پارلامەنت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

جوو-لارداعى جولسىزدىقتاردى جونگە سالايىق پارلامەنت سەناتىنىڭ سوڭعى وتكەن جالپى وتىرىسىندا مۇرات باياقتيار ۇلى باستاعان ءبىر توپ دەپۋتات پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە ساۋال جولداعان ەدى. وندا بىلاي دەلىنەدى: «وسى دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ جولدانۋىنا ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرەتىن كوپتەگەن وقۋ ورىن­دارىنداعى كەلەڭسىزدىكتەر مەن ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندىگى سەبەپ بولدى. ويتكەنى, ءاربىر ەلدىڭ وركەندەپ دامۋى ونداعى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. ەلباسىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ تۋرالى تالابى بۇكىل ءبىلىم جۇيەسىنە اسەر ەتەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالاي جۇزەگە اسۋدا؟ سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق, 1991 جىلى 17 ميلليون حالقى بار قازاقستاندا نەبارى 55 جوعارى وقۋ ورنى, سونىڭ ىشىندە ەكى-اق ۋنيۆەرسيتەت جۇمىس ىستەپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىن جوعارى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەدى. ال قازىر ەلىمىزدە 127 جوو (ونىڭ 72-ءى جەكەمەنشىك) بولسا, 63 ميلليون حالقى بار انگليادا نەبارى 89 جوعارى وقۋ ورنى بار ەكەن. دامىعان ەۋروپا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە 320 مىڭ ادامعا ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنان كەلسە, بىزدە 133 مىڭ ادامعا ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنان كەلەدى. قازىر قازاقستاندا جارتى ميلليونعا جۋىق ستۋدەنتتىڭ 130 مىڭى مەملەكەتتىك گرانتپەن, قالعان 340 مىڭى اقىلى نەگىزدە وقيدى. دەمەك, ءبىز جوعارى ءبىلىم بەرۋ جونىنەن دۇنيەجۇزى بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىققانىمىزبەن, سول بەرىلىپ جاتقان ءبىلىمنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستاندا ءبىلىم ساپاسىن تومەندەتىپ وتىرعان بىرنەشە سەبەپتەر بار: بىرىنشىدەن, كوممەرتسيالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ كوپشىلىگى ساپالى ءبىلىم بەرە المايدى. جوعارى ءبىلىم الۋ­دىڭ كوممەرتسيالىق نەگىزى پايدا بولعالى, ءبىلىم دەڭگەيى تومەن, ەشقانداي دايىندىعى جوقتاردىڭ وزدەرى وقۋ اقىسىن تولەيدى دە, ەشبىر قينالماستان وزدەرى قالاعان جوو-دا وقيتىن بولدى. مىسالى, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن 50 باللدان تومەن العان مىڭداعان تالاپكەر اقىلى جوو-نىڭ تۆورچەستۆولىق (ديزاين, دەنەشىنىقتىرۋ جانە ت.ب.) ماماندىقتارىنا جاپپاي قابىلدانىپ جاتادى. كوممەر­تسيا­لىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا تومەن باللمەن وقۋعا قابىلدانعاندار ءبىر سەمەستردەن كەيىن وزگە ماماندىقتار بويىنشا وزدەرى قالاعان فاكۋلتەتتەرگە جاپپاي اۋىسۋ ءۇردىسى كەڭىنەن بەلەڭ العان. جۋىردا باتىس قازاقستان وبلىس­تىق پروكۋراتۋراسى باتىس قازاق­ستان ينجەنەرلىك-گۋماني­تارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋ بارىسىندا مىنا ءبىر كەلەڭسىزدىكتەردى انىقتاعان. وسى جوعارى وقۋ ورنى 2013-2014 وقۋ جىلىندا «ديزاين» ماماندىعىنا ۇبت-دان وتە الماعان 1488 تالاپكەر­دى قابىلداعان, ال ەكىنشى كۋرستا وسى ماماندىقتا ولاردىڭ 26-سى عانا قالىپ, قالعان 1462-ءسى باسقا ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الۋعا اۋىسىپ كەتكەن. بيىلعى وقۋ جىلىندا وسى ماماندىققا 2741 تالاپكەر قابىلدانىپ, ونىڭ 2617-ءسى باسقا ماماندىققا اۋىسۋعا ارىزدارىن جازىپ قويعان. مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ەلىمىزدەگى كوپتەگەن جوو-لاردا جاپپاي سيپات الىپ بارا جاتىر. الداعى ۋاقىتتا اتال­عان ماسەلەگە قاتىستى قازاق­ستان­نىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى كەڭ كولەمدە تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ, بۇل زاڭسىزدىققا تىيىم سالعانى ءجون. سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا سىرتتاي ءبىلىم بەرۋ بولىمدەرىندەگى ستۋدەنتتەر سانى ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 50%-ىنان اسىپ كەتكەن. «اقشاڭدى تولە دە, وقي بەر» قاعيداتىمەن جاپ­پاي جوعارى ءبىلىم بەرۋ ەتەك العالى, جاستارىمىزدىڭ باسىم كو­پشىلىگىنىڭ قارجى شىعىنداپ, ءتورت-بەس جىل ۋاقىتتارىن جۇمساپ العان ديپلومدارى قاجەت تە بولماي قا­لاتىندىعىن كورىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. ەكىنشىدەن, ايماقتاردىڭ جانە رەسپۋبليكانىڭ سۇرانىسى ەسەپكە الىنباي كادر دايىنداۋ كۇشەيىپ بارادى. قازىر ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىمى بار, بىراق ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا المايتىن جاستاردىڭ سانى جىل سايىن كوبەيە تۇسۋدە. مىسالى, 2000-2014 جىلدار اراسىندا ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىن 1 ملن. 800 مىڭ جاس بىتىرگەن. بۇل ءار جىل سايىن 128 مىڭ ادام جوعارى ءبىلىم العاندىعىن ايعاقتايدى. ياعني, ءبىز جىل سايىن مەملەكەت جانە اتا-انالاردىڭ قاراجاتتارى ەسەبىنەن قازىرگى نارىققا قاجەت ەمەس ون مىڭداعان جوعارى ءبىلىمى بار مامانداردى دايارلاپ, جۇمىسسىزدار سانىن قولدان كوبەيتۋدەمىز. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اراب ەلدەرىندە بولعان ازاماتتىق قاقتىعىستاردىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ءجۇز مىڭداعان جاستىڭ جوعارى ءبىلىمى بار, بىراق جۇمىس جوقتىعى ەدى. دەمەك, بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك تۇرعىدا رەتتەمەسەك, كەلەشەكتە ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىمىزگە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. قازىر قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاستارىمىز­دىڭ 63%-ى وقىپ جاتسا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىن­دا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار­دىڭ ۇلەسى نەبارى 17%, ال 20% جاستارىمىز­دىڭ ەش­قانداي ماماندىقتارى جوق ەكەن. دەمەك, ەلىمىزدەگى جوو-لار وزدەرىنىڭ وڭىرلەرىنە قاجەتتى ماماندار دايىن­داۋدى مۇلدەم نازار­عا المايدى دەۋگە بولادى. قازىر باكا­لاۆر دەڭگەيىندەگى ماماندىقتار­دىڭ 61%-ى ءبىر-ءبىرىن قايتالايدى. الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ قا­جەت­­تىلىگىن بولجاپ, انىقتاپ, ەسەپ­­تەپ وتىراتىن ءتيىستى ورتالىقتار جۇ­­مىس جاسايدى. سوندىقتان دا, قازاق­­ستاننىڭ دا ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بولاشاقتا ءارتۇرلى سالا بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى قانشا مامان كەرەك ەكەندىگىن الدىن الا بولجاپ, ەسەپتەپ ءبىلىپ وتىرۋعا ءتيىستى دەپ سانايمىز. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ستۋدەنتتەر قابىلداۋ مولشەرى دە وسى سۇرانىسقا سايكەس رەتتەلۋى كەرەك. ءبىز وسىلاي عانا جوو-لارداعى قايتالاناتىن ماماندىقتاردى بارىنشا قىسقارتا الامىز. ۇشىنشىدەن, ەلباسىمىزدىڭ ساپاسىز ءبىلىم بەرەتىن جوو-لاردىڭ سانىن قىسقارتۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىنا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىرعان سياقتى. ويتكەنى, كوپتەگەن ساپاسىز ءبىلىم بەرەتىن جەكەمەنشىك جوو-لاردىڭ يەلەرى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, نە استانادا وتىرعان جوعارى لاۋازىم يەلەرى بولىپ كەلەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ءبىر تاڭعالارلىعى, سول لاۋازىم يەلەرى وزدەرىنىڭ ۇل-قىزدارىن وزدەرى قۇرعان, وزدەرى ماقتاپ جۇرگەن وقۋ ورىندارىندا وقىتپايدى, بالالارىنىڭ شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العانىن قالايدى, سولاي جاساپ تا وتىر. مەملەكەتتىك مۇددە جەكەلەگەن لاۋازىم يەلەرىنىڭ مۇددەسىنەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس ەمەس پە؟! سونىمەن بىرگە, ساپاسىز جوعارى وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ ءۇشىن سانى از ماماندىقتاردىڭ ليتسەنزيالارىن مينيسترلىك كەرى شاقىرىپ الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى قاجەت. تورتىنشىدەن, ەلىمىز بويىنشا جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىك قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى بارىنشا كۇشەيتىپ, وقۋ ورىندارىن تەك وڭىرلەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي ماماندار دايىنداۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى جوو-لاردىڭ 82-ءى ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە ەكەن. سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە 2-7 مىڭ ارالىعىندا عانا ستۋدەنتتەر وقيدى. كلاسسيكا­لىق فورماداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنتتەر سانى 10 مىڭنان كەم بولماۋعا ءتيىستى. سوندىقتان دا, 10 مىڭنان تومەن ستۋدەنتتەرى بار جوو-لاردى ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنەن ايىرىپ, پروفيلدىك باعىتتاعى ينستيتۋت نە اكادەميا مارتەبەسىنە ءتۇسىرۋ تەتىكتەرىن زاڭ­داستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل شارانىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاق­ستانداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ­دىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا بارىنشا قاجەتى بار دەپ سانايمىز.

تەندەر ۋاقتىلى وتكىزىلۋىمەن ۇتىمدى

مۇحتار تىنىكەەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. پرەزيدەنتتىڭ «نۇرلى جول» جولداۋىنداعى پەرسپەكتيۆالىق جوسپارعا سايكەس, قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇ­رى­لىمىن دامىتۋ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلا­دى. وسىعان وراي, جەتى اۆتوجولدىڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قارجى رەسپۋبليكامىزدىڭ ۇلتتىق قورىنان ءبولىندى. بۇل رەتتە 200-دەن استام جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. الايدا, وسى ارادا ءالى ءازىر­لەنبەگەن جوبالار ماسەلەسى تۋىندايدى. مىسالى, استانا – اقتوبە – اتىراۋ اۆتوجولىن جوبالاۋعا تەندەر 2014 جىلعى 24 جەلتوقساندا جاريالاندى. جوبالاۋ مەرزىمى 2016 جىلعى ناۋرىزعا دەيىن بەلگىلەندى, ال بۇل سالىناتىن جولدىڭ تەك ءبىر عانا بولىگى. تيىسىنشە ءبىرىنشى ۋچاسكەلەردىڭ قۇرىلىسىنا تەندەر 2015 جىلدىڭ قىس مەزگىلىنە تۇسپا-تۇس كەلەدى. ياعني, جۇمىس 2016 جىلدىڭ كوكتەمىندە باس­تالادى. 2015 جىلى جانە 2016 جىلدىڭ جارتىسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلمايدى, ال داعدارىس پەن جوبانى قارجىلاندىرۋدىڭ جوقتىعى سالدارىنان جول-قۇرىلىس سالا­سىنىڭ الەۋەتىن جوعالتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. ءدال وسى جاعداي «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا كىرە­تىن باسقا دا وڭىرلەردەگى ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالارعا قاتىس­تى. مىسالعا, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى, ءۇشارال – دوستىق جولدارىن الۋعا بولادى. ال «ورتالىق – باتىس» اۆتو­جولىنىڭ باعىتى ءتىپتى انىقتالماعان. پارلامەنت ماجىلىسىندە ءوت­كەن«نۇر وتان» پارتياسى فراك­­­تسياسىنىڭ وتىرىسىندا جانە اعىمداعى جىلدىڭ 26 قاڭ­تارىنداعى ۇكىمەت ساعاتىندا مينيستر ۆ.س.شكولنيك 600 000 تونناداي قارا مۇناي ونىمدەرىنىڭ (بيتۋم) ىركىلىپ قالۋ قاۋپى تۋىنداپ تۇرعانىن ايتتى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نە­گىزىندە مىنا ماسەلەلەردى ءجۇ­زە­گە اسىرعان ءجون دەپ بىلەمىز. بىرىنشىدەن, تىكەلەي جول قۇرى­لىسىنا جانە ينفرا­قۇرى­لىمدىق جوبالارعا تەندەرگە دايىندىقتى تەز ارادا جۇرگىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جوبانىڭ قۇرىلىس بولىگىندە مەردىگەر انىقتالعاننان كەيىن ۋاكىلەتتى ورگاندى جوبالاۋدىڭ ورىندالعان كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تاپسىرۋعا مىندەتتەسەك تە تەك ۇتىسقا شىعامىز. وسى­لايشا, مەردىگەرلەر ماتەريالداردى دايىنداۋدى, كارەردىڭ ارشىلىمىن جانە ونى قازۋ­دى جۇرگىزۋدى, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى بويىن­شا قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋدى (گرەيدەرشى, ءجۇر­گىزۋشى جانە ت.ب.) باستاي الادى. بۇل رەتتە, قۇرىلىس بولىگىن قارجىلاندىرۋدى دايىندالعان ماتەريالداردىڭ نىسانى بويىنشا باستاۋ كەرەك, ال وسىنداي كولەمنىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى تەكسەرۋدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ تۇك قيىندىق تۋعىزبايدى. وسى شارالار, ءبىزدىڭ پايى­م­ى­­مىزشا, ەل ەكونوميكاسىن جان­­داندىرۋعا, بيىلعى جىلدىڭ ءوزىن­دە-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, قۇرىلىس مەرزىمىن قىسقارتۋعا جانە بيۋدجەتكە سا­لىقتىڭ ۋاقتىلى ءتۇسىمىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تىل ارداگەرلەرىنە دە قۇقىقتىق مارتەبە كەرەك

ازات پەرۋاشەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. بيىلعى جىلى بۇكىل ادامزات ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا فاشيزمنەن قۇتقارعان ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاسالعان بۇل داتانى اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بۇگىندە بەلگىلى. ارينە, تىكەلەي سوعىس قيمىل­دارى ستالينگراد شايقاسى كەزىندە بومبالاۋعا دۋشار بولعان باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جانىبەك پەن سايحىن تەمىرجول ستانسالارىن قوسپاعاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىن اينالىپ ءوتتى. بىراق, قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى جەڭىسكە ادام سانى بويىنشا قوسقان ۇلەسى 1 ملن. 200 مىڭنان استام ادامدى قۇ­راي­دى. ال سولاردىڭ جارتىسى ماي­­دان دالاسىنان ورالعان جوق. بوز­داق­تارعا مىڭ تاعزىم. ال كوزى ءتىرى جەڭىس جاۋىنگەرلەرىنە قال-قادەرى­مىزشە قۇرمەت كورسەتىپ جاتىرمىز. وسى ورايدا, تىل ەڭبەككەر­لەرىنە دە ريزاشىلىعىمىز بەن قۇرمەت كورسەتۋ اسا ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ولار 460-تان استام زاۋىت پەن فابريكا سالدى, ميلليونداعان توننا استىق ءوسىرىپ, جيناپ, مايدانعا جونەلتتى. جۇزدەگەن مىڭ توننا ەت جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن, 2,5 ملن.دانا جىلى كيىم, 1600 ۆاگون­نان استام سالەمدەمەلەر جىبەردى. ءار كەڭەستىك تانكتە, ۇشاق, كورابل, سناريادتا, قازاقستان كەنىش­تەرىندە شىعارىلعان مىس, قور­عاسىن, ۆولفرام, موليبدەن بولدى. فاشيستىك باسقىنشىلارعا قارسى اتىلعان ءاربىر ون وقتىڭ توعىزىنىڭ قازاقستاندىق قورعا­سىن­نان جاسالعانىن ايتساق تا جەت­كىلىكتى عوي دەپ ويلايمىز قازاقستاندىقتار قورعانىس قورىنا 4 ملرد.700 ملن. رۋبلدەن استام ەرىكتى جارنالار سالعان. بۇل اقشاعا كوپتەگەن تانكتەر مەن ۇشاقتار جاساپ شىعارىلعان. «ءبارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەگەن ۇران سول كەزدە كوپتەگەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ومىرلىك مانىنە اينالدى. بۇعان قوسا, قازاقستان جارتى ميلليوننان استام كوشىپ كەلگەندەردى قابىلدادى, ولاردى جەرگىلىكتى وتباسىلار ۇيلەرىنە الىپ, بارلارىمەن ءبولىستى. ەڭ كەرەمەتى, تىل­داعى ەڭبەكتىڭ بارلىعى سول كەزەڭ­دەگى مايدانعا كەتكەن ەرلەردى الماستىرعان, حالىق شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ 80%-ىن قۇراعان ايەلدەر, قاريالار جانە بالالار كۇشىمەن جاسالدى. جاسىراتىنى جوق, تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەستەرى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعالاندى. الايدا, بۇگىندە نەمەرە مەن شوبەرە تاربيەلەپ وتىرعانداردىڭ ىشىندە تىلدا مەكتەپ جاسىندا جۇمىس ىستەپ, جەڭىسكە ءوز ۇلەس­تەرىن قوسقاندار دا از ەمەس. بۇگىن ولاردىڭ ەڭ جاسى 80-گە كەلىپ قالدى. وكىنىشكە قاراي, ارداگەر­لەردىڭ بۇل ساناتى ەڭبەگىنە ساي لايىقتى باعالانباي كەلەدى. بۇل جەردە اڭگىمەنىڭ ولاردى تانىپ, قۇرمەتتەۋگە دە جانە الەۋمەتتىك قولداۋعا دا قاتىسى بار. مىسالى, زاڭناما بويىنشا, تىل ارداگەرلەرى ۇلى وتان سوعىسى­نىڭ قاتىسۋشىسىنا دا, نە قاتى­سۋشىلارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا دا جاتقىزىلماعان. بىراق ولاردىڭ ەڭبەكتەگى ەرلىگى بۇدان تومەندەپ قالعان جوق قوي. كۇنى كەشە, 2015 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆتىڭ جەڭىستىڭ 70 جىل­دى­عىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان ءبىرىڭ­­عاي مەرەكەلىك مەدال تۋرا­لى جارلىققا قول قويعانى كەز­دەي­سوق­تىق ەمەس, ونىمەن مايدانگەرلەر دە, سونىمەن قاتار, سوعىس كەزىندە حالىق شارۋاشىلىعىندا 6 ايدان كەم ەمەس جۇمىس ىستەگەن تىل ەڭبەككەرلەرى دە ماراپاتتالادى. سونىمەن, مەملەكەت باسشىسى ارداگەرلەردىڭ ەڭبەكتەگى ەرلىك­تەرىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى «اق جول» پارتياسى ۇكىمەتتەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى شەڭبەرىندە مايدانگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتۋمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ تىل ارداگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىنە بەرگەن جوعارى باعاسىنا وراي, ولاردى الەۋمەتتىك, ماتەريال­دىق جانە مەديتسينالىق قول­داۋ مۇمكىندىگىن, سونداي-اق, قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتۋدى قاراس­تىرۋدى سۇرايدى.

اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ جايى قارالدى

ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى شاۆحات وتەمىسوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا «اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىعا سالىندى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تولەگەن يبراەۆ, سەرىكباي نۇرعيساەۆ, قۇرالاي قاراكەن, جانات جاراسوۆ, ۆيكتور كيان­سكي, گلەب ششەگەلسكي سالىس­تىرما كەستەگە ەنگىزىلگەن تۇزە­تۋلەردى جەكە-جەكە قارادى. جاڭا زاڭ جوباسىنا سالالىق كوميتەتتەر مەن دەپۋتاتتاردان بارلىعى 162 تۇزەتۋ كەلىپ تۇسكەن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتوم مەن ەنەرگەتيكالىق قادا­عا­لاۋ جانە باقىلاۋ كومي­تەتى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى تي­مۋر جانتيكين زاڭ جوباسىنا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ وتىردى. ايتا كەتۋ كەرەك, جاڭا رەداك­تسياداعى زاڭ جوباسى يادرولىق, رادياتسيالىق ءجا­نە ەلەكتر­في­زيكالىق قون­دىر­­عىلاردى ورنالاستىرۋ, سالۋ, پايدالانۋ جانە پايدا­لانۋ­دان شىعارۋ كەزىن­دە قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ قاعيداتتارى مەن نەگىزگى تالاپتارىن ايقىن بەلگى­لەۋگە باعىتتالعان. زاڭ جو­باسىندا قاۋىپسىزدىك تالاپ­تارى­ن­ىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ءۇشىن قون­دىرعىلار مەن يونداۋشى ساۋلە كوزدەرىنىڭ رادياتسيالىق قاۋىپ­تىلىك ساناتى بەلگىلەنگەن. «زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنى انىق. ويتكەنى, ەلىمىز – اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ قاجەت ەكەندىگى جونىندە باستاما كوتەرگەن ەلدەردىڭ ءبىرى. دەپۋتاتتار دا وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا قاتىسۋعا قىزىعۋ­شىلىق تانىتىپ وتىر. ارىپتەس­تەرىمىز ءالى دە تۇزەتۋلەرى مەن ۇسى­نىستارىن بەرىپ جاتىر», دەدى ش.وتەمىسوۆ. جۇمىس توبىنىڭ كەلەسى وتىرىسى الداعى اپتادا وتەدى.

بۇلاي جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى

ءماجىلىستىڭ كەزەكتى جالپى وتى­رىسىندا قازاقستان مەن حالىق­ارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىندا «قازاقستانداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» جوباسى بويىنشا گرانت ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى تالقىلانىپ, ماقۇلداندى. حالىقارالىق بانك گرانت ءبولىپ تۇرسا, ول تۋرالى كەلىسىمدى پارلامەنت قۋانا-قۋانا راتيفيكاتسيالاۋى كەرەك ەدى عوي. الايدا, وسى زاڭ جوباسى توڭىرەگىندە دەپۋتاتتار قىزۋ تالقىلاۋلار جاسادى. بايانداما جاساعان ينۆەستي­تسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋعا سۇراق بەر­گەن دەپۋ­تاتتاردىڭ اراسىندا تۇر­سىنبەك ومىرزاقوۆ تا بولدى. ول ۆيتسە-مينيسترگە: «ەنەرگيانى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى وعان كەتەتىن شىعىندى جىلىنا 30-40 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە بولاتىنىن حالىقارالىق تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى اتالعان جوبادا ناقتى قانداي ماقساتتى قورىتىندىلار كوزدەلەدى؟» – دەگەن سۇراق بەردى. سونىمەن بىرگە, ول جوبانى ىسكە اسىرۋعا جەتى ايماقتان 19 وبەكتىنىڭ تاڭداپ الىنعانى ايتىلعانىن ەسكە سالا كەلىپ, ولار قانداي كريتەريلەر بويىنشا تاڭدالعانىن سۇرادى. وعان ا.راۋ جالپى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان شامامەن 70 وبەكت قاراستىرىلعانىن ايتتى. ولارعا ەنەرگواۋديت جۇرگىزىلىپ, سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا قاتى­ساتىندار تاڭداپ الىنعانىن جەت­كىزدى. «تاڭدالعاندار ەڭ كەم دەگەندە 20 پايىزعا دەيىن ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزە الاتىندار», دەدى ۆيتسە-مينيستر. ال دەپۋتات راۋان شاەكين سەمەي قالاسىندا جاڭادان اشىل­عان اۋرۋحانانىڭ ايىنا 60-70 ملن. تەڭگەگە ەلەكتر قۋاتىمەن جى­­لى­­تىلاتىنىن ايتا كەلىپ, وسى جو­با­عا قوسىلاتىن وبەكتىلەر قاتا­رىن­دا ونىڭ بار-جوعىن سۇرادى. وعان ا.راۋ بۇل اۋرۋحانانىڭ جوبا­عا ەن­گىزىلمەگەنىن جەتكىزدى. بۇل جاۋاپ­قا قا­ناعاتتانباعان دەپۋتات: ولاي بول­سا, بۇل جوبا تەرەڭنەن زەرت­تەل­مەي, ءۇستىرت جاسالعان, دەپ اي­تىپ سالدى. دەپۋتات ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ تالقىلاۋدا سويلەگەن سوزىندە ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ ماسەلەسى نەگە تەك سىرتتان كەلەتىن گرانتتار كەزىندە قولعا الىناتىنىنا كەيىستىك ءبىلدىردى. «ءبىزدىڭ مينيسترلىكتەر وزدەرى دە بۇل ءىستى ۇنەمى نازاردان شىعارماۋى كەرەك ەدى عوي. قازىر كەيبىر مەكتەپتەر وزدەرىن كۇن قۋاتىمەن جىلىتىپ وتىر. ءتىپتى, قىستىڭ قاقاعان ايازىن­دا دا مەكتەپتىڭ ءىشىن عانا ەمەس, اۋلاسىنداعى جىلىجايدى دا وسى قۋاتپەن جىلىتادى. وسىنى قولعا الىپ, ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەپ وتىر­عان – ورتا جاستاعى مەكتەپ ديرەك­تورى بولىپ ىستەيتىن ايەل ادام. ال وسى مەكتەپتىڭ تاجىريبەسىن ءۇش جىل وتسە دە ۇكىمەت تاراپىنان بىردە-ءبىر ادام كەلىپ ۇيرەنۋگە تالپىنىس قىلماپتى. قاراعاندىدا ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى قازاندىقتار شىعاراتىن كاسىپورىن بار. وزىمەن بىردەي جىلۋ بەرەتىن قازاندىقتارمەن سالىستىرعاندا, ول كومىردى 30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەي الادى. ەكولوگيالىق جاعىنان دا تازا. تەمىرتاۋدا دا اۆتوماتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەپ, شيكىزات ۇنەم­دەي الاتىن قازاندىقتار شىعا­رىلادى. ولاردىڭ تيىمدىلىگى دە وراسان. الايدا, ۇكىمەت تاراپىنان وسىنداي قازاندىقتاردى جاپپاي شىعارۋعا قولداۋ بىلدىرىلمەي وتىر. نەگە؟ ءبىز بىرەۋدىڭ بەرگەن گرانتىنا ءماز بولعانشا ءوزىمىزدىڭ قول استىمىزداعى رەسۋرستاردى ىسكە قوسىپ, نەگە ۇنەم جاسامايمىز؟ ۇكىمەت تەك باسقا جاق­تان كەلەتىن كومەككە عانا الاڭداپ وتىرادى. بۇلاي جۇمىس ىستەۋگە بول­مايدى», دەدى دەپۋتات. سونىمەن بىرگە, ول 100 مىڭ تەڭ­گەگە كومىر الىپ, قىس بويى جاققان قوجايىن 150 مىڭ تەڭگە ەكولوگيالىق سالىق تولەيتىنىن دە ايتىپ, مۇنىڭ اقىلعا قونىمسىز ەكەنىن جەتكىزدى. دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ تا قىزىق دەرەكتەر كەلتىردى. ول شىعىس قازاقستان وبلىسىن ارالاعاندا كەيبىر مەكتەپتەردىڭ سوڭعى 4-5 جىلدا رەسەيدە جاسالاتىن تەپلوفوندارمەن جىلىتىلاتىنىن كورگەنىن ايتتى. ول ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەمەيدى, كەرىسىنشە, بارىنشا كوپ تۇتىنادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, ەلەكتر قۋاتى ءوشىپ قالسا, قاقاعان قىستا مەكتەپ بىردەن سۋىپ سالا بەرەتىن كورىنەدى. «ال ساپاسىز تەپلوفوندار مۇندايدا تەز ىستەن شىعادى. وسى جەردە ءتيىمسىز تەپلوفونداردى الۋ قايدان شىققان دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل سۇراقتىڭ دا ەش قيىندىعى جوق. مۇنداي جىلىتۋ قۇرىلعىلارى مەكتەپ جۇيەسى نەمەسە اكىمدىكتەگى باسشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ نەمەسە بىرنەشەسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن الىنادى. ءسويتىپ, شەنەۋنىكتەر بيۋدجەت قاراجاتى ارقىلى وزدەرىنىڭ بيزنەسىن جۇرگىزىپ جاتادى. ال بۇل, سايىپ كەلگەندە, بيۋدجەتكە ارتىق سالماق سالىپ, قاراجاتتى ءتيىمسىز جۇمساۋعا سوقتىرادى. وسىندايدى ءتيىستى مينيسترلىكتەر قاداعالاپ, مەملەكەت قاراجاتىنىڭ ورىندى جۇمسالۋىن جانە ۇنەمدەلۋىن نەگە تەكسەرىپ وتىرمايدى؟», دەدى ول. وسىنداي قىزۋ تالقىلاۋلاردان كەيىن عانا زاڭ جوباسى تۇتاسىمەن ماقۇلداندى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».

فوتوكۇندەلىك

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.