قازىرگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى – ايتۋلى عالىمدارىمەن, ەلەۋلى شاكىرتتەرىمەن ماقتانۋعا قۇقى بار تاريحى تەرەڭ ءبىلىم ورداسى. وسى التىن ۇيانىڭ ءتىل-ادەبيەت باعىتىندا ماماندانعاندار ءۇشىن قايىم مۇحامەتحان ۇلى, قۋاندىق ءماشھۇر-ءجۇسىپ, قينايات شاياحمەتوۆ, اراپ ەسپەنبەتوۆ سىندى ۇستاز-پروفەسسورلاردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل مايتالمانداردىڭ ىشىندە استانا مەن ءوڭىردى, اعا بۋىن مەن ورتا بۋىندى ۇيلەسىمدىلىكتە ساباقتاستىرعان جانە ءوزى دە تالاي جىل جاۋاپتى باسشىلىق قىزمەت اتقارعان تۇلعا – اراپ ءسلام ۇلى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اباي وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى, ابىز جاسىنا كوتەرىلگەن اراپ ەسپەنبەتوۆ – ادەبيەتتانۋ سالاسىنىڭ عانا ەمەس, جوعارى مەكتەپتىڭ بەتكەۇستارى. وڭىردەگى ءاربىر كەلەلى جيىن بۇل كىسىنىڭ ءسوز باستاۋىنسىز وتپەيدى. «اراپ اعا نە ايتار ەكەن؟» دەپ جۇرت ەلەڭدەسىپ توسادى. توپ باستاعان كوسەمدىگى مەن ءسوز باستاعان شەشەندىگى قايدان كەلدى دەسەڭىز, قارا ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان وڭىرلىك ۇستازى ءباتتاش سىدىق ۇلى مەن ءورىستى ۇستازى زەينوللا قابدولوۆتىڭ ءتالىمى ەكەنىن اڭعاراسىز. ستۋدەنتتىك شاقتا جول سىلتەپ, باعدار تۇزگەن قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ, باستاپقى عىلىمي جەتەكشىسى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ, ادەبيەتتانۋدىڭ مىنبەرى سىندى رىمعالي نۇرعاليدىڭ ورنى بولەك. ءبارى-ءبارى ماڭدايتۇزەر تەمىرقازىعىنا اينالدى.
الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ وسيەتى اراپ ءسلام ۇلىنا عالىمدىق جولدا از سىن جۇكتەمەگەنى اقيقات. اعالار اماناتىن عالىمدىق مۇراتىنىڭ ارقاۋى ەتكەن ول ءالى دە زەرتتەۋ نىسانىنا اينالماعان تاقىرىپتاردى شۇقشيا قاراستىردى. كەڭەس كەزەڭىندە ۇستازى ب.كەنجەباەۆ ايتا الماي كەتكەن س.تورايعىروۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدە تىڭ دا باتىل ىزدەنىستەرگە باردى. سۇلتانماحمۇتتانۋدى جاڭا بيىككە كوتەردى. الاشتىڭ دارىندى اقىنى تۋرالى دەرەكتەردى ارحيۆ قويناۋلارىنان سارىلا ىزدەپ, تۇتاس تۇجىرىمداما قالىپتاستىردى.
عالىمنىڭ ابايتانۋ, شاكارىمتانۋ, جالپى ادەبيەت تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى – حالقىمىزدىڭ قازىناسىنا قوسىلعان رۋحاني ولجا. ا.ەسپەنبەتوۆ – «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ», «ۋاقىت ورنەگى», «اقىندارى الاشتىڭ», «اباي الەمى», «ابايتانۋ الەمىنەن», «اباي الەمى», «ابايدى وقى, تاڭىرقان» زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى, سونداي-اق «الاش» سەرياسىمەن جارىق كورگەن 4 تومدىقتىڭ, 7 كىتاپتان تۇراتىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى شىعارمالارىنىڭ فاكسيميلدىك باسىلىمىنىڭ جوبا جەتەكشىسى. زەرتتەۋ تاقىرىپ اۋانى دا ءار الۋان. اۆتور كوزى قاراقتى, ەستى ۇرپاققا ءتۇرلى وي سالادى, ىزدەنىس الەمىنە جەتەلەيدى. وسى ساتتە ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى ەرىكسىز ەسىڭىزگە ورالادى.
«اراپ – ورنىقتى ازامات. ونى الماتى مەن استانانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي مەكەمەلەرى قانشاما رەت قىزمەتكە شاقىردى. بىراق سەمەي پەدينستيتۋتىنا, الاشتىڭ تاريحي قالاسىنا ادالدىعىن جوعارى قويدى. وسى ارقىلى سەمەي مەن ەلوردا زيالىلارىنىڭ بايلانىسىن جاقىنداتا ءتۇستى. الەمدىك دانا ابايدىڭ كەيىنگى بارلىق مەرەيتويىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جۋان ورتاسىندا ءجۇردى. ءبىزدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى وتىنىشىمەن س.تورايعىر ۇلىنىڭ ەكى تومدىق اكادەميالىق جيناعىن دايارلاپ بەردى. ءتىپتى وبلىس جابىلىپ, ءوڭىر باسىنان قيىن جاعداي وتكەندە اراپ باۋىرىمىز سەمەيدىڭ عىلىم, جوعارى ءبىلىم تۋىن بيىككە كوتەرە ءتۇستى», دەگەن اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ تولعانىسى اراپ ءسلام ۇلىنىڭ دارا بولمىسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
اراپ ەسپەنبەتوۆ – تەكتى جەردىڭ تۋماسى. تەكتىلىك – قازاق حالقىندا كيەلى ۇعىم. ناقىلمەن ورىلەتىن حالىق دانالىعىنداعى «تەگىندە بار تەكتىلىك», «تەگى مىقتى», «تەگىنە تارتقان» دەگەن ەرتەدەن كەلە جاتقان اتالى سوزدەر – سونىڭ ايقىن دالەلى. اتاق قۋمادى, مانساپ ىزدەمەدى اراپ اعا. تۋعان جەرى الدىنداعى پەرزەنتتىك مول جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىندى. كيەلى سەمەيىنەن كەتپەدى. قايىم سالعان سۇرلەۋ جولدى جالعاستىردى. ادەبيەت عىلىمىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەگەن ەل اعاسىنا تۋعان حالقىنىڭ العىسىنان ارتىق مارتەبە جوق شىعار بۇگىندە.
عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 20-دان اسا عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى, 3 PhD (فيلوسوفيا دوكتورى) عىلىم الەمىنە ءساتتى جولداما الدى. بۇل دا – ۇستاز ەڭبەگىنىڭ اقتالعاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
«سەمەيدەگى اراپ ەسپەنبەتوۆتىڭ عىلىمي مەكتەبى ەلەۋلى. ار-اعامىز دايىنداعان دارەجەلى عالىمدار – ءىرى كۇش. بۇل – ابايدىڭ, اۋەزوۆتىڭ, تورەباەۆتىڭ, مۇحامەدحانوۆتىڭ, ءجۇسىپوۆتىڭ كوركەم سىني ويلاۋ جۇيەسى مەن ادەبي مەكتەبى ءوزىنىڭ سەمەيدە ءومىر ءسۇرۋىن ودان ءارى جالعاستىردى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ قاتارىنا, ارينە, بەيسەنباي كەنجەباەۆتى قوسساق, ابايدان باسقانىڭ بارلىعى بىلەتىن ۇستازعا, ەشكىم دە قارسى بولماس. ونىڭ ۇستىنە, سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى سۇلتانماحمۇتتى زەرتتەتىپ, ونىڭ «الاش اقىنى مەن اۋىل اقىنىنىڭ ايتىسى» پوەماسىن تاپقىزىپ, «الاشتىڭ ۇرانىن» كوشىرتكەن, سول ارقىلى الاش يدەياسىنىڭ ۇزىلمەۋىن تىلەگەن بەيسەكەڭنىڭ اتىنىڭ اتالۋى تىپتەن ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن», دەگەن مۇحتارتانۋشى, الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ تەبىرەنىسى – تاريحي سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ بۇگىنگى فيلولوگيالىق الەۋەتىنە دالەل. اراپ ءسلام ۇلىنىڭ ماڭداي تەرى ارقاسىندا ءا.تاڭىربەرگەنوۆ, ك.جاناتاي ۇلى, ش.ابەنوۆ, ن.بايمۇراتوۆ, ت.امىرەنوۆ, ۋ.شوندىباي ۇلى, ءا.نايمانباەۆ, ت.جومارتباەۆ, ق.التىنباەۆ سىندى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ مۇرالارى وقىرمانمەن قايتا قاۋىشتى, عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى بايىپتالدى. ادەبي ولكەتانۋعا جاڭا لەپ كەلدى. بۇل - اراپ ءسلام ۇلى تۇرەن سالعان ارلى جول ەدى.
الماتى مەن استانانىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىنە بارعاندا «ارەكەڭ جەتەكشىلىك ەتكەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى تىڭعىلىقتى جازىلعان» دەگەن عالىمداردىڭ جىلى لەبىزدەرىن دە ەستىدى شاكىرتتەرى. بۇل, ەڭ ءبىرىنشى, جەتەكشىمىزدىڭ ابىرويى مەن بەدەلى بولسا, ەكىنشىدەن, ءاربىر زەرتتەۋ جۇمىسىن «ەسپەنبەتوۆ مەكتەبىنەن» تالقىلاۋدان وتكىزۋ ۇدەرىسىنىڭ ناتيجەسى ەدى. ەكىۇشتى, ءدۇدامال سوزدەردى جانى ۇناتپايتىن عالىم ءبارىمىزدى ەسپەنبەتوۆكە ءتان ناقتىلىققا ۇيرەتتى. ەسپەنبەتوۆ مەكتەبىنىڭ اينىماس قاعيدالارىنان وتكەن شاكىرتتەرى – قازىرگى ادەبيەتتانۋدا وزىندىك ورنى بار سۇبەلى زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورلارى.
ا.ەسپەنبەتوۆ – ۇستازدىق تاعىلىم مەن عالىمدىق زەردەنى ۇشتاستىرا بىلگەن جان. اراپ ءسلام ۇلى ۇزاق جىل «حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنەن» ءدارىس بەردى. ۇستازىمىزدىڭ ءاربىر ءسوزىن ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەي ءتۇسۋى ءبىزدى ادەبيەت تاريحىنا ەرىكسىز قىزىقتىرا تۇسەتىن. ءبىر سۇراق قويىلسا, «سولاي عوي دەيمىن» دەگەن شالا-جانسار جاۋاپ ەش ۋاقىتتا ايتىلمايتىن. كەلەسى ساباقتاردا ارحيۆ ماتەريالدارىن كوتەرە كەلىپ جاۋاپ بەرۋى دە ستۋدەنتتەرگە تالاي نارسەنى ۇيرەتتى, عىلىم الەمىنە جەتەلەدى. ال ۇستازىمىزدىڭ ەمتيحان الۋى دا ەشكىمگە ۇقسامايتىن. قانداي سۇراق كەلەر ەكەن دەپ قامكوڭىل بولىپ وتىرعان بىزگە «سەندەر ءبارىن بىلەسىڭدەر عوي» دەپ ىنتالاندىرىپ, ابىرويىمىزدى اسقاقتاتىپ جىبەرەتىن. ۇستاز ەشكىمگە ءۇش دەگەن باعانى دا قويمايتىن. ۇزدىك باعانى جەتەسىنە جەتكىزىپ قوياتىن. تۇسىنەر سانا بولسا, اقىل بەزبەنىنە سالىپ قابىلداي الساڭدار بولعانى دەگەن ءمان جاتار ەدى مۇنىڭ استارىندا. دارقان كوڭىل ۇستاز جاستاردى تارام-تارام ءومىر جولىندا اداسپاي سارا جولدىڭ سۇرلەۋىنە تۇسۋگە جاردەم بەرەتىن.
«اسىلى, ۇستازدىق – كاسىپ ەمەس, جۇلدىزدى جاراتىلىس بولسا كەرەك», دەپ تەبىرەنىپتى اراپ ءسلام ۇلى ۇستازدارى جايىندا ءسوز قوزعاعاندا. شاكىرتتەرى ارداق تۇتقان ول – شىن مانىندە, ناعىز باقىتتى ۇستاز. ۇستازدىق ابىرويىمەن تالايعا ۇلگى بولا ءبىلدى, تالاپتىلارعا ءبىلىم-بىلىك, عىلىم-دانالىق شامشىراعىن نۇسقادى.
اراپ-ۇستاز – ەشكىمگە ۇقسامايتىن بەكزادا بولمىس, ناعىز پاراساتتى جان. داڭعازالىقتى, اتاققۇمارلىقتى جانى قالامايدى. جاعىمپازدىقتى, مايموڭكەلەۋدى سۋقانى سۇيمەيدى. تىپتەن كوڭىلى تولماعاندا وڭمەنىڭنەن وتەر وتكىر كوزى, نامىسىڭدى قايراي تۇسەتىن ۋىتتى ءسوزى دە تابيعي قاسيەتىمەن جاراسىم تاپقانداي.
ۇستازىڭ تۋرالى وي جاۋاپتى دا ماڭىزدى. ويتكەنى ۇستازدىق – دانالىقتىڭ سيپاتى. مۇنى دالەلمەن ايتقان ابزال. اراپ ءسلام ۇلىنىڭ الپىس جىلعا جۋىق تاجىريبەسى, ادامشىلىق جانە كاسىبي مەكتەبى – سونىڭ دالەلى. بيىلعى بيىك بەلەسى سەمەي عالىمدارى مەن سۇلتانماحمۇتتانۋشىلاردى جاڭا عىلىمي تابىسقا جۇمىلدىرادى دەپ سەنەمىز.
اقمارال سماعۇلوۆا,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى «اباي جانە ۇلتتىق رۋحانيات» عزو جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى