الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ساياجايىمىزدا جازۋشى-عالىمدار رىمعالي نۇرعاليەۆ, ساعي جيەنباەۆ, تاناش داۋرەنبەكوۆتەرمەن وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ۇزاق ۋاقىت قۇدايى كورشى بولدىق. دەمالىس كۇندەرى كوبىنە تۇستىگىمىز ءبىر ۇيدە, كەشتىگىمىز ءبىر ۇيدە وتەتىن. بەسىنشى كورشىمىز كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتە جازداپ تۇراتىن بۇكىر شالدى دا كوبىنە اسقا شاقىرىپ الاتىنبىز. نە وتباسىنا, نە اعايىندارىنا قادىرى جوق پەندە ەدى. بالاسى اپتاسىنا ءبىر كەلىپ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ىرىمىن اكەلەتىن.
بىردە تاكەڭنىڭ ۇيىندە تۇستەنىپ وتىرعانىمىزدا توردە وتىرعان سول شال اڭگىمە ايتىپ: «ە, ءبىز نە كورمەدىك؟ ءۇش ءارىپتىڭ بەلدى قىزمەتكەرى رەتىندە تالاي-تالاي مارقاسقالاردان جاۋاپ الدىق قوي» دەسىن.
– مەن بەيىمبەتتەي يتجاندىنى كورمەدىم, – دەسىن جايباراقات قانا. – تىرناعىنا ينە جۇگىرتىپ جاتقاندا كوزىنىڭ جاسىن بىرت-بىرت تامىزىپ, جاعىن اشپايتىن...
ساعي كوكەم ورنىنان اتىپ تۇردى.
– بەز...وب...راز! نەتكەن قاسكوي, سۇمىراي ادام ەدىڭ, – دەدى ول اشۋلانعاندا ايتاتىن ءسوزىن نىعىزداپ. – سەنىمەن بىرگە داستارقانداس بولىپ جۇرگەن قانداي كورسوقىر ەدىك. قارت ادام عوي دەپ ورتامىزعا شاقىرىپ جۇرسەك, بەيىمبەتتىڭ ءبىر تامشى كوز جاسىنان ساداعا كەتكىر-اي, – دەپ تىسقا شىعىپ كەتتى. ال شال بولسا, «مەنىڭ كىنام نە؟» دەگەندەي جاپاقتاپ, بىزگە قاراي بەردى...
جۋىردا عانا باسىلىپ شىققان «الاشوردا ءىسى. 1920–1940 جج. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار» دەپ اتالاتىن 12 تومدىق جيناقتىڭ ءار تومىن اشىپ قاراي باستاعاندا كۇنى كەشەگە دەيىن ورتامىزدا جۇرسە دە, ءوزىنىڭ قانقۇيلى جاراتىلىسىنان اينىماي وتكەن سول ءبىر بۇكىر شال ويىما ورالا بەردى. تاريحىمىزدىڭ 30–40 جىلىنا سوزىلعان «الاششىلسىڭ» دەپ اتىپ-اسقان, ودان قالسا جۇرتتىڭ تىگەرگە تۇياعىن قالدىرماي تاركىلەپ, سىپىرىپ اكەتىپ, حالىقتى اشارشىلىققا ۇشىراتىپ, قىناداي قىرعان كەلىمسەك جازالاۋشىلار مەن جاۋاپ الۋشىلار عانا ەمەس, ءوز ورتامىزدان شىققان بۇكىر شال سياقتى حالقىن ساتقاندار دا از بولماعان-اۋ دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى قۋعىنعا ۇشىراعانداردان قازاقشا جاۋاپ العان قازاقتار دا بارشىلىق ەكەن. تۋعان اناسىنا وپاسىزدىق جاساعانداي قانى ءبىر اعايىنعا جاۋشا تيەتىن ساتقىندار از بولماعانى كورىنىپ تۇر. ول كەزدەگى مۇرتتى كوسەم باستاعان, جالتىرشەكين (گولوششەكيندى قازاقشالاعانىم عوي) قوستاعان كەڭەستىك كوممۋنيستىك يدەولوگيا قانداي پارمەندى ەدى. الدە... الدە, «باتىر حالىقپىز», «اقىلدى حالىقپىز, ءادىل دە ادال جۇرتپىز» دەپ كەۋدەمىزدى قاققانمەن, كىسىلىك رۋحىمىزدى السىرەتىپ الدىق پا ەكەن...
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىنداعى ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋعا بايلانىستى اسا ماڭىزدى جارلىعىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كەزەڭگە دەيىن تەمىر ەسىكتى ءۇيدىڭ ىشىندەگى تەمىر ساندىقتارعا قۇپيالاپ تىققان ارحيۆ قورلارى اشىلىپ, بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن قۇجاتتار كولەمى 46–50 باسپا تاباق بولاتىن 12 كىتاپ تۇرىندە قولعا ءتيىپ وتىر. ايتقانعا وڭاي بولعانمەن, ءپىشىمى ۇلكەن, ءار بەتىنە مول ءماتىن سياتىن وسىناۋ 12 كىتاپتىڭ جالپى كولەمى 7 مىڭ بەتتىڭ ارعى جاعىندا. ال كىتاپتاردىڭ ارقايسىسىندا قامتىلعان قۇجاتتار – ماتەريالداردىڭ ۇزىن سانى 2,6 ميلليوننان اسادى ەكەن. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 311 مىڭنان استام ادامدى اقتاۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنىڭ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزگەن كىتاپتاردى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ باس رەداكتورلىعىمەن, اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جانە جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 35 تاريحشى-عالىم, ارحەوگرافتار, ارحيۆشىلەر, سونىمەن قاتار ۇعا اكادەميكتەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىمەن جۇزەگە اسقان بۇل كىتاپتاردى وتە قۇندى قازىنا دەۋگە بولار. ادام بالاسى قاشاندا جابىق ەسىكتىڭ ىشىندە نە بارىن بىلۋگە, عاسىرعا جۋىق قۇپيا بولىپ كەلگەن دۇنيەلەردىڭ سىرىن اشۋعا قۇمار عوي. ونىڭ ۇستىنە «ساياسي تۇتقىن» دەگەن انىقتامادان باسقا بار جاي-جاپسارى بەلگىسىز بىرەۋدىڭ اتاسى, بىرەۋدىڭ اعاسى دەگەندەي, ولاردى بىلگىسى كەلەتىندەر, ارينە, از ەمەس.
جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 311 مىڭ تاعدىردىڭ رۋحى سۇراۋسىز ەمەس. ەڭ بولماعاندا, ارتتارىندا قالعان ۇرپاقتارى ولاردىڭ قالاي ايدالىپ, قالاي اتىلعاندارىنان حاباردار بولادى. كوپتومدىقتا قامتىلعان ۇشان-تەڭىز دۇنيەلەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتار قامتىلعان.
كوپتومدىق ىزدەگەنىڭدى وڭاي تاباتىنداي وڭتايلى قۇرىلىممەن قاراستىرىلىپتى. جيناقتىڭ 1, 2-تومدارى 1927–1930 جىلدىڭ وقيعالارى, ءۇش ءارىپتىڭ جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆتەرىندە جاتقان قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحى, ولاردى ايىپتاۋ تاسىلدەرى باياندالادى. ال 3, 4-تومدار 1930, 1932-جىلدارداعى وقيعالارعا ارنالعان. قازاق ازاتتىق قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنە قارسى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ءىسى قۇجاتتارىن قامتيدى. 5, 6-تومدارى 1933–1938 جىلدارداعى الاشوردا ۇكىمەتى مۇشەلەرىنە قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىن بەرگەن. جيناقتىڭ 7-تومى كەڭەستىك تاريحتىڭ 1920–1930 جىلداردا جەر رەسۋرستارىن يگەرۋگە بايلانىستى وكتەم ساياساتىنا قازاقتاردىڭ قارسىلىق ارەكەتتەرى تۋرالى ماتەريالدار توپتاستىرىلسا, 8-تومدا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بايلانىسى ءۇشىن قۋعىن كورگەن تۇتاس اۋلەتتەر مەن وتباسىلارعا قاتىستى قۇجاتتار توپتاستىرىلعان. مۇنداي زورلىقتىڭ ناعىز قيامەتىن ۇلى اقىنىمىز ابايدىڭ ايرانداي ۇيىعان اۋلەتىن قالاي توز-توزىن شىعارىپ قۇرتقانىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. اقىننىڭ ءوز اۋلەتى عانا ەمەس, اينالاسىنداعى اعايىن-تۋىستارىنا دەيىن جىم-جىلاس, جوق قىلعاندارى شىندىق قوي. بۇكىل ەل بولىپ, كيەلىلەرىمىز ساناعان اباي مەن شاكارىمنەن قالعان ءبىردى-ەكىلى ۇرپاقتى مەدەت ەتەمىز. بۇدان كەيىن كەڭەستىك قاسكوي ساياساتقا قالاي ءىش جىليدى؟ 9-تومدا زامانىندا الاش وردا ۇكىمەتىن قارجىلاي دا, رۋحاني دا قولداعان قازاق بايلارىن جازالاۋعا ارنالعان قۇجاتتار توپتاستىرىلىپتى. ال 10-تومدا «سوپى» وپەراتسياسى اتالىپ, ءدىن يەلەرىنە, اسىرەسە مۇسىلمان ءدىنباسىلارىنا قارسى, ءتىپتى ولاردى ءبىرجولا جويۋعا ارنالعان قۇجاتتار, 11-تومدا 1929–1931 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى حالىق كوتەرىلىستەرى تۋرالى قۇجاتتار جيناقتالسا, سوڭعى 12-توم ءار جىلدارى ايدالعان, اتىلعان الاشتىقتاردىڭ اقتالعاندارىنا قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدارعا ارنالىپتى. ءيا, ولاردىڭ كوبىن ۋاقىت تارازىسى ولىدەي بولسا دا, اسىل سۇيەكتەرى قاي تۇكپىردە قالعاندارى بەلگىسىز بولسا دا اقتاپ الدى. ويتكەنى ولاردىڭ تاريح الدىندا دا, تۋعان حالقى الدىندا دا, ۇكىمەت الدىندا دا كىنالارى جوق ەدى.
وسىناۋ سۋرەتتەر مەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى ءار كىتاپقا بەرىلىپ وتىرعان وتە قۇندى كوپتومدىقتان كەلەشەك ۇرپاق ىزدەگەن مالىمەتتەرىن تابار.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى