جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا: جاڭا بۋىندى ينتەللەكتۋالدىق قۇندىلىق ۇيىستىرادى

– جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى, جاس بۋىندى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل رەتتە ەڭبەك ادامىنىڭ ءداستۇرلى ءرولىن قازىرگى ەكونوميكاعا قالاي بەيىمدەۋگە بولادى؟

– ەڭبەك ادامىنىڭ دۇنيە­تانىمى مەن پاراديگماسىن وزگەرتۋ – جۇيەلى رەفورمالاردىڭ تابىسقا جەتۋىندەگى نەگىزگى فاكتور. ناقتى ءارى تۇبەگەيلى وزگەرىس ادامنىڭ ساناسى مەن قۇندىلىقتار جۇيەسى ترانسفورماتسيالانعانىندا عانا ورىن الادى. تەحنولوگيالاردىڭ قار­قىندى دامۋى, ەڭبەك نارى­عىنىڭ وزگەرۋى جانە جاساندى ينتەللەكتتىڭ ىقپالى ءداستۇرلى كاسىپتەر مەن داعدىلارعا دەگەن سۇرانىستى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان جاڭا ەكونوميكالىق كەزەڭدە ەڭبەك ادامىنىڭ كوزقاراسى مەن ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. ياعني جۇمىستى جاي عانا اتقارۋ ەمەس, كاسىبي دامۋ مەن ۇزدىكسىز وقۋدى ومىرلىك داعدىعا اينالدىرۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتادى.

بارىنە بەلگىلى, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ اۋقىمدى رەفورمالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى, پەداگوگتەرىمىزدىڭ ايلىق جالاقىسىنىڭ ءوسۋى, پەداگوگيكا جانە مەديتسينا ماماندىقتارى شاكىرت­اقىلارىنىڭ ءوسۋى, حالىق­­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر فيليال­دارىنىڭ اشىلۋى. ەندى «جۇمىس­شى ماماندىقتارى جىلى» اياسىندا كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىمدى رەفورمالاۋعا, ەڭبەك ادام­دارىنىڭ مارتەبەسىن ارتتى­رۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.

قازىرگى تاڭدا جۇمىسشى مامان­دىق­تا­رىن قولداۋ بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. مىسالى, مەملەكەت تاراپىنان «وتباسى بانك» ارقىلى 72 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات يپوتەكالىق باعدارلامالارعا ءبولىنىپ, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىنىڭ باسپانا الۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. الايدا تەك ماتەريالدىق قولداۋ جەتكىلىكسىز. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قوعامداعى ورنىن كۇشەيتۋ ءۇشىن كەشەندى وزگەرىستەر قاجەت.

سونىمەن قاتار, جۇمىسشى مامان­­دار­دىڭ ەڭبەكاقىسىن قايتا قاراستىرۋ ماڭىزدى. قازىرگى تاڭدا بۇل سالاداعى جالاقى تولەۋ ءتارتىبى 2015 جىلى قابىل­دانعان قاۋلىلارعا نەگىزدەلگەن, ياعني 10 جىلدان بەرى وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. بۇل قاۋلىلاردى بۇگىنگى ەكونوميكالىق جاعداي تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇدان بولەك كاسىبي دايىندىق پەن قايتا دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – وسى سالانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن نەگىزگى قادامدار.

– بۇگىندە جاستار اراسىنداعى جۇمىس­سىزدىق – وتكىر ماسەلە. بۇل جاعدايعا قانداي فاكتورلار تۇرتكى بولىپ وتىر؟

– جاڭا زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىن ەلەمەۋ ۋاقىت اعىمىن ەسكەرمەگەنمەن تەڭ. دەمەك بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ, تابىستى مانساپ قۇرۋى ءۇشىن مىنا فاكتورلار ەسكەرىلۋى قاجەت.

بىرىنشىدەن, ءبىلىم جۇيەسىن ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەستەندىرۋ. قازىرگى تاڭدا جۇمىس بەرۋشىلەر ناقتى تاجىريبەلىك داعدىلارى بار ماماندارعا سۇرانىس جاسايدى. الايدا وقۋ ورىن­دارىنداعى ءبىلىم كوبىنە تەورياعا نەگىز­دەلەدى. ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدج­دەر دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن كەڭەيتىپ, تاجىريبەلىك باعدارلامالاردى ەنگىزۋگە ءتيىس.

ەكىنشىدەن, جاستاردىڭ IT, تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە كرەاتيۆتى يندۋس­تريا سالاسىندا دامۋىن قولداۋ كەرەك. بولا­شاق ەڭبەك نارىعىنىڭ باسىم بولىگى تسيفرلىق ەكونوميكانى قامتيتىندىقتان, جاس ماماندارعا وسى باعىتتا ءبىلىم بەرۋ ماڭىزدى. ياعني جاس بۋىندى روبوتتەحنيكا, كيبەرقاۋىپسىزدىك, ماركەتينگ, ديزاين سياقتى سالالارعا بەيىمدەگەن دۇرىس.

ۇشىنشىدەن, soft skills – كوممۋنيكاتسيا, سىني ويلاۋ, ۋاقىتتى باسقارۋ داعدىلارىن دامىتۋ. قازىرگى جۇمىس بەرۋشىلەرگە تەك كاسىبي ءبىلىمى بار مامان عانا ەمەس, تەز ۇيرەنەتىن, يكەمدى, كوماندادا جۇمىس ىستەي الاتىن قىزمەتكەرلەر قاجەت. سوندىقتان ازاماتتارعا ەرتە جاستان وسى داعدىلاردى سىڭىرۋىنە مۇمكىندىك جاساعان ءجون.

تورتىنشىدەن, كاسىپكەرلىككە بەيىمدەۋ جانە قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ. بار­لىق جاس جالدامالى قىزمەتكەر بولا بەر­مەيدى, ولاردىڭ ىشىندە كاسىپ اشۋعا نيەت­تەنگەندەرى دە بار. بىراق بيزنەس باستاۋ ءۇشىن تەك قارجى ەمەس, ونى ءتيىمدى جۇر­گىزەتىن ءبىلىم قاجەت. وسى رەتتە جاستارعا ارنالعان ستارتاپتار مەن شاعىن بيزنەسكە ارنالعان باعدارلامالاردى كەڭەيتۋ كەرەك. ال قارجىلىق ساۋاتتى مەكتەپ, ءتىپتى بالاباقشادان باستاپ ۇيرەتسە, ارتىق ەتپەيدى.

بەسىنشىدەن, 10-11-سىنىپتىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا بەلگىلى كاسىپكە ۇيرەتۋدى قوسسا, دۇرىس بولار ەدى. بۇگىندە كوپتەگەن ەلدە ء«بىر اتتەستات – ءبىر ماماندىق» قاعيداتى ءساتتى قولدانىلادى. ياعني وقۋشى مەكتەپتى بىتىرگەندە, ورتا بىلىممەن قاتار بەلگىلى ءبىر كاسىپتىڭ يەسى اتانادى. بۇل جاستارعا ەڭبەك نارىعىنا ەرتە ارالاسۋعا, تابىس تابۋعا جانە بولاشاق ماماندىعىن سانالى تۇردە تاڭداۋعا جول اشادى. مىسالى, وقۋشى مەكتەپ كەزىندە شاشتاراز, تىگىنشى, ناۋبايشى, سلەسار تاعى باسقا جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ ناقتى داعدىلارىن مەڭگەرسە, بۇل ءوزىنىڭ شاعىن كاسىبىن باستاپ كەتۋىنە, قوسىمشا تابىس تابۋىنا جاردەمدەسەدى. بايقاساڭىز, قازىر كوپ تۇلەك مەكتەپتەن كەيىن قاي باعىتتى تاڭدارىن بىلمەي ابدىراپ, ءجۇرىپ قالادى. ءوزىنىڭ قالاماعان ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كەيىن ونى اياقتاعان سوڭ, جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرىپ جاتادى.

مەن بۇل جەردە ناقتى ستاتيستيكالىق, يا بولماسا شەتەل تاجىريبەسىمەن سالىس­تىرۋدى ەمەس, باردى باعالاپ, جوقتىڭ ورنىن تولتىرا ءبىلۋىمىز شارت دەگەن يدەيا­نى ۇسىنعىم كەلەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.

– بۇزاقى بالا قايدان شىعادى؟ قوعام­­دا قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق پەن قىل­مىسقا جول بەرمەۋ ءۇشىن قانداي شارالار قاجەت؟

– ارينە, بالاباقشادان باستاپ ادام قۇقىعى, بۋللينگ تۋرالى تاربيە جۇمىس­ىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ كوڭىل بولگەن ءجون. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلتتىق قۇرىل­تايدا كوتەرىلگەن 9 وزەكتى ماسەلە بو­يىنشا پارلامەنتتە زاڭ قابىلداندى. مىسالى, تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىقتى كريمينا­لي­زا­تسيا­لاۋ­عا ارنال­عان ايەل­­دەر­­دىڭ قۇقىقتارى مەن بالا­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىن­دەگى زاڭدار.

بۋللينگ ۇعىمىنا اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىك قاراستىرىلدى. دەنساۋ­لىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ باپتارى ەندى كريميناليزاتسيالاندى. ۆەيپتەرگە تىيىم سالۋ جونىندەگى زاڭ, ەڭ الدىمەن مەكتەپ جاسىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ قولدانۋىنا تىيىم سالادى. ويىن بيزنەسى, لۋدومانياعا قارسى زاڭ جاستار اراسىندا لۋدومانيانىڭ الدىن الۋ جانە رەتتەۋ مەحانيزمدەرىن كۇشەيتەدى. ۆانداليزم جانە تابيعي نىسانداردى قورعاۋعا قاتىستى زاڭ قورشاعان ورتانىڭ بۇتىندىگىنە ارنالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل باستامالار قوعامدا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا, الەۋمەتتىك قولداۋعا, «زاڭ جانە ءتار­تىپ» قاعيداتىن نەگىزدەۋگە باعىتتالدى.

وكىنىشكە قاراي, جاڭا عاسىر قارقىنى مەن اقپاراتتىق اعىن جاستاردىڭ بو­يىندا ءتۇرلى سترەستىك جاعدايلار مەن پسي­حولوگيالىق ماسەلەلەر تۋعىزىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن شەكسىز اقپارات تاسقىنى, جەكە تۇلعالىق دامۋ جولىنداعى قىسىمدار جاستاردىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭ اسەر ەتەدى. سوندىقتان جاستاردىڭ پسيحولوگيالىق جانە ەموتسيونالدىق كۇيىنە دە ءمان بەرۋ كەرەك.

قازىرگى تاڭدا «Amanat» پارتياسى پسيحو­لوگيالىق قولداۋ مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. سەبەبى جالپى ءبىلىم سالاسىنداعى الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

– ال جاسوسپىرىمدەردىڭ تسيفر­لىق سا­ۋاتىن دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

– ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە باستاماشى بولىپ, سمارتفونداردى وقۋ ۇدەرىسىندە قولدانۋعا تىيىم سالاتىن نورمالاردىڭ قابىلدانۋىنا ۇلەسىمىزدى قوستىق. ءبىلىم سالاسىندا قابىلدانعان زاڭدار مەن وزگەرىستەر نەگىزىندە ءبىز مەكتەپتەردە ساباق بارىسىندا سمارتفونداردى قولدانۋعا شەكتەۋ قويۋدى ۇسىنىپ, وسى باعىتتا ناقتى شارالار قابىلداندى. بۇل شارالار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ اقىل-ويىنىڭ جەتىلۋ ۇدەرىسى تولىق اياقتالماي تۇرعان كەزگە دەيىن, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەتتىڭ اسەرىنەن قورعاۋدى ماقسات ەتەدى.

الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۇسىنىلاتىن كونتەنتتىڭ ساپاسى مەن مازمۇنىنا نازار اۋدارعان ءجون. بۇل تۇرعىدا, اسىرەسە اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى بولۋعا ءتيىس. جاس ۇرپاقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ ينتەرنەت­تەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتەرىن دامىتۋ ءۇشىن بارلىق تاراپتىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى.

– جاستاردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى, ەلدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرگە قاتىسۋى تۋرالى نە ويلايسىز؟

– مەن جاستاردىڭ اراسىندا ءجيى بولامىن, ولاردىڭ ساياساتقا قىزىعۋشىلىعى بار جانە ساياساتتاعى قيىندىق تۋرا­لى ءجيى سۇرايدى. وسى ورايدا ۇنەمى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردان گورى ينتەللەكتۋالدىق قۇن­دىلىقتار جوعارى ەكەنىن ايتىپ جۇ­رە­مىن. جاستارعا وسى قاعيداتپەن ءومىر ءسۇرۋ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسامىن. ەڭ باستىسى – ساپالى ءبىلىم جانە جاقسى قۇندىلىقتار, تەمىرقازىق بولاتىن ومىرلىك ۇستانىمدار. ادال ەڭبەكتەنىپ, ناقتى ءبىر نەگىزگە سۇيەنىپ جۇمىس ىستەسەڭىز, بولاشاقتا ماقساتتارىڭىزعا جەتۋگە بولادى.

«ادال ازاماتتىڭ» قالىپتاسۋى – ۇلتتىق قۇرىلتاي اياسىندا كوتەرىلىپ, جۇيەلەنگەن  ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىنىڭ ساپالى جۇزەگە اسىرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولماق. بۇل باعدارلاما – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا ادامي قۇندىلىقتاردى, جاۋاپكەرشىلىك پەن ەڭبەككە قۇرمەتتى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋدا وتە وزەكتى. جاقسىلىققا جەتە­لەي­تىن, ەل ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن ادال ازاماتتار تاربيەلەۋ – ورتاق ماقساتىمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»