۇلكەن قولداۋ. وبلىسىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن كوتەرۋگە تىڭ سەرپىن بەرەتىن باستامالار», دەدى ايماق باسشىسى.
ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى كوپ كونەكوز قارتتار جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەن دەلەگاتسياعا العاۋسىز اق تىلەكتەرىن ءبىلدىردى.
جارمانىڭ جايى قالاي؟
بۇدان سوڭ وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي جارما اۋدانىنا ارنايى ات باسىن بۇردى. اكىم اۋەلى اۋدانداعى جۇمىس ساپارىن شۋاق كەنتىندەگى جىلىتۋ قازاندىعىنىڭ جاعدايىمەن تانىسۋدان باستادى. قازاندىق كەنتتەگى 12 نىساندى, سونىڭ ىشىندە 8 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي, مەكتەپ, بالاباقشا جانە باسقا دا مەكەمەلەردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. ونداعى جىلۋ جەلىسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 5,4 شاقىرىم. الايدا ونىڭ 95% ابدەن توزىعى جەتكەن. جىلۋ جەلىسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن 382 ملن تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىندالىپ, ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان. قازىر ءتيىستى مينيسترلىككە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى اۋدان باسشىسى.
وسى رەتتە وبلىس اكىمى ەنەرگەتيكا, تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا بيۋدجەتتىك ءوتىنىمدى تەزىرەك ازىرلەۋدى تاپسىردى.
«توزىعى جەتكەن جىلۋ جەلىلەرىن جوندەۋ – وڭىردەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. جاقىندا اياگوز قالاسىنداعى «ورتالىق» جىلۋ قازاندىعىنا قاراستى جىلۋ جەلىلەرىندە اقاۋ شىققان بولاتىن. مۇنداعى 10 شاقىرىمعا جۋىق جىلۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ ءۇشىن 571 ملن تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىندالعان. ۇكىمەت قولداۋ كورسەتىپ, ءتيىستى قارجى بولەمىز دەپ وتىر. سوندىقتان بۇل جۇمىستى جەدەل قولعا الۋىمىز كەرەك», دەدى ب.ءۋالي.
اۋدانداعى ماڭىزدى نىسانداردىڭ ءبىرى – قالباتاۋ اۋىلىنداعى وڭالتۋ ورتالىعى مەن شار قالالىق اۋرۋحاناسى.
«وڭالتۋ ورتالىعىندا بۇگىندە 327 ادامعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى. مەكەمەدە 99 ادام جۇمىس ىستەيدى. 1981 جىلى سالىنعان ورتالىقتىڭ عيماراتى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. نىسان مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا بەيىمدەلمەگەن. جابدىقتار دا ەسكىرگەن», دەيدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايمان نۇرلىبەك.
سونداي-اق ول اۋدانعا مۇنداي مەكەمەنىڭ ماڭىزدىلىعى زور ەكەنىن جەتكىزدى.
«ەگەر حالىق تاراپىنان سۇرانىس بولسا, شاعىن 50 ورىندىق تيپتىك وڭالتۋ ورتالىقتارىن سالۋ كەرەك. مۇنى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, بىرىڭعاي ۇلگىدەگى عيماراتتاردى بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋىمىز قاجەت. ۇسىنىس بەرىڭىزدەر», دەدى ايماق باسشىسى.
وبلىس اكىمى شار قالالىق اۋرۋحاناسىنىڭ جۇمىسىمەن دە تانىستى. مەديتسينالىق مەكەمەدە 206 ادام ەڭبەك ەتەدى. اۋرۋحانادا تەراپيا, پەدياتريا, حيرۋرگيا جانە اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا بولىمدەرى بار. قۇرال-جابدىقتاردىڭ 76%-ى جاڭارتىلعان. الايدا اۋرۋحانا ەمحاناسىنىڭ جىلۋ جەلىلەرى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپتى. مەديتسينالىق مەكەمەدە انەستيزيولوگ, حيرۋرگ, جالپى تاجىريبەلىك دارىگەر ماماندارى جەتىسپەيتىنى دە ايتىلدى.
اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى وبلىس اكىمىنە مەديتسينالىق نىسان جانىندا ءۇش قاباتتى عيماراتتىڭ بوس تۇرعانىن ايتىپ, سونى قايتا جاڭعىرتىپ, اۋدانارالىق وڭالتۋ ءبولىمىن اشسا دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
اۋداندىق اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس ماماننىڭ ءبىرى – اباي ءالىمجانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا تۇراقتاۋ ءۇشىن تۇرعىن-جاي كەرەك.
«مەن وقۋىمدى سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ون جىل وقىپ ءبىتىردىم. تۋعان اۋىلىم – ءۇرجار. قازىر شار قالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. ماماندىعى – انەستيزيولوگ, رەانيماتولوگ. مۇندا مامان تاپشىلىعى قازىر بولماعانىمەن, بولاشاقتا كارديولوگ, نەۆروپاتولوگ ماماندار قاجەت. ال ولارعا ءۇي-جاي كەرەك. ءوزىم قازىر وسىنداعى تۋىستارىمدا تۇرىپ جاتىرمىن», دەيدى جاس مامان.
ءوڭىر باسشىسى اۋدان اكىمى مەن مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ باس دارىگەرىنە جاس مامانداردى جۇمىسقا تارتۋ, باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى تاپسىردى.
«قالالىق اۋرۋحانا زامان تالابىنا ساي جابدىقتالۋى ءتيىس. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ارقىلى مەكەمەنى جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز. ءتيىستى ۇسىنىس, وتىنىمدەردى وسى باستان بەرىڭىزدەر», دەدى وبلىس اكىمى.
كوللەدج جانە كەن ورنى
بۇدان كەيىنگى باعىت – باقىرشىق تاۋ-كەن ءوندىرۋ كاسىپورنى بولدى. وبلىس اكىمى اۋەلى شار قالاسىنداعى جارما تەحنولوگيالىق كوللەدجىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى.
«كوللەدجدە بۇگىندە 135 ستۋدەنت 5 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر. 72 ستۋدەنت جۇمىسشى ماماندىقتارىن وقيدى. ينجەنەرلىك-پەداگوگيكالىق قۇرامدا 33 وقىتۋشى بار. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «جۇمىسشى ماماندىقتارى» جىلىنا وراي باقىرشىق تاۋ-كەن ءوندىرۋ كاسىپورنىنىڭ تاپسىرىسىمەن بيىل ەكى جاڭا ماماندىق اشۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەيدى كوللەدج قىزمەتكەرلەرى.
كەن ورنى كوللەدجبەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. ستۋدەنتتەر تەوريانى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ ماقساتىندا ەكسكوۆاتور مەن بەلاز تاۋ-كەن تەحنيكاسىنىڭ جاتتىعۋ كەشەنىن سىيعا تارتقان.
وقۋ ورنىنا بىلتىر وبلىستىق بيۋدجەتتەن 300 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تولىق جاڭعىرتىلىپتى.
ايماق باسشىسى جاڭعىرتىلعان كوللەدجدى ارالاپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى. وقۋ ورنىنىڭ تاجىريبەسىن وڭىردەگى باسقا كوللەدجدەرگە ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
«پرەزيدەنت بيىلعى جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتارى» جىلى دەپ جاريالادى. كوللەدجدە جۇمىسشى ماماندىقتارىن دايىنداۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. وسى جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك», دەدى وبلىس اكىمى.
ايماق باسشىسى اۋدانداعى ساپارى بارىسىندا ايماقتاعى ءىرى ءوندىرىس نىساندارىنىڭ ءبىرى – باقىرشىق تاۋ-كەن ءوندىرۋ كاسىپورنىندا بولدى.
التىن وندىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىن ءوندىرىس كولەمىن جىلدان جىلعا ارتتىرىپ كەلەدى. وندىرىستە 1 525 ادام جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىن 2023 جىلى بيۋدجەتكە 62,3 ملرد تەڭگە, 2024 جىلى 75,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەگەن. مۇنداعى كارەرلىك ءوندىرىس 2030 جىلعا دەيىن جالعاسادى. 2027 جىلى جەراستى كەنىشىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى ەكەن.
وبلىس اكىمى كاسىپورىننىڭ جۇمىس پروتسەسىن باقىلاپ, ءوندىرىس ورنىنىڭ باسشىلىعىمەن ايماق ەكونوميكاسىنا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ بويىنشا پىكىر الماستى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ينفلياتسياعا ساي ايىرماشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كوتەرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, وبلىسقا الەۋمەتتىك نىساندار سالۋعا كومەك كورسەتۋگە شاقىردى. وڭىردەگى ىرگەلى كاسىپورىن رەتىندە ۇلى ابايدىڭ 180 جىلدىعىنا تارتۋ جاساۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
36 وقۋشى 2 اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ ءجۇر
ساپار سوڭىندا جارما اۋدانىنا قاراستى شار قالاسىنداعى كارەلين اتىنداعى ورتا مەكتەبى مەن نوۆوتاۋبينكا باستاۋىش مەكتەبىنىڭ جاعدايىمەن تانىستى. نوۆوتاۋبينكا باستاۋىش مەكتەبى 1964 جىلى بالاباقشا رەتىندە سالىنىپتى. قازىر 36 وقۋشى 2 اۋىسىمدا ءبىلىم الادى ەكەن. عيماراتتىڭ قابىرعالارى جارىلىپ, اپاتتى جاعدايدا تۇر. ەلەكتر جەلىلەرى مەن سۋ قۇبىرلارى دا ەسكىرگەن. سپورت زالى, كىتاپحانا, مۇعالىمدەر بولمەسى جانە مەديتسينالىق پۋنكت مۇلدەم جوق. اۋىلدىڭ 5-11 سىنىپتارىنداعى 42 وقۋشى سۋىقبۇلاق اۋىلىنا اۆتوبۋسپەن بارىپ وقيدى.
مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا عيمارات سالۋ ماسەلەسى 2011 جىلدان بەرى كوتەرىلگەن. 2 قاباتتى, 100 ورىندىق مەكتەپ سالۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنگەن. سودان بەرى اياداي ۇيدە ۇمىتتەنە ءجۇرىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان مۇعالىمدەردىڭ جانكەشتىلىگەنە ريزا بولدىق.
وبلىس اكىمى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, جاعدايدى ءجىتى سەزىنگەن سوڭ, كوپ سوزگە كەلگەن جوق, بىردەن جاڭا مەكتەپ سالۋ قاجەت ەكەنىن, وعان قولداۋ بىلدىرەتىنىن كەسىپ ايتتى.
«بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى – بارىنەن دە ماڭىزدى. ۇلكەن جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان سۋىقبۇلاق اۋىلىنىڭ كەلەشەگى زور دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلە مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا بولادى. ءتيىستى شەشىم قابىلدايمىز», دەدى وبلىس اكىمى.