تاريح عىلىمىنىڭ دارا تۇلعاسى

اكادەميكتىڭ ءومىرى بىردەن داڭ­عىل بولعان جوق. كەرىسىنشە, ءالى ەسى تولىق كىرمەي جاتىپ تاعدىردىڭ اۋىر تەپەرىشىن باسىنان وتكەرىپ, ءومىردىڭ نەبىر قيىنشىلىعى مەن كەدەرگىسىن كوردى. سول زامانداعى «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن اتاۋ قاي جەردە دە كەڭەس اعامىزدىڭ الدىنان توسقاۋىل بولىپ شىعىپ وتىردى. سوعان مويىماي, كەرىسىنشە كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن جەڭە وتىرىپ, بالا كەزىنەن شىڭدالىپ ەسەيدى. باسقاشا ايتقاندا, عالىمدى ءومىردىڭ ءوزى شىڭدادى.

1957 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى ۇستازدارىنىڭ ۇسى­نىسىمەن فاكۋلتەتتەگى جالپى تاريح كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالدىرىلدى. ءوزى وقىعان فاكۋل­تەتىندە ءبىر جىلداي قىزمەت ات­قار­عان ارداقتى ازامات كەلەسى جىلى عى­لىم اكادەمياسىن­داعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرا­فيا ينستيتۋتىنا كىشى عى­لىمي قىزمەتكەر ­بولىپ اۋىستى. ودان كەيىن جارتى عاسىر­عا جۋىق ءومىرىن قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – عى­لىم اكادەمياسىندا وتكىزىپ, بار كۇش-جىگە­رىن وتاندىق تاريح عىلىمىنا ارنادى. وسىندا ءجۇرىپ ول عىلىم جولىنداعى بارلىق بيىك بەلەس­تى باعىندىردى, ايتۋلى ازامات, قادىرلى عالىم, تالانتتى تۇلعا بولىپ قالىپتاستى. ادال ەڭبەك پەن توككەن تەر جانە تاباندىلىق پەن عىلىمي شىعارماشىلىق كەڭەس اعامىزدى اتاققا دا, ابىرويعا دا, ماراپاتقا دا جەتكىزدى.

جالپى العاندا, ك.نۇرپەيىس ۇلىنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتۋعا بولادى. ول تۋرالى جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە 2021 جىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باس­پاسىنان «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىمەن شىققان «كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى» اتتى كىتاپتىڭ ءجونى بولەك. ونى باسپاعا دايارلاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت تالدىبەك ءالي ۇلى نۇرپەيىسوۆ (تۋعان اعاسى ءاليدىڭ ۇلى) اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي قىزمەتىن 1,5 باسپا بەت كولەمىندە جاريالادى. سونىمەن بىرگە بۇل جيناقتا اكادەميك ك.نۇرپەيىس ۇلى­نىڭ «قازاق تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلە­رىنە», «الاش اقيقاتىن زەرتتەۋ ماسەلە­لەرى­نە», «تۇلعاتانۋعا» ارنالعان تاڭ­داۋ­لى ماقالالارى ەنگىزىلگەن. سوڭعى بو­لىمدە 50-گە جۋىق عالىم زامانداسى­نىڭ, ارىپ­تەستىنىڭ, رۋحاني ءىنىسىنىڭ, شاكىرت­ىنىڭ تاريحشى تۋرالى ويلارى مەن پىكىرلەرى بەرىلگەن. ولاردىڭ ءبارى ارداق­تى اعامىزدىڭ ازاماتتىق, قايراتكەر­لىك, تۇلعالىق قاسيەتتەرىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن.

1985–1990 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەنىمىزدە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ ەسىمىن سىرتتاي ەستىدىك. ال جاقىن تانىس بولعانى­مىز 1990 جىلدان باستالادى. اعامىز تاريح فاكۋلتەتىندەگى «قازاق سسر» تاريحى, 1991 جىلدان كەيىن قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ كۇندىزگى جانە سىرتتاي وقۋ بولىمىندەگى ستۋدەنتتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ەمتيحاندارى مەن ديپلوم قورعاۋ جۇمىستارىنا مەملەكەتتىك كوميسسيا توراعاسى بولىپ كەلەتىن. سول كەزدەگى كافەدرانىڭ ەڭ جاس وقىتۋشىسى رەتىندە اعامىزدى كۇتىپ الۋ مەن شىعا­رىپ سالۋ مەنىڭ موينىمدا ەدى. بىردەن كوزگە بايقالاتىنى, كەڭەس اعامىز­دىڭ سىرت كيىمىنە قاراپ بىردەن ونىڭ زيالى مادەنيەتتى ءبىلىمدى ادام ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. ءبىزدىڭ كافەدرامىزدا كەڭەس اعامىزدىڭ عىلىمداعى بىرنەشە اعا-ىنى­لەرى مەن دوستارى بار ەدى. ولار – كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور دينا يسابايقىزى دۋلاتوۆا, پروفەسسور ءابۋ ساقتاعان ۇلى تاكەنوۆ, دوتسەنت سۇلەيمەن تۇرعانباي ۇلى تۇرعانباەۆتار. ولار­دىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان كەڭەس اعامىز­دى اكادەميانىڭ وكىلى, ناعىز عالىم رەتىندە مويىندايتىن. ايتۋلى تۇلعا­نىڭ سول جىلداردىڭ وزىندە تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى مەن پرو­فەسسورلىعى اتاق-دارەجەسىنەن باسقا, 1982 جىلى بەس تومدىق قازاق كسر تاريحىن جازۋعا قاتىسقانى ءۇشىن العان قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, 1987 جىلى سايلانعان قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكالىق قايراتكەرى اتاعى بار-تىن. سونداي اتاقتارى مەن دارەجەسىنە قاراماستان عالىمنىڭ بول­مىسىنان وتە قاراپايىمدىلىق باي­قالىپ تۇراتىن. قاراپايىمدىلىق تەك ۇلىلارعا ءتان دەگەن قاعيدانىڭ وتە دۇرىس ايتىلعانىنا سوعان قاراپ كوز جەتكىزگەندەي بولاسىز.

كەڭەس اعامەن جاقىن ارالاسىپ, ونىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي شىعار­ما­­شىلىعىندا عىلىمدا جۇرگەن قازىرگى جاس­تارعا كوپتەگەن ۇلگى-ونەگە بولار­لىق ءىس-ارە­كەتتى, ءساتتى, باتالى سوزدەردى اڭعاردىق.

ونىڭ ۇلگى بولارلىقتاي ءىسى – عىلىمدا­عى ەرلىگى. كەڭەس وداعى تۇسىندا تاريح عىلىم­دارى بويىنشا عىلىم كانديداتى دارە­جەسىن 30–40 جاستا, عىلىم دوكتورى دارە­جەسىن 50–60 جاس ارالىعىندا قور­عاي­تىن, بۇل جازىلماعان ەرەجە سياق­تى بولىپ كورىنەتىن. جاراتىلىستانۋ عىلىم­دارىندا, ونىڭ ىشىندە فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا عىلىم­دارىندا كەيبىر ناعىز عىلىمعا بەرىلگەن تۋما تالانتتار 20-نىڭ ىشىندە عىلىم كانديداتى, 30-دىڭ ىشىندە عىلىم دوكتورلارى بولعانىن ءبىلۋشى ەدىك. بىراق ولار نەكەن-ساياق بولاتىن. ولاردىڭ وسىنداي ىستەرىن عىلىمداعى ەرلىك دەپ جاتادى.

قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىندا دا 30 جاستىڭ ىشىندە عىلىم دوكتورى دارەجەسىن العان تۇلعالارىمىز بەن اعالارىمىز بار. سولاردىڭ العاشقىسى – ەرمۇحان بەكماحانوۆ, ول 1948 جىلى 33 جاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعاپ, قازاق تاريحشىلارىنا عىلىمداعى ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. 1969 جىلى 38 جاسىندا اكادەميك ماناش قوزىباەۆ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, عىلىمداعى ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن قايتالايدى. ءدال وسىنداي ەرلىكتى ءۇشىنشى بولىپ, 1973 جىلى 38 جاسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى ودان ءارى جالعاستىرادى. اعامىز 1963 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 28 جاسىندا قورعاپ شىققان.

بىرەگەي عالىمنىڭ بۇل «رەكوردى» 1-2 جىلعا جاسارۋى كەرەك ەدى, بىراق ونىڭ الدىنان 1970 جىلدارى «حالىق جاۋىنىڭ» ۇلى بولعانى كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. «جول ازابىن جۇرگەن بىلەر» دەگەندەي, ديسسەرتاتسيانىڭ ءماتىنىن جازىپ ءبىتىرۋ مەن ونى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس الدىندا قورعاپ, سول كەزدەگى ۆاك-تا (جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميتەت) بەكىتۋ اراسى بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. كەڭەس اعامىز جالپى العاندا 35-36 جاسىندا ديسسەرتاتسياسىنىڭ تولىق ءماتىنىن بىتىرگەن. ودان كەيىن عىلىمي كەڭەسشىسى­نىڭ ىزدەنۋشىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىن ماقۇلداۋى, جۇمىس ىستەيتىن بولىمدە تالقىلاۋدان ءوتۋى, ەسكەرتپەلەرمەن جۇمىس ىستەۋى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسكە ۇسىنۋ, ونىڭ شەشىمىن كۇتۋ, كەڭەستە قورعاۋ مەن ۆاك قورىتىندىسىن كۇتۋ, وسىنىڭ ءبارى تەز بولدى دەگەننىڭ وزىندە 1-1,5 جىل ۋاقىت الادى. وسىنداي شارا­لار­دىڭ ءبارىن ارتقا قالدىرىپ, كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى 1972 جىلى كوكتەم ايىندا قورعاۋ ءۇشىن اۆتورەفەراتىن شىعارىپ, ونى سىيلاس جولداس-جورالارى مەن جاقىن اعايىن-تۋىستارىنا تاراتادى. باياعى «حالىق جاۋىنىڭ» ۇلى دەگەن اتاقتى جاقسى بىلەتىن ءبىر شەنەۋنىك «تۋىسى» كوتەرىپ, ءتيىستى جەرگە جازىپ جىبەرگەن ەكەن. ول جاقتان تاپسىرما كەلىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جۇمىسىن قورعاۋ توقتاتىلادى. تەك قانا تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, كەڭەس اعامىزدىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ ارالاسۋى­مەن قايتا جالعاسادى. سونىڭ وزىندە عالىم اكەسىنىڭ اقتالعاندىعى تۋرالى ماسكەۋ­دەن انىقتاما قاعازىن الدىرتادى, تاعى كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن انىقتاما, عى­لىمي كەڭەسشىنىڭ قازاقستان باسشىسىمەن سىيلاستىعى سەكىلدى فاكتورلار اسەر ەتىپ, 1973 جىلى ماۋسىم ايىندا قورعاپ شىعادى. سونىڭ وزىندە اعامىزدىڭ جاسى 38 جاستا ەدى. سول جىلدارداعى ولشەم بويىنشا بۇل دا عىلىم جولىنداعى ەرلىككە جاتادى. مۇنىڭ قۇپياسىن كەڭەس اعامىزدىڭ ءوزى ءبىر عانا سوزبەن تۇسىندىرەدى. ول ءوزىنىڭ بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا عىلىمداعى جەتىس­­تىكتەرىنىڭ ءبارىن كۇن سايىنعى ۇزدىكسىز ەڭبەك پەن تىنىمسىز ىزدەنىس جانە عىلىمي ورتادا قالىپتاسقان شىعار­ماشىلىق پەن پسيحولوگيالىق احۋال دەپ تۇسىندىرەدى.

كەڭەس اعامىز 50-گە تولماي, ناقتى­راق ايتساق, 47 جاسىندا مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى اتانادى, 52 جاسىندا ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەس­پوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلانادى. بۇل جاس تا سول كەزدەر ءۇشىن «رەكوردتىق» جاس ەدى.

اعامىزدىڭ نەمەرە ءىنىسى تالدىبەك نۇرپەيىسوۆتىڭ 2024 جىلى «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ №6 سانىنداعى «ولەڭ قۇدىرەتى» دەگەن ماقالاسىندا اتاقتى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «شىدا, شىدا» اتتى ولەڭىن كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنا ارناعاندىعى جونىندە ايتىلادى.

«شىدا, شىدا!

 شىداي ءتۇس, شىدا تاعى!

 شىدامدىنى مىنا ءومىر ۇناتادى

ء ۇمىتتىڭ قۇلان يەك قۇلا تاڭى,

 ايتەۋىر, ءبىر اتادى, ءبىر اتادى...»,

دەپ ءارى جەرلەس, ءارى رۋحاني اقىن اعاسى ىنىسىنە قولداۋ كورسەتىپ, قايراتتاندىرعان ەكەن. وسى ولەڭ جولدارىنداعى كەرەمەت سوزدەر مەن ۇشقىر ويلار شىنىندا دا كەڭەس اعامىزعا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعاۋ جۇمىسىنا قاتىستى قاتتى قي­نالىس پەن كۇيزەلىس كەزدەرىندە وتە جاقسى, باعا جەتپەس قولداۋ بولىپ سانالدى.

اكادەميكتىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى, ونىڭ عىلىم جولىنا تۇسكەن شاكىرتتەرىن ءبولىپ-جارماي, تەڭ قارايتىندىعى ەدى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 50 عىلىم كانديداتى قورعاپ شىقسا, 12 عىلىم دوك­تورىنا عىلىمي كەڭەسشى بولدى. ونىڭ شاكىرت­تەرىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ءار تۇك­پىرىنەن ەدى. سول سەبەپتى دە اعامىز تۋرالى بىلەتىندەر «بارلىق الاش بالاسىنا تەڭ قاراعان كەڭ-اعا» دەپ ايتاتىن. ونىڭ شاكىرتتەرى – پروفەسسور تالاس ومار­بەكوۆتىڭ, ءسابيت جولداسوۆتىڭ (مار­قۇم), بۇركىتباي اياعا­نوۆتىڭ, قا­دىر احمەتوۆتىڭ, ساتىپالدى ءدىل­­مانوۆتىڭ, نۇرجامال الدابەكتىڭ, ايجان قا­­پاەۆا­نىڭ جانە تاعى باسقالارى­نىڭ ەسىم­دەرى بۇگىنگى كۇندەرى بۇكىل ەلگە تانىمال.

ەندى اتاقتى تاريحشىنىڭ عىلىمي ەڭ­بەگى مەن مۇرالارىنا توقتالايىق. ونىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى 1917–1918 جىلدارداعى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس وبلىستارىندا جۇمىسشى جانە شارۋالار بيلىگىن ورناتۋ مەن نىعايتۋ ماسەلەسى, بولسا, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى 1917–1929 جىلدارداعى ەلىمىز­دەگى شارۋالار كەڭەستەرىنىڭ (اۋىلدىق كەڭەستەرىنىڭ) قۇرىلۋى مەن نىعايۋىنا ارنالدى. العاشقى عىلىمي جۇمىسى­نىڭ جەتەكشىسى پروفەسسور تاجەن ەلەۋوۆ بولىپ, ونىڭ قولداۋىمەن عالىم ماس­كەۋ, لەنينگراد, ورىنبور, ومبى, توم, تاشكەنت قالالارىنداعى ارحيۆتەردە 2 جىل ىزدەنىس جۇرگىزەدى. سونداعى تاپ­­قان ماتەريالدار كانديداتتىق ديس­سەر­تاتسياسىنىڭ دەرەكتىك نەگىزىن قۇرايدى. ال دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا قاجەتتى ماتەريالداردى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىسىنداعى ارحيۆ ماتەريالدارىنان تابادى. وسىعان قاتىستى كەڭەس اعامىز ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەپ ايتادى. «ازامات سوعىسىنا قاتىسقاندار سول كەزدەرى ءبىزدىڭ اكەمىزدەي بولاتىن, كەيبىرى اقىلدى ادامدار بولدى. سولاردىڭ كەيبىرەۋى بىلاي دەۋشى ەدى: «ەي, بالا, ءبىز اق پەن قىزىل بولىپ سوعىستىق. وسىلاي ءبىر سارىنمەن تاريح جازىلىپ جاتىر. ەستەرىڭدە بولسىن, «الاشوردا» دەگەن ۇيىم بولعان», دەپ ايتاتىن.

بۇل 60-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 70-جىلداردىڭ باسى بولاتىن. الاش تۋرالى جازباق تۇگىل ول تۋرالى ويعا الۋ­دىڭ ءوزى وتە قاۋىپتى كەزەڭ ەدى. اسىرەسە «حالىق جاۋىنىڭ» ۇلىنا بۇل بىرنە­شە ەسە قاۋىپتى ەدى. سوعان قاراماستان مۇقاعالي اعاسى ايتقانداي ء«ۇمىتتىڭ قۇلان يەك قۇلا تاڭى, ايتەۋىر, ءبىر اتادى, ءبىر اتادى», دەپ ولەڭدەتكەندەي, ەرتەڭگى كۇنگە زور ۇمىتپەن قارايدى, الاش تاقىرىبىنا قاتىستى ارحيۆتەردە كەزدەستىرگەن ماتەريالداردى ­اۋىزشا دا مالىمەتتەردى جيناستىرا بەرەدى. اقىرى 80-جىلداردىڭ سوڭى مەن 90-جىلدار باسىندا ء«ۇمىتتىڭ تاڭى دا اتادى», ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالايدى.

قىزىل يمپەريانىڭ قۇلاۋىمەن وعان نەگىز بولعان يدەولوگيا دا, ونىڭ قاعيداتتارى دا كۇيرەدى. قوعامدىق عىلىم­دار ءۇشىن, اسىرەسە تاريح عىلىم­دارى ءۇشىن تاپتىق قاعيدات دەگەنىمىز, قارا­پايىم تىلمەن ايتقاندا, ەل تاريحىن, حالىق­تىڭ تاريحىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋ ەدى. سونىڭ زاردابىنان XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىر باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ باسىم بولىگى ءوز ەلىنىڭ تاريحىنان شەتتەتىلەدى. ولاردىڭ ىشىندە ساياسي قايراتكەرلەرمەن قاتار, ونەر, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت, ءدىني قاي­راتكەرلەرمەن بىرگە تۇلعالار دا بار بولاتىن. تاپتىق قاعيدات ولاردىڭ ەسىم­دەرىنىڭ ءبارىن تاريحتان سىزىپ تاستادى.

تاپتىق قاعيداتتىڭ ورنىنا وركە­نيەتتىك قاعيداتتىڭ ورنىعۋى يدەولو­گيالىق كۇرەسپەن كەلەتىنى بەلگىلى. سول كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا, جاڭا قاعيداتتار ءۇشىن كۇرەستە كەڭەس اعامىز جاڭاشىلدىق جاعىندا بولىپ, جاڭاشىل قاعيداتتىڭ تەز جەڭىسكە جەتۋىنە سوزىمەن دە, ىسىمەن دە بەلسەنە اتسالىستى. ونىڭ 1995 جىلى جارىق كورگەن «الاش ءھام الاشوردا» اتتى مونوگرافياسى «...ءۇمىتتىڭ قۇلان يەك قۇلا تاڭىنىڭ اتقانىن» كورسەتىپ, ۇزاق جىلدار بويى جاسىرىپ كەلگەن الاشقا قاتىستى جينالعان مالىمەتتەرى مەن ماتەريالدارى وسى ەڭبەگىندە سويلەيدى. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى وسى ەڭبەگىنىڭ العاشقى بەتتەرىندە الاشقا قاتىستى بىرنەشە ۇعىمدى جەكە-جەكە تالداپ كورسەتەدى. ولار – «الاش» ۇعىمى, الاش قوزعالىسى, الاش پارتياسى, الاش وردا ۇكىمەتى دەگەن ۇعىمدار ەدى. بۇل ەڭبەكتى قازاق جۇرت­شىلىعى وتە زور ىقىلاسپەن قارسى الدى.

اكادەميك ەڭبەكتەرىنىڭ حرونولو­گيالىق تىزىمىنە قاراساق, 1988–1989 جىلداردان باستاپ عالىمنىڭ ۇستانىمى مەن كوزقاراستارىندا تۇبەگەيلى وزگە­رىستەر بولعانىن بايقاۋعا بولادى. «ار-وجدانىمىزعا جۇگىنەمىز» (1989),  «تاعدىرى كۇردەلى قايسار تا­لانت» (1989), «اقيقاتتى ءبىلۋ پارىز» (1990), «الاشتىڭ اقيقاتىن كىم ايتادى» – (1990), «تۇتقىندالعان «ويان, قازاق» (1990), «1951 جىلدىڭ ىزعارلى كۇزى» (1991), «1921–1922 جىلدارداعى اشتىق» (1991), ت.ب. جالعاسا بەرەدى. سونىمەن بىرگە تاپ­تىق قاعيدات بويىنشا ەسىمدەرىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان تۇلعالار تۋرالى «قيامەتتى جىلدار قاسىرەتى» (1992), «وتىزدا ەل باس­­قارعان» (1992), ودان ءارى 1992–1997 جىلدار ارالىعىندا ءا.ەر­مەكوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ى.كوشكىنوۆ, م.دۋ­لات­ ۇلى, ا.بايتۇرسىن ۇلى, و.جان­دو­سوۆ تۋ­رالى عىلىمي باسىلىمدار مەن بۇ­­قارا­­لىق مەرزىمدى باسىلىمداردا كوپ­تە­­گەن عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جاريا­لادى.

اكادەميك نۇرپەيىس ۇلى 1980–1990 جىلدار شەنىندە عالىمدىعىمەن قاتار قوعام قايراتكەرى رەتىندە دە ءوزىن كورسەتتى. ول سول جىلدارى كەڭەس وداعىندا بولىپ جاتقان دەموكراتيالىق جاڭاشىلدىققا ساي ەلىمىزدەگى وڭ وزگەرىستەرگە بەلسەنە ارالاسادى. اكادەمياداعى تاريح ينستيتۋتىندا «كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاقستان تاريحى» ءبولىمىن باسقارىپ, كەڭەستىك كەزەڭدە جازىقسىز جاپا شەككەن تۇلعالاردى اق­تاۋ ءۇشىن, تاريحي شىندىق پەن ادىلەتتىلىك­تى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 1989 جىلى الماتىدا قۇرىلعان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋشىلىق قوعامىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ ماقسا­تى مەن باعىت-باعدارىن جاساپ, ءبىر باعىتىنا جەتەكشى­لىك ەتتى. سونداي-اق مەر­زىمدى باسىلىمداردا ادىلەتتىلىكتى تۋ ەتىپ, جازىقسىز جا­زالانعانداردى اقتاۋ تۋرالى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ ماقالا جاريا­لاپ, تەلە-راديو ارقىلى سۇحبات بەرىپ, كوپشىلىك جيىنداردا ءوز ويىن ءبىلدىرىپ وتىردى. «ادىلەت» قوعامىنىڭ جۇمىسى بولاشاقتا ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن نىعايتۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

عالىم سونداي-اق 1989 جىلى قۇرىل­عان «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وتە بەلسەن­دى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ, انا ءتىلىمىز­دىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە عىلىمدا دا ۇستەمدىك ەتۋى­نە اتسالىستى. ءوزى ۇلگى كورسەتىپ, سوڭعى جىلدارداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىن تەك قازاق تىلىندە جاريالادى.

اكادەميكتىڭ وتە جاقسى سىيلاسقان اعاسى ءابۋ تاكەنوۆ 1997 جىلى كەنەتتەن قايتىس بولدى. 1998 جىلى جىلدىق اسىنا وراي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتى شىعاراتىن «حابارشى» جۋرنالىنىڭ ءبىر ءنومىرىن ءا.س.تاكەنوۆكە ارناۋ جوسپارلاندى. ماعان جاۋاپتى حاتشى رەتىندە بارلىق ماقالانى جيناۋ تاپسىرىلدى. م.قوزىباەۆ, ك.نۇرپەيىسوۆ, ج.قاسىمباەۆ جانە كوپتەگەن زامانداسى مەن شاكىرتى ماقالا بەرۋگە كەلىستى. ءۇي تەلەفونى ارقىلى سويلەسكەنىمدە كەڭەس اعام اپتانىڭ وسىنداي كۇنى, ساعات وسىنداي ۋاقىتتا كەل دەگەن سوڭ, مەكەنجاي بويىنشا ايتىلعان ساعاتتان 5–10 مينۋت بۇرىن ەرتە باردىم. وتە جاقسى قارسى الدى. جاز مەزگىلى بولسا دا اپامىزعا ەت استىرىپ قويىپتى. ەت ۇستىندە دە, شاي ۇستىندە اڭگىمەمىز وتە جاراسىمدى بولدى. نەگىزىنەن اعامىز دوسى ءابۋ ساقتاعان ۇلى تۋرالى, تاريح عىلىمى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ماعان كوپ سۇراق قويىپ وتىردى. اسىرەسە اكە-شەشەم تۋرالى سۇراقتار قويعانى ەسىمدە قالىپتى. مەنىڭ جاۋابىمدى ەستىگەن ول: «سەندەر وتە باقىتتىسىڭدار» دەگەن ءسوزى ءالى قۇلاعىمدا تۇرعانداي. قايتار كەزدە ول ماعان «سەنىڭ «ەگەمەندە» جاريالانعان ءار ماقالاڭدى وقىپ, ساقتاپ قويامىن» دەدى دە, زالىنداعى شكافتىڭ ۇستىندە جيناقتالعان «ەگەمەننىڭ» قالىڭداۋ تىگىندىسىن ماعان الدىردى. سول گازەتتەگى «قاسىم حان» دەگەن ماقالامدى تاۋىپ الىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى دە, كەنەتتەن وسى گازەتكە, ماقالا جانىنا قولتاڭبامدى سۇرادى. مەن ەستىمەگەندەي بولدىم. سوسىن اعامىز ەكىنشى رەت قايتالادى. تاعى ۇندەمەدىم. ويىمدا قولتاڭبانى كىتاپقا قانا بەرۋشى ەدى. مەنىڭ ءالى كىتابىم جارىق كورمەگەن, ول كەزدە بار بولعانى عىلىم كانديداتىمىن جانە اعا وقىتۋشىمىن. ءۇشىنشى رەتتە اعامىزدىڭ داۋىسى قاتتى شىقتى. مەن بولسام: «كەڭەس اعا, نە دەپ جازارىمدى بىلمەي وتىرمىن», دەدىم. «بىلاي جاز», دەپ ايتتى دا, ءسال ويلانىڭقىراپ تۇرىپ: «بولاشاق اكادەميك كارىباەۆتان اكادەميك نۇرپەيىسوۆكە دەپ جاز, سەن تۇبىندە اكادەميك بولاسىڭ, ارعىسىن ءوزىڭ بىلەسىڭ»,دەدى. ءبىر جاعىنان,قاتتى ۇيالىپ, قىسىلىپ, ىڭعايسىزدانىپ, اعامىزدىڭ ايتقانىن ورىندادىم. ارادا 14 جىل وتكەننەن كەيىن, 2012 جىلى جاز ايىندا اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولدىق. ال 2020 جىلى تاعى دا جاز ايىن­دا تولىق مۇشە بولدىق. سول كەزدەرى ەڭ العاش ەسىمە العانىم اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ ايتقان ءسوزى ءتۇستى. كەي كەزدەرى كەڭەس اعامىزدىڭ وسى سوزدەرىن ەسكە الا وتىرىپ, نە دەگەن دۋالى ءسوز, نە دەگەن باتا دەپ ويلانامىن.

جالپى, ومىردە مىناداي ءبىر زاڭدى­لىق بار. حالقىنا ادال, تازا ەڭبەك ەتكەن تۇل­عانىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, وزىمەن بىرگە ەسىندە ۇستاپ, جادىندا ساقتايدى. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى دا قولىنان قالامى تۇسپەي حالقىنىڭ تاريحىن جازۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, جاستايىنان جە­تىمدىك كورسە دە, جاسىمادى, بو­يىن تىك ۇستاپ, اكەسىنىڭ ادال ەكەنىن, ءوزىنىڭ تەكتى ەكەنىن دالەلدەپ ءوتتى. شىنايى تاريحتى جازۋ ارقىلى ناعىز عالىم اتاندى. ناعىز شاكىرتتەر دايارلاۋ ارقىلى ناعىز ۇستاز بولدى. عالىمنىڭ مۇراسى ءوز حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەدى. ونىڭ ەسىمى حالقىنىڭ جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان تۇلعا دەۋگە تولىق نەگىز بار.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى