كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن جالپى وتىرىس ءوتتى. باسقوسۋدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى مەن ونىڭ اياسىندا «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكس, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلەتىن ىلەسپە تۇزەتۋلەر ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
ءمامس جۇيەسىن اۋقىمدى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر
كۇن تارتىبىنە سايكەس الدىمەن جيىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جاڭا مۇشەسى تاعايىندالدى. ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بۇل قىزمەتكە راحىمجان دىلداەۆتى ۇسىندى. ول اۋليەاتا ۋنيۆەرسيتەتىن زاڭگەر, ەكونوميست-قارجىگەر ماماندىقتارى بويىنشا اياقتاعان, رەسەي اكادەمياسىندا ءبىلىم الىپ, ەڭبەك جولىن 1998 جىلى باستاعان. وسىلايشا, 20 جىل بويى كىرىستەر كوميتەتى مەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمدارىندا ءتۇرلى لاۋازىمدا جۇمىس ىستەگەن. داۋىس بەرۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار اتالعان ازاماتتىڭ كانديداتۋراسىن ءبىراۋىزدان قولدادى.
سودان سوڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. ۇكىمەتتىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن قۇجاتتا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە جارنالار تولەۋ ءۇشىن تابىستىڭ جوعارعى شەگىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلعان.
– زاڭ جوباسى نەگىزگى ءۇش باعىتتان تۇرادى. بىرىنشىدەن, 2027 جىلعا قاراي كەپىلدەندىرىلگەن كولەمدەگى تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن ەكى ەسە, ياعني 57%-دان 32%-عا قىسقارتۋ, سايكەسىنشە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ پاكەتىن 68%-عا ۇلعايتۋ كوزدەلەدى. ەكىنشىدەن, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ ءمامس قورىنا تولەيتىن جارنانىڭ جوعارى شەگىن 10 ەسەلەنگەن, ەڭ تومەنگى جالاقىدان 50 ەسە ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. ۇشىنشىدەن, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇمىسسىزدار مەن الەۋمەتتىك داعدارىس دەڭگەيىنە جاتاتىن ازاماتتار ءۇشىن ءمامس قورىنا جارنا تولەۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەدى دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ.
وسى ورايدا ول الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلداۋعا جانە وعان قورىتىندى ازىرلەۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
سونداي-اق پالاتا دەپۋتاتتارى «2017 جىلعى 11 ساۋىردەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنان اكەتىلەتىن تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان جەرىن ايقىنداۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
پيك قىزمەتىنە جاڭا تالاپتار قويىلادى
ءماجىلىس تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءۇش قۇجاتتى قارادى. زاڭ جوبالارى جونىنەن ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بايانداما جاسادى.
– وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت 2019 جىلدان بەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماقساتىنا جەتە المادى. مۇنىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلى ساۋىردە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا رەفورماعا شىنايى باعا بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر مەن ىستەردىڭ ناقتى جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسقا كوندومينيۋمداردى باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. بۇل زاڭ جوباسى وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەندى. قۇجات ەكى نەگىزگى ماسەلەنى شەشەدى. بىرىنشىدەن, رەفورما جۇرگىزىلگەن 6 جىل ىشىندە ينستيتۋت رەتىندە جويىلماعان پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ەنگىزۋ. ەكىنشىدەن, تۇرعىنداردىڭ كوندومينيۋمدى باسقارۋ نىساندارى مەن شارتتارىن تاڭداۋى ءۇشىن بارىنشا ەركىن قۇقىقتىق ورتا قۇرۋ. ول ءۇشىن زاڭ جوباسىندا كوندومينيۋمدى باسقارۋدا م ۇلىك يەلەرىن بىرىكتىرۋ جانە تىكەلەي بىرلەسكەن باسقارۋ ءتۇرى ەنگىزىلدى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.
بۇل رەتتە ول تۇرعىندارعا ەسەپ بەرمەگەنى جانە ۇيگە قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنۋدان باس تارتقانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. تاعى ءبىر ماڭىزدىسى, زاڭ جوباسى كۇشىنە ەنسە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق تاريفتەر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش بويىنشا ەسەپتەلەدى. جالپى, قۇجاتتار كوپپاتەرلى ۇيلەرگە قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋعا جانە وسى سالادا زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
– تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى بۇدان بىلاي شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ دەربەس نىسانى بولمايدى. ەندى ولار ورتاق ماسەلەلەردى (مىسالى, اۋماقتى تازالاۋ, ليفتىلەردى پايدالانۋ) ىڭعايلى باسقارۋ ءۇشىن بىرنەشە ءۇيدى بىرىكتىرەتىن بيزنەس قۇرىلىمدار رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى مىندەتتى تۇردە قايتا تىركەۋدەن ءوتىپ, جاڭا جارعىلار الىپ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم اياسىندا قاتاڭ تۇردە جۇمىس ىستەۋى قاجەت, – دەدى زاڭ جوباسى توڭىرەگىندە قوسىمشا بايانداما جاساعان نۇرتاي سابيليانوۆ.
ايتا كەتەيىك, ۇسىنىلعان وزگەرىستەر دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەرگە جۇمىس ساپارلارى بارىسىندا اتقارۋشى ورگاندار, ساراپشىلار, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتارمەن تولىق تالقىلانعان. وسىنى نەگىزگە الىپ, جۇمىس توبى قۇجاتتى قابىلداۋدى ۇسىندى. ناتيجەسىندە, ءار زاڭ جوباسىنا جەكە-جەكە داۋىس بەرىلىپ, قابىلداندى.
شاعىم ازايمادى, كەزەك كەمىمەدى
جىل باسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە بارىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, تولعاندىرعان ماسەلەلەرىن سۇراپ بىلگەن ەدى. ساپار قورىتىندىسىندا سايلاۋشىلاردان مىڭنان اسا ارىز-شاعىم جيناقتالىپ, ۇكىمەتكە جولداندى. جالپى وتىرىستا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ حالىق كوتەرگەن ماسەلەلەر بويىنشا قانداي جۇمىستار قولعا الىنعانىن بايانداپ بەردى.
– بيىل سايلاۋشىلار شامامەن 700 وزەكتى ماسەلە كوتەردى. ونىڭ 46%-ىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر قامتيدى. تاعى 31%-ى – اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ, ت.ب. سالالارعا قاتىستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى – ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى. سالادا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. وتكەن جىلى بالا ءولىمى 8,3%-عا, ال انا ءولىمى 11,3%-عا ازايدى. حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىن ونكوسكرينينگپەن قامتۋ 16%-عا ءوستى. ناتيجەسىندە قاتەرلى ىسىكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى 2,8%-عا تومەندەدى. وڭىرلەردە مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ جەتىسپەيتىنى راس. بۇل ماسەلە كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشىلىپ كەلەدى. ۇكىمەت «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. جوبا اياسىندا 467 نىساننىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. 188 نىسان جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى, – دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
ە.كوشەرباەۆتىڭ بايانداماسىن مۇقيات تىڭداعان قاتىسۋشىلار قۇزىرلى ورگاندارعا ساۋال قويۋعا اسىقتى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعاليەۆ سۋ تاسقىنىنا قارسى دايىندىقتىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى ماسەلە كوتەردى.
– بىلتىر ەلىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى سۋ استىندا قالدى. 10 وبلىستا توتەنشە جاعداي جاريالاندى. ونىڭ سالدارىن جويامىز دەپ ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن 46,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن دە ەسەپسىز قارجى كەتتى. بيىل قازاقستاندا بىردە-ءبىر ەلدى مەكەن سۋ استىندا قالمايتىنىنا سەندىرىپ, ەلگە تىنىشتىق سىيلاي الامىز با, جوق پا؟ ويتكەنى سىزدەر 1 223 ەلدى مەكەن سۋ استىندا قالۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات تاراتتىڭىزدار, – دەدى دەپۋتات.
بۇعان جاۋاپتىلار بىلتىردان بەرى ۇكىمەتتە جەدەل شتاب جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, جاعدايدىڭ باقىلاۋدا ەكەنىن ايتىپ سەندىردى.
– تاۋلىك بويى توتەنشە جاعداي مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدەرى جاعدايدى باقىلاپ وتىر. الگوريتم بەكىتىلگەن. ءوزىمنىڭ وڭىردەن كەلگەنىمە ءبىر اي بولعان جوق. اپتا سايىن ءتيىستى مينيسترلىكتەرمەن سۋ تاسقىنىنا, قار كوشكىنىنە بايلانىستى جەدەل شتابتىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ وتىردىم. ءار وبلىستا وسىنداي شتاب بار. ءار ءوڭىردىڭ جاعدايىنا قاراي قاراجات بولىنگەن, ءتيىستى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. تەحنيكا مەن قۇتقارۋشىلار دايىن وتىر. مەملەكەتتىك ماتەريالدىق رەزەرۆتە قاجەتتى زاتتار بار, – دەدى ە.كوشەرباەۆ.
ال سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ەربولات يبرايحانوۆتىڭ جاۋابىنا سۇيەنسەك, قارعىن سۋ جايلاسا, قويمالار سۋ قابىلداۋعا ساقاداي ساي. ءتىپتى دامبىلار, درەناجدىق جۇيەلەر ارنايى جوندەۋدەن وتكەن.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ سايلاۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنىڭ باسىم بولىگىنە سىرعىتپا جاۋاپتار مەن فورمالدى ۇسىنىستار بەرىلگەنىن ايتىپ, ۇكىمەتتى سىنادى.
– رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى 355 ناقتى ساۋالدىڭ نەبارى 76-سىنا عانا ءتيىستى جاۋاپ الدىق. ال قالعان 79% ۇكىمەتتىڭ جاۋاپتارى مۇلدەم ماردىمسىز ءارى دايەكسىز بولدى. دەمەك جىلدار بويى قوردالانعان, قانشاما جاننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن اۋقىمدى ماسەلەلەر تاعى دا شەشۋسىز قالدى دەگەن ءسوز. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ءمامس-ءتىڭ ەنگىزىلگەنىنە 5 جىلعا اياق باسسا دا, جاڭا جۇيەنىڭ جىرى بىتپەي وتىر. ءۇش جىلدا ءۇش مينيستر اۋىسقانىمەن, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەسىندە ناقتى ءۇش ماسەلە دە شەشىلمەدى. شاعىم ازايمادى, كەزەك كەمىمەدى, ساپا جاقسارمادى. جۇمىسسىزدىقتىڭ ازايماۋى تاعى بار. تسيفرلانعان زاماندا ستاتيستيكانى بۇرمالاۋ اۋرۋىن جاسىرعانمەن تەڭ. مىسالى, ۇكىمەتكە سەنسەك, كەيىنگى 15 جىل بويى جۇمىسسىزدىق 4-5 پايىزدىق وزگەرمەيتىن كورسەتكىشتە تۇر. ال شىندىعىندا, ەلىمىزدە جۇمىسسىزداردىڭ سانى 10–12 پايىز, ياعني ميلليوننان اسادى, – دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
سونداي-اق ول سايلانعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءالى دە وتە وزەكتى ەكەنىن, ۇكىمەتتىڭ كوشى-قون باعدارلاماسى مۇلدەم ىسكە اسپاعانىن, جالاقىداعى تەڭسىزدىك پەن ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەر ەتىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەر بار
دەپۋتاتتار تاراپىنان سىن-پىكىر ايتىلعان سوڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ وڭىرلەرگە ساپارى كەزىندە ەڭ ءجيى كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە توقتالىپ, كەيىنگى كەزدە شەشىمىن تاپقاندارىن تىزبەكتەدى.
– زياندى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جاعدايى جىلدار بويى ايتىلىپ كەلدى. بىلتىر سول تۇيتكىل شەشىمىن تاپتى. ولارعا قوسىمشا الەۋمەتتىك تولەم تولەۋ ماسەلەسىن زاڭمەن بەكىتتىك. بۇل شاحتادا, كارەرلەردە, مەتاللۋرگيالىق تسەحتاردا زياندى ءارى قاۋىپتى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءجۇز مىڭداعان جۇمىسشىنى قامتىدى. دەپۋتاتتار اۋىل-ايماقتى ارالاعاندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلدى. اسىرەسە بالاباقشالارعا تالاپتاردى كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن وتىنىشتەر ايتىلدى. سوعان بايلانىستى دەپۋتاتتار ۇكىمەتپەن بىرگە تىعىز جۇمىس ىستەپ, بالاباقشالارعا ليتسەنزيا بەرۋ ءتارتىبى قايتارىلدى. تاياۋ كۇندەرى عانا ءبىز وسى ماسەلە بويىنشا ءتيىستى زاڭدى قابىلدادىق, – دەدى ە.قوشانوۆ.
جۇرتشىلىقتى الاڭداتقان تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە اۋىلدارداعى دارىگەر تاپشىلىعى ەدى. «Amanat» پارتياسى بۇل ماسەلەنى سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن. ءسويتىپ, ارنايى زاڭ قابىلدانعان. سول زاڭ بويىنشا اۋىلعا جۇمىس ىستەۋگە باراتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 9 ملن تەڭگەگە دەيىن تولەم بەلگىلەنگەن. قازىر مىڭداعان دارىگەر اۋىلعا بارىپ, وسىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر.
– تۇرعىندار ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا سكرينينگتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە بايلانىستى ماسەلە كوتەردى. جالپى, اۋرۋدى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ – ۇلكەن پروبلەما. وسى ماسەلەنى دە زاڭمەن رەتتەدىك. ەندى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا تەگىن سكرينينگ جۇرگىزىلەدى. بۇل – مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ دەگەن ءسوز. ەندىگى كەزەكتە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, وسى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋىمىز كەرەك. جۇمىس شاشەتەكتەن. ماسەلەن, مونوقالالاردى دامىتۋ جايى دا نازاردان قالىپ قويماۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدار, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, باعا ءوسىمى, كيبەرالاياقتىق, باسپانا قولجەتىمدىلىگى, ينتەرنەتتىڭ ساپاسى, تاعى دا سول سياقتى ماسەلەلەر بار. مەملەكەتتىك ورگاندار ولاردى دەرەۋ شەشۋ قاجەت, شارا قولدانۋ كەرەك, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
پالاتا وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسىندا «اكۆاوسىرۋ تۋرالى» نەگىزگى جانە وعان ىلەسپە ەكى زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. وندا جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ نە كەڭەيتۋگە, اكۆاشارۋاشىلىقتى تۇراقتى دامىتۋعا, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارىلعان. وعان قوسا بىرقاتار نەگىزگى ۇعىمدار مەن تەرميندەر ناقتىلانعان.