بۇل كەسەل قاتاڭ باقىلانعانى ءجون

جۇقتىرىلعان يممۋن تاپشى­لى­عى سيندرومىنىڭ (جيتس) الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعى ديسپانسەرلىك قاداعا­لاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانات ساپاروۆانىڭ ايتۋىنشا, ەم تا­عا­يىنداۋ تەك ناۋقاستىڭ كەلىسىمىمەن عانا جۇرگىزىلەدى. ۆيرۋسقا قار­سى پرە­پاراتتار ءومىر باقي ىشىلەدى جانە ۇزدىكسىز قابىلدانۋى كەرەك. سوندا ناۋ­قاستىڭ يممۋنيتەتى تومەندەمەيدى, باسقاعا جۇعۋ قاۋپى ازايادى. ەگەر ءدارىنى ىشپەي قويسا, كەرىسىنشە يم­مۋنيتەتى السىرەپ, ينفەكتسيانىڭ جۇعۋ قاۋپى جوعارىلايدى. وسى پرە­پاراتتاردىڭ ارقاسىندا وتباسىن­دا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرەۋى ايتۆ-مەن اۋىرسا دا, جۇبايىنا ۆيرۋس جۇقتىرمايدى. سونىمەن بىر­گە ءدارى جۇكتىلىك كەزىندە بالانىڭ ينفەك­تسياعا شالدىعۋىن بولدىرمايدى. ياعني ناۋقاس انا ساۋ بالا تۋادى. ول ءۇشىن ءار جۇكتى ايەل ەمحانادا تۋعانعا دەيىن ەكى رەت ايتۆ-عا قان سىناماسىن تاپسىرادى. جىلىنا شىمكەنتتە ۆيرۋسقا شالدىققان 35–40 جۇكتى ايەل ومىرگە ساۋ بالا اكەلەدى. سابيدەن ءتورت رەت – تۋعاندا, 1 جارىم, 9 ايلىعىندا, 1 جارىم جاسىندا ايتۆ-عا قارسى قان سىناماسى الىنادى. ەگەر ناتيجە تەرىس بولىپ شىقسا, ديسپانسەرلىك ەسەپ­تەن شىعارىلادى.

جىل وتكەن سايىن ناۋقاستار ىشە­تىن دارىلەر دە جەڭىلدەنىپ, جاناما اسەرى ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن, وسىدان ون جىل بۇرىن پاتسيەنتتەر كۇنىنە ەكى رەت ءدارى قابىلداۋى كەرەك بولسا, بۇگىندە كۇنىنە ءبىر رەت قولداناتىن پرەپاراتتار شىققان. ەسەپتە تۇرعان 1884 ناۋقاستىڭ قازىر 1300-ءى وسى جاڭا پرەپاراتتى قابىلداپ جاتىر. ونىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ءۇش ءتۇرلى پرەپارات ءبىر تابلەتكاعا بىرىكتىرىلگەن, جاناما اسەرى وتە تومەن, 3-4 جىلدان كەيىن بىلىنەتىن تەرىس اسەرى دە از.

ايتۆ-نىڭ سيمپتومدارى سىرت كوزگە بىلىنبەيدى. ۆيرۋس قانعا تۇسكەن سوڭ دا بىردەن انىقتالا قويمايدى. كەمى 3–6 ايدا عانا كورىنۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى يممۋنيتەتى كۇشتى ادام ۆيرۋس جۇقتىرسا دا, ونى بىلمەي جۇرە بەرەدى. سوندىقتان قاۋىپتى توپ وكىلدەرىن تۇراقتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرۋ كەرەك.

ۆيرۋستان قۇلانتازا ايىقتى­راتىن پرەپاراتتار ويلاپ تابۋ باعى­تىندا كوپ جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ۆاكتسينا سالدىرۋ. دەگەنمەن مۇنداي ەكپەنىڭ تيىم­دىلىگىن ەسكەرگەن ءجون. ويتكەنى ۆيرۋس ءار كەز قۇبىلىپ, تۇرلەنىپ وتىرادى. سوعان قاراماستان, تۇماۋ مەن كوروناۆيرۋستا دا جىل سايىن ەكپە الىپ وتىرۋ شارت. سەبەبى ۆيرۋستار كوپ مۋتاتسياعا ۇشىرايدى. جاي ۆيرۋستا ادام ورگانيزمى ودان تولىق قۇتىلسا, ايتۆ-دا دنق دەڭگەيىن­دە ەنىپ كەتەدى, ايتۆ ۆيرۋستارىن جاسۋشانىڭ ىشىنەن قۋىپ شىعارۋ مۇمكىن بولماي قالادى. ۆيرۋس ادام اعزاسىن وزىنە جۇمىس ىستەتكىزىپ قويادى. ياعني كوزى بايلانعان ورگانيزم ينفەكتسيامەن كۇرەسۋدىڭ ورنىنا ۆيرۋستار جاساپ شىعارا باستايدى. قازىرگى قابىلدانىپ جاتقان ايتۆ-عا قارسى تەراپيانىڭ پايداسى سول, ۆيرۋستاردىڭ اعزادا كوبەيىپ كەتپەۋىن قاداعالايدى.

2005 جىلعا دەيىن ورتالىقتا ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستار ەشقانداي ۆيرۋسقا قارسى ءدارى قابىلدانباعان, قاي جەرى اۋىرسا, سونى ەمدەۋمەن شەكتەلگەن. ماسەلەن, تۋبەركۋلەزگە شالدىقسا, ونى ەمدەگەن, بولماسا پنەۆمونيامەن اۋىرسا, سول كەسەلدى جازۋعا تىرىسقان. ول كەزدە پاتسيەنتتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 10–15 جىلدان اسپايتىن. كوپشىلىگى ايتۆ-دان كەيىنگى جيتس-ءتىڭ ءارتۇرلى ساتىلارىندا ءولىپ كەتەتىن. ادام يممۋنيتەتى السىرەگەن سوڭ, اعزادا­عى باكتەريالار كۇشەيىپ شىعا كە­لەدى دە, ءتۇرلى اۋرۋدى قوزدىرادى. يممۋنيتەت مىقتى كەزدە باكتەريالار ادامعا ەشقانداي قاۋىپ تۋدىرمايدى.

ءبىر وكىنىشتىسى, قاۋىپتى ينفەك­تسيانى جۇقتىرعاندار سانى جىل­دان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2023 جىلى جيتس ورتالىعىنا تىركەلگەندەر 200-گە جەتپەسە, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 214 ادامدى قۇرادى. ۆيرۋستى تاراتىپ جاتقاندار نەگىزىنەن ەر-ازاماتتارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسەتىن ەرلەر بولىپ تۇر. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن ولاردىڭ سانى وتە از بولسا, قازىر شىمكەنت­تەگى جيتس ورتالىعىندا انىقتالىپ جاتقان ايتۆ جۇقتىرۋشىلاردىڭ 80%-ى – گوموسەكسۋاليستەر, ولار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى جاستار. مامان­نىڭ مالىمدەۋىنشە, ءبىر جىنىستىلارمەن توسەك قاتىناسىنا بارۋ ەلىمىز­­دە ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق بو­­لىپ تابىلمايتىندىقتان, مۇنداي ارەكەتكە توسقاۋىل قويۋعا قۇزىرلى ورگانداردىڭ دا, جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى بيلىكتىڭ تە ەش قۇقى جوق. سوندىق­­­تان ورتالىق ماماندارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ, جاستار اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن عانا شەكتەلۋگە ءماجبۇر.

ء«دارى ءىشۋ-ىشپەۋ – ادامنىڭ ءوز ەركى. بىراق مامان رەتىندە جۇكتى ايەلدەردى ماجبۇرلەپ ەمدەتەتىن زاڭنىڭ بولعانىن قالار ەدىم. ويت­كەنى ەرتەڭ ۆيرۋسپەن تۋاتىن كىش­كەنتاي سابيگە وبال. ونداي بالا قىرقىنان شىقپاي جاتىپ ۆيرۋس­قا قارسى ءدارى قابىلداي باستايدى. سوندىقتان ءوزىمىزدى ويلاماساق تا, پەرىشتە سابيلەردىڭ دەنساۋلىعىنا جانىمىز اشۋ كەرەك», دەيدى جانات ىلياسقىزى.

سونداي-اق مامان شەتەل ازاماتتارىنا قاتىستى ەلىمىزدىڭ زاڭى تىم جۇمساق ەكەنىن دە ايتادى. ماسە­لەن, ەلىمىزدە شەتەل ازاماتىنان ايتۆ انىقتالسا, وعان ەشقانداي شارا قولدانىلمايدى, قاجەتتى كەڭەستەر بەرۋمەن عانا شەكتەلەدى. باسقا ەلدەردە بۇعان قاتىستى زاڭ قاتال. ايتالىق, كورشىلەس رەسەيدە قا­ۋىپتى ينفەكتسيا تابىلعان شەتەل ازا­ماتى بىردەن دەپورتاتسيالانادى, وعان ەشقاشان ازاماتتىق بەرىلمەيدى.

شىمكەنت