قوس باعىتتاعى ىزدەنىس

گۇلنۇر ساعىندىققىزى ءجۇ­نى­سوۆا – گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى. اتالعان عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمى ونىڭ ەكىنشى ۇيىندەي بولىپ كەتكەن. سەبەبى ول وسى جەرگە 13 جىل بۇرىن كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ كەلدى. سودان بەرى اعا عىلىمي قىزمەتكەر, زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ءوزىن دالەلدەپ, ەندى ءبىرىنشى باسشى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.

نەگىزى گەنەتيكا سالاسىن تە­رەڭ­­دەتە زەرتتەپ جۇرگەن جان­نىڭ ءدال وسى عىلىم گەنىندە بار سەكىلدى. ويتكەنى ونىڭ اكەسى – حيرۋرگ, ونكولوگ-ماممولوگ, اناسى – بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ول باكالاۆرياتتا ءبىلىم الىپ جۇر­گەندە-اق ءوزىنىڭ عىلىمعا جاقىن قابىلەتىن كور­سەتە ءبىلدى. مۇنىسىن گ.ساعىندىق­­­قىزى: «كۋرستاستارىمنىڭ عىلىمي جۇمىس­ىن قارايمىن, عىلىمعا قاتىسى جوق باسىلىمدارعا سىل­تە­مەلەر جۇرەدى. ال مەن ايتەۋىر ءبىر قۇپيانىڭ كىلتىن اشسام دەپ ناعىز زەرتتەۋ ماتەريالدارىن قازبالاعاندى قۇپ كورەتىن­مىن. سويتسەك, بۇل اكادەميالىق ادالدىق دەپ اتالادى ەكەن, كەيىن بىلدىك. سودان سوڭ ءار ىزدەنىسىمە, ودان العان ناتيجەمە قاشاندا كۇمانمەن قارايتىن ادەتىم عىلىمعا جەتە­لە­گەن بولسا كەرەك. ءالى كۇنگە دەيىن تاجىريبەلەرىمنىڭ قورى­تىن­دى­­سىن ءجىتى تەكسەرەمىن, كۇمان­دان­سام, ءبارىن قيىن بولسا دا قايتا جاسايمىن. وسىنداي قابىلەتىمدى بايقادى ما, اكادەميك امانگەل­دى بيسەنباەۆ مەنى مولەكۋلالىق بيو­­­لوگيا جانە گەنەتيكا كافەدرا­سى­­­نا الدىرىپ, ءوز باعىتىندا ىزدە­نۋدى ۇسىندى. اكادە­ميكتىڭ ساباق بەرۋمەن قاتار مىقتى زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزەتىنىن بىل­گەندىكتەن, ۇسى­نى­سىن قابىل الدىم. ا.قۋان­باي­ ۇلى­­­نىڭ جە­­تەك­شىلىگىمەن با­­­­­­­كا­­­­لاۆر­ياتتا-اق زەرت­­­تەۋلەر جۇرگى­زىپ باس­­­تاعانىمدا سە­نىم­دى دەرەك­كوز­دەر­دەن, عى­لى­مي ەڭ­بەكتەر مەن كى­تاپ­­تار­دان تىڭ دە­رەك­تەر الىپ كەل­­گە­­­­­نىمدە اكادەميكتىڭ ءوزى دەن قويىپ وقيتىن. كەيىن قازىر ءوزىم باسقارىپ وتىرعان ينس­تيتۋتتا وندىرىستىك تاجىريبەدە بولىپ, وسىنداعى عىلىمي جوبالار, قۇ­رال-جابدىقتار, قىزىقتى تا­جى­ريبەلەر مەن عى­لىمعا بە­رىل­گەن ادامدار مەنىڭ وسى ىشكى قالاۋىمدى ناقتىلاپ, ءوز جولىمدى تاپقانىما سەنىمىمدى ارتتىردى», دەپ ەسكە الدى.

گ.ساعىندىققىزىنىڭ اعىسقا قارسى جۇزە بىلەتىن العىرلىعى مەن تاۋەكەلشىلدىگى وعان تاۋ قوپارارداي كۇش-قۋات سىيلايدى. سودان بولار, ينستيتۋتقا دەيىن م.ايقىمباەۆ اتىنداعى اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ءبىر ارىپتەسىمەن ءىرى ىسكە باردى, شىن مانىندە مۇنداي جابىق جەردە ەڭبەگىڭدى اشىق كورسەتە المايسىڭ. بى­راق كەيىپكەرىمىز قاۋىپتى اۋرۋ­دى انىقتايتىن تەست جاساپ, ءونىمدى پاتەنتتەدى. بۇل بۇگىنگە دەيىن ءوزى قاتىسقان 6 پاتەنتتىڭ باسى بولاتىن. وسىعان قوسا ول ورتالىقتا ەشكىم تالاپ ەتپەسە دە, ءوز بەتىنشە تىرىسقاق اۋرۋىنىڭ گەنەتيكاسىن 2010 جىلى زەرتتەپ, سەبەبىن انىقتاپ, مەڭگەرۋشىسىن تاڭعالدىرعان. بۇعان دەيىن دە, سول زەرتتەۋىنە 15 جىل وتكەننەن كەيىن دە بۇل اۋرۋدىڭ گەنەتيكاسىن ەشكىم زەرتتەمەگەن ەكەن. مەڭگەرۋشىسى سو­ل اۋرۋ بويىنشا­ زەرت­تەۋىن سانيتاريا ماماندا­رى, سالا قىز­­مەت­كەر­­لەرىنە لەك­تسيا رەتىندە وقۋعا اقتاۋ قالاسىنا ىسساپار­مەن جىبەردى. سول ساپاردا بەدەلدى عالىمداردىڭ بەلگى­لى تاقىرىپتارى ەمەس, جاس ما­ماننىڭ جاڭا زەرتتەۋى تىڭداۋ­شىلاردى ەرەكشە ءتانتى ەتىپ, گ.ساعىندىققىزىنا سۇراقتارىن جاۋدىرىپتى. ءدال وسى وقيعادان سوڭ, ول ادام گەنەتيكاسى دەيتىن باعىتقا تۇبەگەيلى بەت بۇردى.

«دوكتورانتۋرانى ورتالىق پەن ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەي ءجۇ­رىپ وقىدىم. گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ءلايلا جانسۇگىروۆاعا عىلىمي جەتەكشىم بولۋدى ۇسى­نىپ, توقىشەك پەن تىكىشەك­تەگى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ گەنە­تيكاسىن زەرتتەدىم. ەلدەگى جە­تەكشىمە قوسا جاپونياداعى, وڭتۇستىك افريكانىڭ استاناسى كەيپتاۋنداعى شەتەل­دىك ماماننان رەتسەنزيا الىپ, قازاق پوپۋلياتسياسىنداعى كولورەكتالدى وبىرعا قاتىستى تاقىرىپتا PhD دارەجەنى 2014 جىلى ءساتتى قورعاپ شىق­تىم. جالپى, مەندە تاجىريبە نىسانى – ادام. ءار زەرتتەۋىم­نىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇر. سول سەبەپتى اۋرۋحاناداعى قىز­­­مەتكەرلەرگە جۇك ارتپاي, مەي­لى مىڭ, مەيلى ءجۇز پا­تسيەنت بولسىن, بەتپە-بەت كەزدەسىپ, انكەتانى تولتىرىپ وتىرامىن. ءبىر مالىمەت جەتكىلىكسىز بولسا, زەرتتەۋ ناتيجەسى دۇرىس شىقپاي قالادى. ونىڭ ۇستىنە قاتەرلى ىسىككە شالدىققان جاندار­مەن جۇمىس ىستەۋگە دە باتىلدىق, ەموتسيونالدى توزىمدىلىك كەرەك. قازىر باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇرىپ زەرتتەۋ جاساۋ دا وڭاي ەمەس. بارىنە قاراماستان, عىلىم­نان قول ۇزبەي كەلەمىن», دەيدى گ.ساعىندىققىزى.

بۇل ءسوزى اقيقات ەكەنى داۋسىز, ويتكەنى وتاندىق جانە حالىقارالىق بىرنەشە جوباعا جەتەكشىلىك جاسادى, كادر دايار­لاۋ­عا دا اتسالىسىپ, ءۇش دوكتورانتتى تاربيەلەپ جاتىر. ول 2023 جىلى تامامداعان قيىن دا كۇردەلى عى­لى­مي جۇمىسىندا ايەلدەر ارا­سىنداعى ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىنىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەپ, ناتيجەسىندە, بۇل اۋرۋدىڭ ءبىر مۋتاتسياسى قا­­­زاق پوپۋليا­تسياسىندا عانا كەزدەسە­تى­نىن دالەلدەپ, مۇنى ەرتە انىق­تاۋ ءۇشىن سكرينينگ وتكىزۋگە ارنال­عان ادىستەمەلىك قۇرال جاساپ شىعار­دى. وسى قۇرالدى كەڭىنەن قولدا­نىسقا ەنگىزۋ ەلىمىزدەگى تالاي ادامدى قاتەرلى دەرتتەن ساقتاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى وبىر ەرتە انىقتالسا, ايىعۋعا دا مۇمكىندىك مول. ال ينستيتۋت ديرەكتورى­نىڭ ايتۋىنشا, رەس­­پۋب­ليكا كولەمىن­دە ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىنە سكرينينگ ازيا مەن پولشا مەملەكەت­­­تەرى حالىقتارىندا عانا كەزدەسەتىن مۋتاتسيالارعا وتكىزىلەدى. دەمەك قا­زاققا عانا ءتان مۋتاتسيانى تەك­سەرۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. عالىم كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە اسا وزەكتى دەپ سانايمىز.