«اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 2024 جىلى وڭىرگە 1,8 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ءبىر قولىن ەكى ەتە الماي وتىرعان مالساق قاۋىمدى قولتىعىنان دەمەپ, العا باستىراتىن كوپ-كورىم دەمەۋ. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىسىن كوبەيتىپ, قارا قازانىن مايلاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جوعارىدا اتالعانداي قاراجات بولىنگەن. قازىردە «كوكشە» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنا 1 931,7 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 220 ءوتىنىم تۇسكەن. ونىڭ 1 161,2 ملن تەڭگەلىك 128 ءوتىنىمى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇسىنىلعان ەكەن. نەسيە كوميتەتى 131 ءوتىنىمدى ماقۇلداعان. 29 اقمولالىقتىڭ قولىنا قاراجات ءتيىپ, ىلكىمدى ءىسىن باستاپ كەتكەن.
شارۋاعا تيەر شاراپات
زەرەندى اۋدانىنىڭ مالساق قاۋىمى اۋىلدىڭ اجارىن كىرگىزەتىن «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى تۋرالى قۇلاقتانعاننان كەيىن قاربالاس ىسكە كىرىسكەن. قازىر اۋدان تۇرعىندارى تاراپىنان 57 ءوتىنىم باعىتتالىپ, ناتيجەسىن توسىپ وتىر. قاراجات قولدارىنا تيسە, اۋىل تۇرعىندارى مال ساتىپ الىپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ, باعار ەدىك دەپ قۇلشىنادى. جالعىز مال عانا ەمەس, وسى وڭىردەگى تامىلجىعان تابيعاتتىڭ سىباعاسىنان ءوز ناپاقاسىن ىزدەگەندەر دە بار. بىرنەشە زەرەندىلىك تۋريزم سالاسىندا قىزمەت كورسەتىپ, ىرىزدىعىن مولايتپاق بولىپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
وسى ارادا باستان جاقتى ايىرعانداي ەتىپ اشىپ ايتاتىن ءبىر دۇنيە بار. باعدارلاما بويىنشا قاراجات الىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتكەن ادامدار ءتورت ت ۇلىك مالمەن اينالىسسا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە مالدارىن ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ بورداقىلاۋ الاڭدارىنا تاپسىرۋعا ءتيىس. مۇنداي ساباقتاستىق جۇيەسى ەكى جاققا دا ءتيىمدى. بىرىنشىدەن, مال يەسى الىپساتارلارعا جەم بولمايدى, بەينەتتەنىپ باققان مالىن بورداقىلاۋ الاڭىنا بۇلداپ تاپسىرا الادى. ەسەسىنە, ەتكە ءزارۋ بولىپ وتىرعان مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىننىڭ دا قورجىنى توق بولماق. زەرەندىلىكتەردىڭ باستاماسى وبلىستا دا قولداۋ تاپقان. ەت كلاستەرىن جولعا قويۋ ءۇشىن 450 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر.
مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋ ماڭىزدى
كەلىسىمشارتقا سايكەس, ەت كومبيناتى ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى جولعا قويماق. ءتىپتى ساتىپ الۋدان باستاپ, مالىن تاپسىرعانعا دەيىنگى ارالىقتا. جەكە شارۋانىڭ قولىنان مۇنداي جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ كەلە بەرمەيدى عوي ءارى كاسىبىن باستاعان ادام دەنى ساۋ, ءونىمى جوعارى بولاتىن مالدى تاڭداي الادى. بۇل دا از كومەك ەمەس. «مۆ4» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى اۋىل تۇرعىندارىنا مال ازىعىن ءوز قۇنىمەن بەرەدى. ال مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى مالدى ساتىپ الۋ كەزىندە بازارداعى باعادان جوعارى تولەيدى. ناقتىلاپ ايتساق, ءار كيلوسىنا 50 تەڭگەدەن قوسىلادى. بۇل دا ءبىرىن ەكى ەتە الماي وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ايتا قالارلىقتاي جاردەم.
«مۆ4» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ازامات شالماعامبەتوۆ مۇنداي جۇيەنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن شارۋا ەكەنىن دالەل-دەرەگىمەن ايتىپ وتىر. ارينە, سەرىكتەستىكتىڭ ەت كومبيناتى ءۇشىن دە ءتيىمسىز ەمەس. ايتپەسە, كەيىنگى ۋاقىتتا ەت كومبيناتى پىشاق كوتەرەر مال تابا الماي, كورشى وبلىستاردى ارالاپ سارساڭعا تۇسكەن. وتكەن جىل بويى ەت كومبيناتى جارتىلاي قۋاتىندا عانا جۇمىس ىستەپتى.
– قوڭدى مال ىزدەپ كورشىلەس وبلىستاردى ارالاپ ءجۇرمىز. سوڭعى جولى 500 شاقىرىم جول ءجۇرىپ كەلدىك. بۇلاي جۇمىس ىستەۋ مۇلدەم ءتيىمسىز. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى مالساق قاۋىم ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە وتە ءتيىمدى. بىرىنشىدەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ احۋالى جاقسارادى. ەكىنشىدەن, ۇمتىلعانداردىڭ ايى وڭىنان تۋعانىن كورگەن وزگەلەر دە اقتىلى مال ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە كورەتىن بولادى, – دەيدى ازامات تولەگەن ۇلى.
جۇمىس جىلدامىراق العا باسۋ ءۇشىن «مۆ4» سەرىكتەستىگى وسى باعدارلاما بويىنشا ءتورت ت ۇلىك مال باققىسى كەلەتىندەرگە ارنايى ادام ءبولىپ, كومەك كورسەتۋدە. ول ادام «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا قاتىسۋى ءۇشىن قۇجاتتاردى دۇرىس دايىنداۋعا جاردەم بەرەدى. ءبىر جاقسىسى, ەت كومبيناتى ورنالاسقان ايدابول اۋىلىندا جانە وسى توڭىرەكتەگى ەلدى مەكەندەردە باعدارلاما ارقىلى مال باققان مالساق قاۋىمعا سەرىكتەستىك ەسەبىنەن ساپالى ۆەتەرينارلىق كومەك كورسەتىلەدى. سەرىكتەستىك باسشىسى ازامات تولەگەن ۇلى بۋراباي اۋدانىنداعى قوتىركول ۆەتەرينارلىق جوعارى كوللەدجىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارىن دا جۇمىسقا تارتپاق. بولاشاق ماماندار اپتاسىنا ءبىر رەت اۋىلعا كەلىپ, ءوز ماماندىقتارى بويىنشا تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇمىس ىستەسە, ەكى جاققا دا ءتيىمدى. مال تۇقىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن دە تالپىنىس جاسالماق. اۋليەكول اسىل تۇقىمدى بۇقالارىن الىپ, باعدارلاما بويىنشا مال باققانداردىڭ تابىنىنا قوسپاق. مىنە, سول كەزدە سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى مال تۇقىمى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالادى.
ءسوز اراسىندا سەرىكتەستىكتىڭ ەت كومبيناتى تاۋلىگىنە ەلۋ باسقا دەيىن مال سويا الاتىنىن ايتا كەتەلىك. وسى ايدىڭ سوڭىندا بىرىككەن اراب امىرلىگىنەن ارنايى دەلەگاتسيا كەلمەك. ولارعا حالال ءونىم قاجەت. قازىر كاسىپورىن مال ونىمدەرىن وسى تالاپقا ساي دايىنداۋ ءۇشىن جۇمىسشىلارىن وقىتۋ ۇستىندە. بار جايدى ەلەكتەن وتكىزگەن سەرىكتەستىك باسشىسى مال ازىعى زاۋىتىن سالماقشى. زاۋىتقا قاجەتتى بەس گەكتار جەردى اۋداندىق اكىمدىك بولگەلى وتىر. كوكتەمدە ۇلكەن انگاردىڭ قۇرىلىسى باستالماق. ىرگەدە ايدابول سپيرت زاۋىتى تۇر. زاۋىتتاعى استىق قالدىعى – تاپتىرمايتىن مال ازىعى. دەمەك, بۇل جەردە مال وسىرۋگە وتە قولايلى جاعداي بار.
كومەك تىلەمەيتىن كوپشىلىك
اۋىل اكىمى نيكولاي ۆودوۆوزوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, «اۋىل اماناتى» – اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن وتە تاماشا مۇمكىندىك. اۋەل باستاعى ماقسات تا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان, تۇپتەپ كەلگەندە تۇراقتى تابىسى جوقتاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كوزدەلگەن.
وسى ارادا ءبىر تۇيتكىل تۋىندايدى. ارينە, جاقسى ماعىناسىندا. ايدابول اۋىلىندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن بىردە-ءبىر ادام جوق. جۇمىسسىزدار دا ساۋساقپەن سانارلىق. سولاي بولا تۇرا اۋىل تۇرعىندارى باعدارلاما بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العىسى كەلەدى. اۋىل اكىمىنىڭ ويىنشا, باعدارلاماداعى ەرەجەگە ءىشىنارا وزگەرىس ەنگىزسە دە بولار ەدى. اۋىلداعى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار دا وسى باعدارلاماعا قاتىسا الاتىن مۇمكىندىك تۋسا. بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەندەر جالقاۋ ادامدار ەمەس قوي. ولاردىڭ قولىنان مال باعۋ دا كەلەدى. ال مال باسى كوبەيسە, بۇگىنگى كۇنى اي ارالاتىپ قىمباتتاپ بارا جاتقان ەت پەن ءسۇتتىڭ باعاسىن تۇسىرۋگە مۇمكىندىك تۋى دا عاجاپ ەمەس.
اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, باعدارلاما بويىنشا ازىرگە ءبىر-اق ادام قاراجات العان. ەكى ۇمىتكەر وتىنىمدەرىنىڭ ناتيجەسىن توسىپ وتىر. ودان وزگەلەرى دە ءۇمىتتى. ىسكە بەرەكە ۇيىرىلسە, اۋىل جاستارى جايلى جەر ىزدەپ كوشىپ كەتپەس ەدى.
ۇمىتكەرلەر ۇمتىلىسى
ەرلى-زايىپتى تاتيانا كورولەۆسكايا مەن اقباي يۆاحيندەر – جەكە كاسىپكەرلەر. اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن جاقسىلىق-شاراپاتى مول باعدارلاماعا قاتىسۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجات تاپسىرىپ, ناتيجەسىن توسىپ وتىر. نەسيە كولەمى جەكە كاسىپكەر ءۇشىن 2 500 اەك, ياعني 8,6 ملن تەڭگەگە تەڭ. قاراجات قولدارىنا تيسە, ءسۇتتى باعىتتاعى قارا مالدىڭ بىرنەشە بۇزاۋىن ساتىپ الماق. ۇمىتكەرلەردىڭ ويىنشا, بۇل وتە ءتيىمدى. ءسۇتىن تاپسىرىپ, قاراجات تاپسا, ءتولىن بورداقىلاپ ساتۋعا بولادى. اقباي يۆاحين باعدارلاماعا قاتىسۋعا نيەتتەنگەلى اۋىل اكىمى مەن سەرىكتەستىك ديرەكتورىنا اقىل-كەڭەس سۇراپ ءجيى كەلەتىن بولعان. ونداعىسى قاجەتتى قۇجاتتار جايى, الداعى ءىستى دامىتۋ ماسەلەلەرى. ال مال جايىن وزدەرى دە جاقسى بىلەدى.
– قارجىلاندىرۋىن ۇزاعىراق توسۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن. ءبىز ساتىپ الاتىن مالىمىزدىڭ يەلەرىمەن كەلىسىپ تە قويىپ ەدىك, – دەيدى اقتاي يۆاحين, – وزگە بىرەۋلەرگە ساتىپ جىبەرمەسە بولعانى.
تاياۋدا سەرىكتەستىك ديرەكتورى ازامات شالماعابەتوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپتى. كاسىپكەر وڭىردەگى ەت ونىمدەرىن مولايتۋدىڭ ماسەلەلەرىن جايىپ سالعان. مينيستر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپتى. باعدارلاما باياندى بولسا, ەل ىشىندە ىرىس ۇيىرىلەتىنى ءسوزسىز.
اقمولا وبلىسى