ەكونوميستەردەن قانداي پايدا بار؟
2008 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسى ەكونوميستەردىڭ كاسىپقويلىعىنا قازىرگى زاماندىق ەكونوميكالىق تەوريالاردىڭ ۋاقىت اعىمىنا سايما-سايلىعىنا قوعام تاراپىنان كۇمان كەلتىرۋگە الىپ كەلدى. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق كاسىپتىڭ دەڭگەيىنە سىن ايتۋشىلار كوبەيىپ كەتتى.
ويتكەنى, سول تۇستا جەكەلەگەن كاسىپقوي ەكونوميستەر عانا الەمنىڭ قارجى جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەرگە ۇڭىلە العان بولاتىن. ال باسىم كوپشىلىگى سالماعى قازىرگى كۇنگە دەيىن سەزىلىپ كەلە جاتقان وسى دەرتتىڭ باستالاتىندىعىن اڭعارماعان قالپىندا قالىپ قويدى. وسى جاعداي كوپتەگەن ادامداردى قازىرگى ەكونوميكالىق تەوريالارعا سىن كوزبەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەگەر ەكونوميستەر الەمنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ قايدا كەتىپ بارا جاتقاندىعىن كۇنى بۇرىن اڭعارا الماسا, ولاردان قانداي پايدا بار دەگەن سۇراقتار كوتەرىلدى.
عالىمدار نە دەيدى؟
نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى روبەرت شيللەر ءوزىنىڭ جۋىقتاعى ماقالاسىندا ەكونوميستەردىڭ وتكەن عاسىرداعى ءىرى داعدارىستاردى دەر كەزىندە اڭعارا الماي قالعاندىقتارىن جازادى. ولاردىڭ قاتارىندا 1920-1921 جىلدارعى جانە 1980-1982 جىلدارداعى داعدارىستار بار. ءتىپتى, ولاردى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە تاريحتا « ۇلى كۇيزەلىس» دەگەن اتقا يە بولعان 1929 جىلعى رىنوكتىڭ قۇلايتىندىعىن دا ەكونوميستەر كۇنى بۇرىن ايتا الماعان كورىنەدى.
«مەن وسى داعدارىستاردىڭ الدىنداعى ءبىر جىل بۇرىنعى جاڭالىقتار مۇراعاتتارىنىڭ بارلىعىن قاراپ شىقتىم. بىراق ولاردىڭ اراسىنان ەكونوميستەردىڭ اۋىر داعدارىستىڭ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى ساقتاندىرۋ ماقالالارىن كەزدەستىرە العانىم جوق. قايتا سول تۇستاعى گازەت بەتتەرىندە بيزنەس جەتەكشىلەرى مەن ساياساتكەرلەردىڭ الداعى كەزەڭ تۋرالى وتە جاعىمدى سيپاتتا جازىلعان ماقالالارىن كوپ كەزدەستىردىم», دەيدى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
دەگەنمەن, 1980-1982 جىلدارعى داعدارىس الدىنداعى ۋاقىتتا ەكونوميكادا قولايسىزدىقتاردىڭ بولاتىندىعى تۋرالى اقش-تاعى فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيە توراعاسى پول ا.ۆولكەردىڭ ءسوزى بار ەكەن. ول 1979 جىلى قۇراما شتاتتاردىڭ الداعى ۋاقىتتارى «جاعىمسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا» تاپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, «نەعۇرلىم قاتال شەشىمدەرگە باراتىن ۋاقىت جەتتى» دەپتى.
ارينە, جالپى ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتان ونىڭ بۇل ەسكەرتپەسىنە ءۇن قوسۋشىلىق بايقالا قويماعان. وتكەن عاسىردا داعدارىس قاۋپى ابدەن سەزىلە باستاعان كۇندەردىڭ وزىندە ەكونوميستەردىڭ نەعۇرلىم باسىم كوپشىلىگى داعدارىس بولۋى ءمۇمكىن بە دەگەن سۇراقتاردىڭ وزىنە جوق دەگەن جاۋاپ قايتارىپ وتىرعان. «ءتىپتى بۇل جاعدايدا مەن بۇدان دا ارىگە بارا الار ەدىم. ەكونوميكالىق كاسىپ سالاسىنىڭ بىلىكتى شەبەرلەرىنىڭ ءوزى, اتاپ ايتساق, وسى سالانىڭ دانىشپاندارىنا بالاناتىن دجون مەينارد كەينس, ف.حايەك نەمەسە يرۆينگ فيشەر ەشقانداي ءبىر اشىق مالىمدەمەمەن قوعام الدىنا شىقپاعان», دەپ مالىمدەيدى روبەرت شيللەر.
دەگەنمەن, تاريحشى دۋگلاس ءيرۆيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قاتارعا شۆەد ەكونوميسى گۋستاۆ كاسسەلدى جاتقىزۋعا بولمايدى. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى لەكتسيالار سەرياسىندا ول 1928 جىلى «الەمدە ۇزاق مەرزىمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ» كەلە جاتقاندىعى تۋرالى بولجامدار بىلدىرەدى. بىراق كەزىندە بۇعان ەشكىم نازار اۋدارا قويماعان. سەبەبى, گۋستاۆ كاسسەلدىڭ لەكتسيالارى نەگىزىنەن اقشا ەكونوميكاسى مەن التىن ستاندارتىنا ارنالعان ەدى. ونىڭ وسى لەكتسيالار اراسىندا قامتىلعان تەحنيكالىق تۇرعىدان تالقىلاۋلارىنا ەكونوميستەر قاۋىمداستىعى كوپ ءمان بەرمەگەن. ءسويتىپ, بۇل ماسەلە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى نازارىنان تىسقارى قالعان كورىنەدى.
دەمەك, سوڭعى داعدارىستى كورە ءبىلۋ ساتسىزدىكتەرى قوعامدى نەگە سونشا ءبىر تولعاندىرىپ وتىر؟ ويتكەنى, بۇرىنعى وتكەن داعدارىستاردىڭ بولاتىندىعىن الدىن الا ايقىندامادى دەپ ەكونوميستەردى كىنالاۋ كوپ كەزدەسە قويمايتىن. روبەرت شيللەر وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ءوز ماقالاسىن قازىرگى ەكونوميستەردى توتەنشە سىننان قورعاۋ ماقساتىندا جازعان.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگىدەي كۇردەلى ۋاقىتتارى بولىپ وتكەن وقيعا ءۇشىن ەكونوميستەردى كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان ولار وزدەرىنە ايتىلعان سىندى ادىلەتسىز دەپ ەسەپتەيدى. «ءبىز اۋرۋىمىزدى كۇنى بۇرىن ايقىنداپ بەرمەدى دەپ دارىگەرلەردى كىنالاي قويمايمىز. سەبەبى, دەرتتىڭ ءوزى اعزاعا كەزدەيسوق جابىسۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز ءدارىگەرلەرگە ءبىزدى ەمدەگەندەرى ءۇشىن دە ريزاشىلىق تانىتامىز. ونىڭ ۇستىنە ەكونوميستەردىڭ كوپشىلىگى داعدارىستاردى ايقىنداۋ ماسەلەسىمەن اينالىسپايدى. ولار نەگىزىنەن تابىستى قالاي تابۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. وسىنىڭ وزىنە بىزگە راحمەت ايتۋعا بولادى», دەيدى.
بايلىقتى ەسەپشىلەر قالىپتاستىرا ما؟
برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى روبەرت ليتان ءوزىنىڭ «تريلليون دوللاردىڭ ەكونوميستەرى» اتتى جاڭا كىتابىندا ەكونوميكالىق كاسىپتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن باسقا دا ەلدەر ءۇشىن تريلليونداعان دوللاردىڭ كىرىسى مەن بايلىعىن قالىپتاستىرعاندىعىن ايتادى. بۇل ارينە, قوعامعا كەلگەن از پايدا ەمەس. روبەرت شيللەردىڭ جازۋىنشا, ءتىپتى, مۇنداعى ءار ەكونوميستىڭ قوسقان ۇلەسىن شارتتى تۇردە ەسەپتەپ شىعارۋعا بولاتىنداي. «ماسەلەن, امەريكالىق ەكونوميكالىق اسسوتسياتسيانىڭ 20 مىڭ مۇشەسى بار. ەگەر ءبىز وسى ۋاقىت ارالىعىندا كەلگەن 2 تريلليون كىرىس پەن بايلىقتى ءار ەكونوميسكە بولەتىن بولساق, وندا ول 100 ميلليون دوللاردان اينالعان بولار ەدى», دەپ جازادى ر.شيللەر.
ارينە, مۇنىڭ ءوزى قاراپايىم جانە شارتتى تۇردە الىنعان مىسالداردىڭ ءبىرى. مۇنداي جاعدايدا ءتىپتى بىلاي دەپ سۇراق قويۋعا بولار ەدى. «ەگەر ەكونوميستەردىڭ وزدەرى سونشاما اقىلدى بولاتىن بولسا, وندا ولاردىڭ وزدەرى نەگە باي ەمەس؟». بۇعان بەرىلەتىن جاۋاپ تا قاراپايىم: «كوپتەگەن ەكونوميكالىق يدەيالار قوعامدىق بايلىقتىڭ نەگىزىنە بارىپ قالانادى. ولاردى پاتەنتتەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ەكونوميست ونەرتاپقىش ەمەس. سوندىقتان دا ەكونوميستەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باي بولماۋى ولاردىڭ قوعامدىق بايلىققا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جوققا شىعارا المايدى».
ماسەلەن, روبەرت ليتان ءوزىنىڭ جوعارىداعى اتالعان كىتابىندا بيزنەسپەن قالايشا جاقسى شۇعىلدانۋعا بولادى نەمەسە ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جولدارى قانداي دەگەن سۇراقتارعا بايلانىستى كوپتەگەن يدەيالاردى كەلتىرەدى. ولار ءتيىمدى باعا قالىپتاستىرۋ, ماركەتينگتىك تەتىكتەر, مونوپوليالاردى رەتكە كەلتىرۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى قامتيدى. ارينە, ول يدەيالاردىڭ ەشقايسىسى تريلليون دوللارعا تاتىمايتىندىعى انىق. بىراق, ولار وسى تەكتەس باسقا يدەيالارمەن قوسىلا كەلىپ, قوعامدىق بايلىقتىڭ ارتۋىنا قىزمەت ەتەتىندىگى انىق.
ءومىردى جاقسارتۋشىلار كىمدەر؟
ەكونوميستەردىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى ەكونوميكالىق ءىلىمنىڭ ءوزى العا باسىپ, ونىڭ جاڭا قىرلارى ايقىندالا تۇسۋدە. ماسەلەن, دجون زيگفريد 2010 جىلى رەداكتسيالاعان «ەكونوميكالىق عىلىم ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى قالايشا جاقسارتادى؟» اتتى كىتاپتا ەكونوميكا سالاسىنا قوسىلعان كوپتەگەن جاڭالىقتار مەن كاسىپ تۇرلەرى اتالىپ كورسەتىلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا قورشاعان ورتاعا تارايتىن زالالدى قالدىقتار ساۋداسى, ەڭبەك كىرىسىنە سالىق جەڭىلدىگى, ساۋدانىڭ تومەنگى تاريفتەرى, جۇمىستاعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, نەعۇرلىم ءتيىمدى اقشا-نەسيە ساياساتى, جاڭالىقتار ليتسەنزيالارىنىڭ اۋكتسيوندارى سەكىلدى ۇعىمدار بار.
ليتان مەن زيگفريدتىڭ كىتاپتارىنداعى جازىلعان يننوۆاتسيالار ەكونوميكالىق كاسىپتىڭ كوپتەگەن باعالى جۇمىستاردى دۇنيەگە اكەلگەندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ەكونوميستەردىڭ ەڭبەگىن ەشۋاقىتتا جوققا شىعارۋعا بولمايتىنداي. ءيا, ەكونوميستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى دارىگەرلەردىڭ اۋرۋلاردى الدىن الا ايقىنداي المايتىنى سەكىلدى كەلە جاتقان قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستاردى كورە بىلمەۋى ءمۇمكىن. بىراق ولار ناۋقاستى ەمدەپ شىعاراتىن دارىگەرلەر سەكىلدى ءومىردىڭ جاقسارا تۇسۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوساتىندىعى انىق.
توبىقتاي ءتۇيىن
ءبىز وسى دەرەكتەردىڭ بارلىعىن ينتەرنەتتەن الىپ وتىرمىز. وسى جولداردى جازا كەلە مىناداي ويعا قالدىق. ەگەر بۇكىل الەم بويىنشا نەبىر اۋزىن ايعا بىلەگەن ەكونوميكالىق كاسىپ شەبەرلەرىنىڭ ءوزى كەلە جاتقان داعدارىستى الدىن-الا بولجاي الماي قوعامنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىراپ وتىرعان بولسا, وسىعان بايلانىستى ولاردى قورعاۋ ماقساتىندا ماقالالار پايدا بولىپ جاتسا, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعانىنا 20 جىلدان اسقان ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ۇكىمەتى, شۇكىر, جامان جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق ەكەن عوي. وسىنىڭ الدىنداعى داعدارىس تۇسىنداعى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە ساقتالىپ قالدى. سول تۇستا ەلىمىزدە ەكونوميكا قولدان باسقارۋعا كوشىرىلىپ, كوپتەگەن توتەنشە شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعاندىعى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ بەلسەندى ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى ءىرى كومپانيالار مەن ۇكىمەت اراسىندا مەموراندۋمدار جاسالىنىپ, جۇمىس ورىندارى ساقتالىنىپ قالعان بولاتىن. كوپتەگەن ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەلەرى داعدارىس تۇسىنىڭ وزىندە ءساتتى شەشىمىن تاۋىپ, ولار ءۇيلى بولدى. مەملەكەت قارجى رىنوگىندا بەلسەندى ارەكەتكە كىرىسىپ, بانكتەردىڭ بانكروتقا كەتۋىنە جول بەرمەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, ەلباسىنىڭ جاعدايدى الدىن-الا بولجاپ, جەدەل پارمەن بەرۋى ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز داعدارىس سالماعىن سەزىنە قويعان جوق.
ودان كەيىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەرەكشە ەكپىن بەرىلىپ, ساناۋلى ۋاقىتتىڭ وزىندە سانداعان جاڭا كاسىپورىندار ەلىمىزدە بوي كوتەرىپ ۇلگەردى.
ەندى, مىنە, تاعى ءبىر داعدارىستىڭ شەتى قىلتيىپ كورىنە باستاعانداي. وعان دا ەلىمىز قازىرگى كۇنى ۇلكەن ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. كورپەگە قاراي كوسىلۋدىڭ قاجەت ەكەندىگىن ەلباسىمىز ەسكەرتىپ وتىر. سوعان سايكەس بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىن سياقتى. ءبىز مۇنى دەر كەزىندە جاسالىنىپ جاتقان شارالار دەپ ۇعامىز. قىسقاسىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كەلە جاتقان داعدارىستىڭ العاشقى بەلگىلەرىن كۇنى بۇرىن ايقىنداپ, ودان امان قالۋدىڭ ەمىن ۇسىناتىن ەكونوميستەر تاپشىلاۋ بولسا دا, الەمدەگى ەكونوميكا سالاسىنداعى ءاربىر قاتەرلى قۇبىلىسقا قاتىستى ساقتىعىمىز ونشا جامان ەمەس. وسىعان قاراپ ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىزدىڭ كاسىپقويلىق قابىلەتى دە ەشبىر ەلدەن تومەن ەمەس دەگەندەي پىكىرگە كەلەمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».