* قازاق حاندىعى-550
«جىگىتتىڭ جولبارىسى, ارلانى بار, اقيىق, ارعىماعى, تارلانى بار, جۇتاسا مال-داۋلەتى, وقاسى جوق, تاتيتىن مال-داۋلەتكە ارمانى بار», دەپ جىر ءدۇلد ۇلى قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, مال-داۋلەتتەن بۇرىن, حالىقتىڭ ارمانىن, ۇلتتىڭ ەركىندىگىن العا شىعارىپ, وسى جولدان ءومىر بويى تانباعان ارىستارىمىز تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» («ەگەمەن قازاقستان» 2 قازان, 2013 ج.) اتتى ماقالاسىندا «قازاق حالقى تالايلى تاعدىرىندا ۇلتقا ۇستىن بولعان حانداردان, ەل قورعاعان باتىرلاردان, كەمەل بيلەردەن كەندە بولماعان», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازعان ەدى. سولاردىڭ بىرەگەيى ابىلاي حان دەسەك, وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «ابىلاي حاننىڭ ارمانى» اتتى تاريحي درامانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اتالمىش قويىلىمدى كورۋگە مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆامەن بىرگە مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.مۇحامەدي ۇلى, ەلورداداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەلدى.
شىعارمانىڭ اۆتورى – بەلگىلى جازۋشى, دارىندى دراماتۋرگ دۋمان رامازان بولسا, رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تالانتتى ازامات بولات ۇزاقوۆ. وسى ارادا اۆتور مەن رەجيسسەردىڭ بۇدان بۇرىن دا «كەنەسارى – كۇنىمجان» دەگەن تاريحي دۇنيەنى ساحنالاپ, كورەرمەندەردىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنىن ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىز. جالپى, ءسوز ۇستاپ, ونەر قۋعان جىگىتتەر تىڭ ءىزدەنىستەرىمەن قازاق دەگەن جۇرتتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن قوزعاي وتىرىپ, الاساپىران زاماندارداعى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن, بەرەكە-بىرلىكتەرىن, الدىڭعى تولقىننىڭ ايتقانىنا كونىپ, اقىلمانداردىڭ دەگەنىنە يلانۋدىڭ جول-جورالعىسىن بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىم ەتىپ ءجۇر.
جاڭا قويىلىمداعى وقيعا دا وي-ساناڭا تىڭ سەرپىن بەرەدى. شىمىلدىق تۇرىلگەندە, توردەن ورىن العان قازاقتىڭ قازىنالى قارياسى مەن نەمەرە قىسقا دا نۇسقا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى بيىل تويلانعالى جاتقانىن, وعان ۇيىتقى بولعان ەلباسى ەكەنىن اڭگىمەلەيدى. ودان كەيىن ابىلاي حاننىڭ جوڭعار تۇتقىنىنا تۇسكەن كەزىنەن باستاپ, حالقى اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان كوتەرگەن ءساتى كوز الدىڭنان وتەدى. تۇتقىنعا تۇسكەن ابىلايعا قوقاڭداپ قىر كورسەتكەن قالماق باتىرى جالبىنىڭ «مىناۋ شارىش اعامدى ولتىرگەن قاندى قول قاراقشى!», دەپ قوقاڭداعاندا, قالدان سەرەن قونتايشىنىڭ قىزى – توپىش سۇلۋ «بىلەم, بىراق ەرلىك جاساپ, باتىرلىق تانىتاتىن جەر بۇل ەمەس. بۇنىڭ ەندىگى تاعدىرى ۇلى مارتەبەلى پاتشامىزدىڭ قولىندا», دەپ تويتارىس بەرەدى. وسى ءسات سىرتتان قالدان كەلەدى. ابىلاي ودان ايىلىن جيماي قاسقايىپ قونتايشىنىڭ قاتارىنا بەت الادى. جالبى (قاسىمحان بۇعىباي) باستاعاندار ابىلايدىڭ باسىن يمەككە تىراشتانادى. ول «دۇشپانىما باس يمەيمىن!» دەگەندە, جالپىلداعان جالبى «ءيىلمەيتىن باس كەسىلەدى» دەپ ءتۇسىن سۋىتقاندا, «باستىڭ يىلگەنىنەن, كەسىلگەنى جاقسى» دەپ قاسقايىپ تۇرادى. بۇدان كەيىنگى جەردەگى ابىلاي مەن قالدان سەرەننىڭ ارباساتىن تۇسى «ايتشى, قانە, باس باتىرىم, شارىشتى قالاي ءولتىردىڭ؟». «قالدان, مەن شارىشتى جەكپە-جەكتە ءولتىردىم... سەن سەكىلدى قاپىدا قولعا ءتۇسىرىپ, وردامدا قان قاپتىرعان جوقپىن! بۇلاي ىستەۋ حان تۇگىلى قاراعا دا جاراسپاس. مەن سياقتى قاپيادا قور بولماي, جەكپە-جەكتە جان تاپسىرعان شارىشتا نە ارمان بار؟!» دەيدى دە, مىسقىلمەن «سەن ارمانىڭدى وزىڭمەن بىرگە الىپ بارادى ەكەنسىڭ عوي! ولاي بولسا, ارماندا كەتپەي, كەۋدەڭنەن جانىڭ شىعار الدىندا اقىرعى ارىزىڭدا ايتىپ قال!» دەپ قالدان سۇس كورسەتكەندە «ءيا, شارىششا قان مايداندا مەرت بولسام, ارمانىم نە؟! قايران كۇشتىڭ قىزىعىن كورە الماي, قاپىلىستا قولعا ءتۇستىم. بۇل ارمان ەمەي نەمەنە؟! كەڭ-بايتاق جەرىمە قالا سالدىرىپ, قازاعىمدى وتىرىقشى ەلگە اينالدىرسام دەپ ەدىم. ول ويىمدى ورىنداي الماي, حالقىمدى اڭشا جوسىعان كۇيىندە قالدىرىپ بارامىن. بولماسا, وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم, اجال اسا قورقىنىشتى ەمەس! تاعى دا ارمان ەتەرىم – ءتورت اتادان بەرى جالعىز ەم, ۇرپاعىم جوق ەدى. ءبىر ءوزىمنىڭ عانا ەمەس, ءتورت اتانىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇريتىنى جانىمدى جەگىدەي جەپ, وزەگىمدى ورتەپ تۇرعانى», دەپ ءبىر قايىرعاندا قالداننىڭ سۇستى جۇزىنە قان جۇگىرگەندەي بولىپ «سەن-داعى مەنىڭ ەجەن قاراعىمداي جالعىز ەكەنسىڭ عوي», دەيدى. كەسكىن-كەلبەتىنە كوزى تويىپ, ءسوزى ەت جۇرەگىن ەلجىرەتكەن قالدان: «...ولىمگە قيمايتىن انىق بەكزات... جەكە كيىز ءۇي تىگىپ, سوندا اپارىپ ۇستاڭدار» دەپ بۇيىرادى. بۇعان جالبى جار سالىپ قارسىلىق كورسەتەدى. بىراق قالدان ادۋىندى اقىلسىزدىڭ سوزىنە يلىگە قويمايدى. قايتا قازاق جۇرتىنىڭ باتىرلىعىنا ءتانتى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ابىلاي مەن توپىش اراسىنداعى كوڭىل قۇسىن اڭعارماعان بولىپ ۇشىراتىن قىسقا اڭگىمە, توپىش پەن جالبىنىڭ ءسوز قاعىسۋى اسەرلى شىققان.
ابىلاي مەن ءامىرسانا اراسىنداعى الما-كەزەك ءسوز ءبىراز قۇپيانىڭ بەتىن اشادى. ەكەۋى قىلىشپەن الاقاندارىنان قان شىعارىپ تۇرىپ سەرتتەسەدى. بۇل اتام قازاقتان قالعان ءوز قولىڭدى ءوزىڭ كەسپەيسىڭ دەگەندى بىلدىرگەندەي. قالدان سەرەننىڭ ورداسىنا قازاق ەلشىلەرىن قازىبەك بي (امانجول مولداحمەت) باستاپ كەلەدى. العاشقى ءسوز سايىسى قاتقىلداۋ باستالىپ, ارتىنان جۇزدەرىنە جىلۋ جۇگىرەدى. اسىرەسە, قازىبەك ءبيدىڭ «...ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز. ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز, جايلاپ جاتقان مەكەنىمىز, قاسيەتتى قازاق دالاسى. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدى جاۋلار باسپاسىن دەپ, نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز. ءدام-تۇزىمىزدى اقتاي بىلگەن, دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز...», دەپ تەگەۋرىندى سوزدەرىن تەرمەلەي كەلىپ, «...شىمىرمىن دەمە, شىنىڭدى ايت, شىمشۋىرمەن قايىرىلار. قاسارىسقان حان بولساڭ, قارىسقالى كەلگەنبىز. سەن – قالماق بولساڭ, ءبىز – قازاق, قارپىسقالى كەلگەنبىز. سەن – تەمىر بولساڭ, ءبىز – كومىر ەرىتكەلى كەلگەنبىز... قانە, قونتايشى, تىڭدايىق, قايتاراسىڭ با حانىمىزدى, ءبىتىمىڭ مەن ءجونىڭدى ايت!» دەيدى قاتۋلانىپ. مىنا ءسوزدىڭ زورىنا, ءبيدىڭ الماس قىلىشتاي جارقىلداپ تۇرعان ءتۇر-تۇلعاسىنا سۇيسىنگەن قالدان «قاسارىسساڭ, حاندى دا جەڭەتىنىڭە كوزىم جەتتى», دەپ ءبىراز تالاپتارىن ايتىپ, ابىلايدى تۇتقىننان بوساتادى.
تاريحي دراماداعى تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن كورىنىس توپىش قىزدىڭ اكەسىنە جۇرەك قالاۋىن ايتۋى دەر ەدىك. ىشتەن شىققان «شۇبار جىلاننىڭ» ارباسىپ تۇرعان جۇرتقا بەت بۇرعانىن العاشىندا ەر توقىمىن باۋىرىنا العان اتتاي تۋلاعانمەن, ارتىنان «كوز جاسىڭا قالمايىن! بەردىم تىلەۋىڭدى», دەيدى.
وسىنداي قارىم-قاتىناس ابىلاي مەن قالدان سەرەن اراسىندا جىمداسا كەلىپ, قىتاي مەن رەسەيگە بايلانىستى ويلارىن ورتاعا سالادى. توتىدايىن تارانعان توپىش سۇلۋدى سەنىپ تاپسىرعانى ءۇشىن ابىلاي العىسىن ءبىلدىرىپ, «جاقسىلىقتى بىلمەيتىن تەكسىز ەمەسپىن!» دەپ اتتانادى. توپىش ابىلايعا قاسىمداي ۇل سىيلايدى.
ەندىگى ءبىر نازار اۋداراتىن نارسە, ابىلاي حان ورداسىنداعى حان كەڭەسى. كەڭەس ۇستىندەگى تولە بي, بۇقار جىراۋ, ايتەكە بي, قازىبەك بي, جانىبەك تارحان, قابانباي باتىر اراسىنداعى ىرعاسۋلار, ابىلايدىڭ شامىرقانىپ, ايعا شاپقانداي مىنەزبەن سويلەۋىنە اكەلەدى. «مەن كىممىن؟ ءيا, قانىشەر ابىلايدىڭ ۋاليىنەن قالعان جالعىز تۇياق – ءابىلمانسۇرمىن!», دەپ وتكەن جولىن تاراتا ايتىپ, ەلدىڭ جايىن قوزعايدى. ەنتەلەگەن جاۋدان ىعىپ-بۇعۋ قاتەر ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. سوزگە توقتاعان يگى جاقسىلار بۇرا تارتقان ويلارىنان قايتىپ, جۇمعان جۇدىرىقتاي بىرىگىپ جاۋعا اتتانادى. جەڭىس تۇعىرىنان كورىنەدى.
شىعارماداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى كورىنىس قىتاي مەن رەسەي ەلشىلەرىنىڭ ابىلاي حان الدىنا الما-كەزەك كەلۋى ەدى. العاشقى تۇستا قىتاي ەلشىسى نا-ۆانگ (داستان ءالىموۆ) جورعالاي باسىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ جورالعىسىن ۇرانقايلار مەن تورعاۋىتتارعا شابۋىل جاساپ, مالدارىن ايداپ كەتىپ جاتىر ەكەنسىزدەر دەپ ىشكى قىل-قىبىر ويىن جەتكىزگەندە ابىلاي: «ءبىز ەشقانداي دا ۇرانقايلار مەن تورعاۋىتتاردىڭ جەرىنە باسىپ كىرگەمىز جوق, تەك كەزىندە سولار يەلەنىپ كەتكەن قازاق جەرىن وزىمىزگە قايتارىپ الدىق. تارباعاتاي ولكەسى, ەرتىستىڭ جوعارى القاپتارى, ىلەنىڭ بويى قازاقتاردىڭ ەجەلگى مەكەنى. ءبىز ول جەرلەرگە قازاقتاردى قونىستاندىرامىز. وسىنى يمپەراتوردىڭ نازارىنا جەتكىزىڭىز», دەگەندە ەلشى «جوڭعارلار جايلاعان جەردىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ يەلىگىمىز. ال سىزدەر ءوز ەلدەرىڭىزدىڭ توپىراعىن قاپىسىز قورعاڭىزدار... سوزبۇيداعا سالساڭىزدار, ۇلى پاتشامىزدىڭ قاھارىنا ۇشىرايسىزدار!» دەپ قىر كورسەتكەندە ابىلاي تسين يمپەرياسى ءوزىن جوڭعار حاندىعىنىڭ قۇقىق مۇراگەرى سانايتىنىن, شىندىعىنا كەلگەندە, ول جەرلەر قازاقتىڭ اتامەكەنى ەكەنىن, ءبىر كەزدەرى قالماقتار كۇشپەن باسىپ العانىن ايتىپ, «قانداي كۇشى اسقان مەملەكەت بولسا دا, ەگەر بىزگە قوقان-لوقى جاساسا, تابانداپ قارسى تۇرامىز! التاي مەن اتىراۋدىڭ, ەرتىس پەن ەدىلدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىنداعى ۇلان-عايىر اتىراپ, كوشپەلى قازاق جۇرتىنىڭ باعزىدان بەرگى ىرگە تەپكەن اتاقونىسى, التىن بەسىك اتا جۇرتى», دەيدى دە ءتيىمدى ۇسىنىسقا قارسى ەمەس ەكەنىن جەتكىزەدى. قىتاي ەلشىسى يمەنە باسىپ, ءيىلىپ كەلسە, ال ورىس ەلشىسى يۆان ۋراكوۆ (كەڭەس نۇرلانوۆ) وسقىرىنىپ, ورتا جۇزگە حان بولىپ سايلانعاننان كەيىن پەتەربۋرگكە بارىپ, كۋالاندىرىلعان بەلگى الۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتكەندە: «مەنى حالقىم حان سايلادى, ەندەشە بۇعان قوسا ايرىقشا ءبىر كۋالىك الۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەپ ونىڭ جەر تۋرالى پىكىرىنە «جەر – بىزدىكى. وعان ەشكىمنىڭ داۋى بولماسا كەرەك. سوندىقتان باس جاققا بارىسپايىق, ەلشى مىرزا», دەپ قايىرىپ تاستايدى. قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى جايدى قوزعاپ بارىپ, كىم جاعىنا شىعاسىز دەگەندەي ەمەۋرىن تانىتقاندا ابىلاي: «بىزگە بارىنەن دە تىنىشتىق قىمبات. قۇداي قوسقان كورشىلەرىمىزبەن تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, بەيبىت ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى», دەپ ءسوز اياعىن تۇيەدى.
كەزىندە اسىپ-تاسقان جوڭعار مەملەكەتىنىڭ جويىلۋىنىڭ «سىر-سيپاتى» تاريحي درامادا جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. اسىرەسە, ءامىرسانا مەن توپىشتىڭ اراسىنداعى قاسىرەتتى سوزدەر جاندى كۇيزەلتەدى. باستاعى باقتى باعالاماي, تاق تالاسى وسى كۇيگە تۇسىرگەنىن توپىش كوزىنىڭ جاسىن التى تارام ەتىپ تۇرىپ, جوڭعار مەملەكەتىن قۇلاتىپ, حالقىنىڭ موينىنا قىل بۇراۋ سالىپ, اياققا تاپتاتقاندارعا قارعىس ايتقان تۇس, وتپەن ويناپ وپىنعان ءسات كىمگە دە بولسا ساباق بولارلىق. «ءىشىمنىڭ ۋداي اشىپ, بارا جاتقانى-اي! ەلجىرەگەن ەلىم-اي, قالجىراعان حالقىم-اي!» دەپ زار توگەدى كەشەگى توپىش سۇلۋ.
ابىلاي مەن سۇيكىمدى بالاسى قاسىمنىڭ (ايبار ومىربەك) الما-كەزەك اڭگىمەسى, ۇلىنىڭ اكەسىنە دۋلىعا مەن قىلىشتى ۇسىنۋى – ۇرپاق ساباقتاستىعىن كورسەتىپ تۇرعانى انىق. سوڭىندا حان باستاعان باتىرلار مەن بيلەر ساحنا تورىنەن كورىنگەندە, بۇكىل ازات قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى بەرەكە-بىرلىگى كوز الدىڭا كەلگەندەي بولادى. اسىرەسە, باسىندا ايىر قالپاعى مەن يىعىنداعى اق شاپانى, بەلىندەگى كەمەر بەلدىگى, وت شاشقان جانارىمەن استاسىپ كەتەتىن حان تۇلعاسى جۇرتىمىزدىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىر, بىلەكتەي بەرىك ەكەنىن دايەكتەيدى. وسى ارادا شاكارىم اقىننىڭ «قازاققا ابىلايدان وكىمەتتى حان بولدى ما؟ العاشقى حان بولعانداعى ارمانى – قالا سالعىزباققا 70-كە كەلگەنشە جەتپىس ءۇيدىڭ باسىن ءبىر جەرگە قوسا الدى ما؟ ەلى بىلمەي, ءوزى بىلگەن ەر – داريانىڭ جۇزىندەگى جانقاداي اعىنعا امالسىز ايدالىپ جوعالادى دا» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. باسى بىرىكپەگەن جوڭعاردىڭ جوعالۋىن جوعارىدا ايتتىق. تاريحي درامانىڭ ءون بويىندا ابىلاي حان باستاعان باتىردىڭ, بابالاردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى اقىل-پاراساتى, كورەگەندىگى ادەمى باياندالعان. بىلايعى كەزدە جەكە جۇرگەندەي كورىنگەنمەن, ەلدىك ىسكە كەلگەندە ۇيىسىپ كەتەتىن ءساتى شىققان. «ايبارلى ابىلاي اڭساعان اسقاق ارمانعا, ۇلى مۇراتقا بۇگىنگى ۇرپاق جەتتى» دەپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقتى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن وسى بەرەكە-بىرلىگى.
بىرتە-بىرتە شيراپ, شيرىققان, شىڭدالعان ابىلاي بەينەسىن بۇعان دەيىن حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆتىڭ تۇلعاسىن كينودا سومداعان, «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قۋاندىق قىستىقباەۆ, قالدان سەرەندى تالانتتى اكتەر, ءتىرى مۇقاعالي اتانعان جانقالدىبەك تولەنباەۆ, بولمىسى بولەك جولبارىس سۇلتاندى جانىبەك مۇساەۆ, ءامىرسانانى ەرجان نۇرىمبەت, توپىش سۇلۋدى ايمان قارپسەيىتوۆا, بيلەردى حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ جانە بولات ىبىراەۆ, باتىرلاردى مەيرام قايسانوۆ جانە باسقالار وينادى.
قويىلىمنىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا تاريحي تاقىرىپتاعى اتالعان سپەكتاكل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ جونىندەگى تاپسىرماسى بويىنشا قويىلىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ءبىز جوعارىدا دايەك كەلتىرگەن پرەزيدەنتتىڭ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىنا ارناعان ماقالاسىندا اتالىپ وتىلگەن ىشكى ىنتىماعىمىزدى, سۇتتەي ۇيىعان تاتۋلىعىمىزدى ايتىپ, وسىنداي تاريحي دۇنيەنى شىعارعان ۇجىمعا ءىلتيپات تانىتىپ, شاڭىراق كەڭەيسىن دەگەن تىلەگىن جەتكىزىپ, گۇلدەستەسىن تاپسىردى. تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تالعات تەمەنوۆ, تاريحي درامانى كورۋگە كەلگەن جۇرتشىلىققا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, قازاق ونەرى تۋرالى, اسىرەسە, تەاتر جايىنا توقتالىپ, ەلوردادا بوي كوتەرگەن ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ەڭسەلى ۇيلەردى كوز الدىعا ەلەستەتىپ, الداعى ۋاقىتتا سونداي جاڭا عيمارات قازاق تەاترىنا دا بۇيىرادى دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىن العا تارتتى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».