«و, ولەڭ! تابادى دەرتىمنىڭ ول ەمىن...»

«و, ولەڭ! تابادى دەرتىمنىڭ ول ەمىن, – پوەزيا ەستافەتاسىن, 2000-جىلدارعا الىپ بارادى, مەنىڭ ەڭ كەنجە ولەڭىم». فيلوسوف اقىننىڭ استارى تەرەڭ وسى ءبىر عاجا­يىپ ولەڭىن ادەبيەتتەگى ءىزباسار ىنىلەرى بۇگىندە تەبىرەنە ايتىپ ءجۇر. نەگە دەسەڭىز, ولار ۇستاز الدىنداعى رۋحاني قارىزىن جاقسى تۇسىنەدى. اتتەڭ, «قولىمىزدا بيلىك جوق. بيلىگىڭ بولماعان سوڭ, كورگەن كۇنىڭ كۇن ەمەس, اقىن ولەڭىن وقۋدان باسقا نە ىستەي الامىز؟» دەيدى ولار. ايتىپ وتىر­عان ۋاجدەرىن ەرىكسىز مويىندايسىڭ. ايتە­ۋىر, يگى جاقسىلار باس قوسقان جيىنداردا اكىم-قارالار «توقاڭدى ۇمىتپايمىز, ول ۇمىتىلاتىن اقىن ەمەس» دەپ نەشە جىلدان بەرى ۇرانداۋمەن كەلەدى. ازىرگە اقىن اتىن ارقالاعان اۋىلىنداعى شاعىن مەكتەپتەن باسقا ەشتەڭە بۇيىرماي تۇر.

باسقا قالالاردى ايتپاعاندا بۇكىل سانالى عۇمىرىن وتكەرگەن, نەبىر تاماشا ­تۋىندىسىن دۇنيەگە اكەلىپ, ومىرلىك قىزىعى مەن شىجىعىن قاتار كورگەن الماتى­نىڭ وزىندە نە مەكتەپ, نە كوشە, نە اقىنعا ارناپ تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش جوق. ول-ول ما, ءتىپتى اقىن تۇرعان ۇيگە كەز كەلگەنگە بۇيىرىپ جاتقان ەسكەرتكىش تاقتا دا ورناتىلماعان. مۇنداي ۇلىقتاۋلاردى توقاڭنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى شى­رايلى شىمكەنتتەن دە, كيەلى تۇركىستان قالا­سىنان دا تابا المايسىڭ. نەگە بۇلاي؟ تۋعان توپىراق بەلسەندىلەرى نەگە ءۇنسىز؟ الدە, وڭتۇستىككە اقىن كەرەك ەمەس پە؟ الدە, الىس اۋىلداعى شاعىن مەكتەپكە عانا شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىر ما؟

1995 جىلى تۋعان جەرى كەلەس اۋدانىن­دا وتكەن اقىننىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ارنايى بايانداما جاساعان بەل­گىلى جازۋشى, مارقۇم مارحابات بايعۇت «شىمكەنتتە توقاش بەردياروۆ­تىڭ اتىنا كوشە بەرىلەتىن بولدى!» دەپ سۇيىن­شىلەگەنىن ءالى ەل ۇمىتقان جوق. سول جىلى لەبىز بارشا تۇركىستان جۇرتىنىڭ جادىندا. بيلىك باسىنداعىلار كەلەس اۋدانىندا ءبىر ەمەس, ەكى رەت كەزدەسەتىن ەلدى مەكەن اتتارىن شاتاستىرماس ءۇشىن اقىن تۋعان اۋىلعا توقاش بەردياروۆ اتىن بەرۋگە دە ۋادە ەتكەن بولاتىن. مىنە, سودان بەرى وتىز جىل ءوتتى. اقىننىڭ تۋعان توپىراعى تىرپ ەتەر ەمەس. سوندا بەرىلگەن ۋادە ءالى كۇنگە دەيىن ساعىزشا سوزىلىپ, ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. 2015 جىلى اقىننىڭ 90 جىلدىعىندا سويلەگەن سوزىندە اۋدان اكىمى ب.پارمانوۆ: «بۇل ماسەلەمەن ارنايى شۇعىلدانامىز», دەپ حالىق الدىندا ۋاعدا بايلاسقانىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ول دا اياقسىز قالدى.

ايتپاقشى, وسى تۇستا حالىق قىزمەت­شىلەرىنىڭ ەسىنە سالاتىن ءبىر نارسە: اقىن توقاش بەردياروۆ وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ءوزىنىڭ باسپادان شىققان كىتابىنىڭ قالاماقىسىنا (ياعني ءوز قاراجاتىنا) تۋعان اۋىلى ۇشقىنعا اسفالت جول توسەتتىرىپ بەرگەنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ول وسى ارەكەتىمەن كەزىندە قانشاما ادامعا ۇلگى-ونەگە بولدى, ەلگە قالاي قىزمەت كورسەتۋدىڭ جولىن كورسەتتى.

ت.بەردياروۆ تۋرالى ەستەلىكتەر دە, زەرتتەۋلەر دە وتە كوپ. وقىرمان قاۋىمعا ەندى عانا تانىلا باستاعان جاس اقىن­نىڭ «مەن ءومىر سۇرەمىن» اتتى پوەماسى كەزىندە سىن تەزىنە ۇشىرادى. ادەبيەتشى-عالىم, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين ءباسپاسوز بەتىندە ەلگە بەلگىلى ءبىر توپ اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ءسوز ەتە كەلە, توقاڭنىڭ اتالعان پوەماسىن سىناپ, «مۇحتار اۋەزوۆكە حات» دەگەن ماقالا («قازاق ادەبيەتى», 28 قىركۇيەك, 1955 جىل) جازادى.

ءوزىنىڭ شىعارمالارى جونىندە ادىلەت­سىز كوزقاراسقا توزبەگەن توقاش تا ۇلى مۇقاڭا حات جازۋعا ءماجبۇر بولعان (589-پاپكا). سوندا جاس اقىننىڭ حاتى­نا تۇسىنىستىكپەن قاراعان سۇڭعىلا جازۋشى ونى ورىنسىز داۋ-دامايدان اراشالاپ قالادى. مۇقاڭنىڭ «مالىك عابدۋللينگە جاۋاپ حات» اتتى ماقالاسى «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنىڭ 1955 جىلى 11 قاراشا كۇن­گى سانىندا جارىق كوردى. وندا مۇقاڭ بىلاي دەيدى: «...مالىك, ءسىز جەكە جولدا­رىن سىناعانمەن, اڭگىمە جەلىسىن قابىل­داماعانىڭىزبەن, مەن ءوزىم تىڭ تابىس دەپ جاس توقاشتىڭ جاڭا پوەماسى – «مەن ءومىر سۇرەمىندى» ايتار ەدىم.

...وبراز ىزدەنۋ جونىندە باتىلدىق كەرەك. جولداس مالىك, بۇل جونىندە ءسىزدىڭ توقاش بەردياروۆتىڭ پوەماسىنا جالپى بەرگەن باعاڭىز مەن ءۇشىن تۇگەلىمەن داۋلى. ءسىزدىڭ سىنىڭىز بۇل جونىندە ءادىل ەمەس. دوستوەۆسكي پروزاسىنىڭ وزىندە «كارامازوۆتىڭ ماڭدايى جەز ەدى» دەيدى. اردىڭ ماڭدايى بوپ, ونىڭ جەز بولعانىن نەشە اتادان كورىپ ەدىك؟ وبراز جونىندەگى جانە ءتۇر-تۇسىنداعى ىزدەنۋلەرگە سوققاندا تەگى ءبىزدىڭ سىنشىلار, اسىرەسە ادەبيەت ساباعىن جۇرگىزەتىن وقىتۋشىلارىمىز ۇيرەنشىكتىدەن باسقانى جاتىرقاعىش مىنەزدى از قولدانۋ كەرەك. ورىس ادەبيەتى سىنى كولەمىندە وندايدى «اكادەميزم» دەپ اتايدى...».

وسى جەردە جازۋشى م.گوركيدىڭ كە­مەڭگەرلىگى ەسكە تۇسەدى. ونىڭ كەمەڭ­گەر­لىگىنىڭ سىرى سوندا – ءوزى سوناۋ يتاليا­دا جاتىپ, «ەسەنيندى مىنەزىنە قاراپ ەمەس, ­تالانتى ءۇشىن سىيلاپ, باعالاۋ كەرەك, ساقتاۋ كەرەك», دەپ ا.ۆ.لۋناچارسكيگە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت حات جازعان ەكەن. م.اۋەزوۆتىڭ مىقتىلىعى دا وسىندا. كەمەڭگەر جازۋشىمىز كورەگەندىك تانىتىپ, توقاشتى ادىلەتسىز داۋ-دامايدان وسىلايشا اراشالاپ قالعان. ال كلاس­سيكتىڭ ىزگى نيەتىنەن قاناتتانعان اقىن شىن­تۋايتىندا قازاق پوەزياسىنا تىڭنان تۇرەن سالعانى ءمالىم.

بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قۇلبەك ەرگوبەك ايتادى: «توقاش بەردياروۆ – قازاق پوە­زياسىنا قايتالانباس ولجا سالعان سارابدال اقىن بولعانىنا داۋ جوق. ول ءوز الدىنا, قازاق پوەزياسىنا اقىندىق جاڭا لەپ الا كەلگەن اقىن پوەزياسى رۋحىندا اقىندىق جاڭا لەك قالىپتاستى. م.ماقاتاەۆ, ت.ايبەرگەنوۆ, ءو.نۇرعاليەۆ سىندى تەگەۋرىندى تالانتتارىمىز توقاش پوەزياسىنان كوپ ۇيرەنگەن. ول تاپقان ولەڭ ورنەگىن ءىلىپ الىپ كەتىپ, دامىتىپ, ءوز جولىن تاۋىپ جاتتى ولار. ول تاپقان وبرازدى شاكىرتتەرى دامىتا جىرلاپ, تاماشا جەمىستەر ۇزگەنى ءمالىم». اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ: «توقاش – ءبارىمىزدىڭ ۇستازىمىز. بىزگە ليريكانى سول اقىن ۇيرەتتى. وعان دەيىنگى ولەڭدەرىمىز ءىشىپ العان ادامنىڭ ءسوزى سياقتى ارسى-گۇرسى كەلەتىن. ال توقاڭنىڭ مانەرى ىسمەر ەتىك­شىنىڭ ادەبىندەي بولاتىن», دەپ ەسكە الادى.

جازا بەرسەك, «اياقتالمايتىن اڭگىمە» سياقتى (ە.راۋشانوۆ) توقاش بەرديا­روۆ جايلى ماعلۇمات جەتكىلىكتى. دەسە دە بۇل باعىتتا ءالى اتقارىلاتىن, زەرتتەلەتىن جايتتار از ەمەس. ال ءبىزدىڭ ايتپاعى­مىز, قازاقتىڭ توقاشتاي اقىنىنىڭ اتىندا تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىكتەگى شىمكەنت, تۇر­كىستاننان باستاپ, ءوزى سۇيسىنە جىرعا قوسقان الماتى قالاسىنان ءبىر كوشەنىڭ بۇيىرماۋى ۇيات-اق. ءار تۋعان كۇنى وتكەن سايىن ادەبيەت اقساقالدارى مەن ءىزباسار اقىن-جازۋشىلار وسى ماسەلەنى جابىلا ءسوز ەتكەنىمەن, ءتيىستى جەرىنە جەتپەي, ورتا جولدا قالىپ قويىپ جاتقانى وكىنىشتى. ەندى قاراڭىز: 2015 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان شىمكەنت قالاسى اۋماعىنان اقىنعا كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. توقاشتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىندا. جۇرتشىلىقتىڭ سۇيىكتى اقىنىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنان رۋحتانعان ءبىز وسى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ب.اتامقۇلوۆتىڭ اتىنا ارنايى ۇسىنىس حات جازۋىمىزعا تۋرا كەلدى. حاتقا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەات­تارى تەمىرحان مەدەتبەك, ەسەنعالي راۋشانوۆ, اكادەميك باقتيار سمانوۆ, «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مارات توقاشباەۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساۋىربەك رۋزيددينوۆ, فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكبولات توقبولات ۇلى باستاعان ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلى مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قول قويدى. «تۋعان جەرىن جىرعا قوسقان توقاش ەدى» دەگەن تا­قىرىپپەن «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ 2016 جىلعى 9 ماۋسىمداعى سانىندا جاريالانعان ۇسىنىس حات بارلىق رەسمي زاڭدىلىعى ساقتالىپ, ءتيىستى جەرىنە جولداندى. كوپ كۇتتىرمەي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قول قويعان, اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ ماسەلەسىنە ۋاقىتشا موراتوري جاريالانعانى, بۇ­گىنگى كۇندە ءموراتوريدى توقتاتۋ, بۇل با­عىت­تا جۇمىستى جالعاستىرۋ مۇمكىن ەمەس­تىگى ايتىلعان جاۋاپ حات قولىمىزعا ءتيدى.

كەيىن بۇل ءىستىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ماقساتىمەن باسقارما باسشىسى ن.شارافيەۆكە جەكە حابارلاستىق. «كوشە بەرۋ-بەرمەۋ – مەنىڭ قۇزىرىمداعى نار­سە ەمەس. ەگەر ەل ازاماتتارى قۇجاتتار­دى مۇقياتتاپ اكەلسە, كومەكتەسۋگە دايىنمىن. الايدا ءبىر نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك. شىمكەنت قالاسىنان كوشە بەرۋ وبلىس اكىمدىگىنىڭ قۇزىرىنا كىرمەي­دى. زاڭعا سايكەس ول قالالىق اكىمدىكتىڭ وكى­لەتتىگىنە جاتادى», دەدى ول.

ءبىز ۋاقىت سوزباي شىمكەنت قالاسى­نىڭ اكىمى م.ايتەنوۆتىڭ اتىنا قايىرا حات جازدىق. «تالانتىمەن تامساندىرعان توقاش ەدى» دەگەن تاقىرىپپەن ول حات تا «انا ءتىلى» گازەتىندە (27 اقپان, 2020 جىل) جارىق كوردى. حاتتا: «ۇلت ادەبيەتىنە سىڭىرگەن زور ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزى­ڭىز باسقاراتىن شىمكەنت قالاسىنان قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى توقاش بەر­ديا­روۆقا قالانىڭ جاڭا ءتۇسىپ جاتقان اۋدان­دارىنىڭ بىرىنەن كوشە بەرىلسە, سول كوشەنىڭ بويىنان ەسكەرتكىشى ورناتىلسا» دەگەن ۇسىنىس ايتقان بولاتىنبىز. ودان كەيىن اتالعان گازەت بەتىندە «توقاش ەسىمى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس» دەگەن تاقىرىپپەن ­(14 مامىر, 2020 جىل) ءبىر توپ مادە­نيەت جانە ادەبيەت قايراتكەرىنىڭ شىم­كەنت قالاسىنان اقىنعا كوشە بەرۋ جانە ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى­مىز­عا قولداۋ كورسەتكەن حاتتارى جاريا­لاندى. وسىلاردىڭ بارلىعىن مۇقيات جيناپ, قاتتاپ, ءتيىستى جەرلەرگە جىبەردىك. الايدا شىمكەنت قالالىق اكىمدىگى­نەن دە «بۇل ماسەلەگە بايلانىستى موراتوري جاريالانعاندىقتان, ونى شەشۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن سىڭايدا سىرعىتپا جاۋاپ كەلدى. قىسقاسى, توقاش بەردياروۆ اتىنا كوشە بەرۋ ماسەلەسى باياعى جارتاس, سول جارتاس كۇيىندە ءالى تۇر.

اتى اڭىزعا اينالعان اقىنعا كوشە اتىن بەرۋگە, ەسكەرتكىش ورناتۋعا شىمكەنت قالاسىنىڭ قاۋقارى دا, قارجىسى دا جەتەدى. «ەسكەرتپەدى, ۇسىنبادى» دەپ كىنانى باسقاعا ارتا سالۋ دا دۇرىس باي­لام ەمەس. بۇل ماسەلەدە تەك شىراي­لى شىمكەنت قالاسىن باسقارىپ وتىر­عان حالىق قىزمەتشىلەرىنىڭ سۇيىكتى اقىنى­مىزعا ىقىلاسى تۇسپەي تۇر-اۋ دەپ قانا جورامالداۋعا بولاتىنداي. حالىق ۇسى­نىسى – «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەنگە» ۇقساپ بارا جاتقانداي...

ومىرىمەن دە, ولەڭىمەن دە وقىرمان­دارىن تاڭعالدىرىپ وتكەن ەرەكشە جاراتىلىس يەسىنىڭ ءولىمى دە كۇتپەگەن جەردەن بولىپتى. تاۋداعى ءبىر دەمالىس ۇيىندە باسقىشپەن ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا جازاتا­يىم اياعى تايىپ قۇلاعان اقىن تاسقا ءدال قاراقۇسىمەن ءتۇسىپتى, سول كۇيى ءتىل تارت­پاي كەتكەن. اردا ازامات, ەكىنشى دۇنيەجۇزى­­لىك سوعىس ارداگەرى, دارابوز اقىن 1988 جىلى 29 شىلدەدە وسىلايشا كەنەتتەن قاي­تىس بولعان.

توسىن توقاڭا توپىراق تا تۋعان جە­رىنەن بۇيىرعان. ول كەلەس وڭىرىندەگى كوك­تەن اتا قورىمىندا ماڭگى تىنىستاپ جاتىر.

كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, توقاڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە ەل جاق­قا كوشۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرىپتى. جەرلەس­تەرىنە: «مەن ەلگە قايتۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن. ماعان نۇح بابام كەمەسىن قايىرعان قازىعۇرتتىڭ باسىنان ءبىر اعاش ءۇي سالىپ بەرسەڭدەر بولدى, سەندەردەن باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىن», دەي­دى ەكەن ءازىل-شىنى ارالاس. ء«بىز كوزى تىرىسىندە توقاڭنىڭ سول ارمانىن ورىنداي المادىق» دەپ وكىنىش بىلدىرەدى اقىننىڭ جەرلەستەرى بۇگىندە. مۇمكىن, بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن تۋعان جەرىن ءسۇيىپ وتكەن مارقۇمنىڭ ارمانى ەندى ورىندالاتىن شىعار. شىمكەنت قالاسىنىڭ تورىنەن قازاق پوەزياسىندا ءوز قولتاڭباسى ايقىن, شىن مانىندەگى حالىقتىق اقىنعا اينالعان توقاش بەردياروۆقا كوشە بەرىلىپ, سول كوشە بويىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلىپ جاتسا... بۇدان اسقان قۇرمەت بار ما؟ حالىقتىڭ كۇتكەنى دە وسى ەمەس پە؟

ءيا, بيىل دارابوز اقىن, مايدانگەر توقاش بەردياروۆتىڭ تۋعانىنا –100 جىل. جەڭىسكە – 80 جىل. تۇركىستاندىقتارعا داڭقتى جەرلەستەرىن قالاي قۇرمەتتەپ, ۇلىقتايمىن دەسە دە جاراسادى. ون جىلدا ءبىر كەلەتىن ءبىر رەتتىك مەرەيتويىن وتكىزىپ, استا-توك اس بەرۋمەن ءىس بىتپەيدى. تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى كوشەگە, مادەنيەت ورداسىنا بەرىلسە, ەسكەرتكىش تۇرعىزىلسا, بىزدىڭشە, وسكەلەڭ ۇرپاققا قامقورلىق دەگەن سول.

ال اقىندى ارداقتاۋ, اتىن ۇلىقتاۋ ءوز قولىمىزدا ەكەنى ايقىن.

بولات شاراحىمباي,

اقىن, توقاش بەردياروۆ مۇراسىن زەرتتەۋشى