شىنىندا دا, بودان ەلدىڭ بالاسىنىڭ باسىندا قانداي باقىت بار دەپ ويلاۋىڭىز مۇمكىن عوي. ال اسىلىندا مۇمكىن ەمەستىڭ كوبى تىعىرىققا تىرەلىپ, ءبارى بىتۋگە اينالعاندا بارىپ ءۇمىت ساۋلەسىنىڭ شەتى كورىنە باستايتىنىن ومىرلىك مىسالدار ايعاقتايدى. بۇل تۋرالى تاماشا تامسىلدەر پاۋلو كوەلونىڭ «الحيميك» رومانىندا دا ادەمى سۋرەتتەلەدى. قوي باعىپ, قيالى قاي جەردەن قوڭىراۋ قاقسا, سوندا جۇگىرگەن باقتاشى بالانىڭ ءومىرى بارلىق مۇمكىندىك تۇگەسىلگەن جەردەن باستالۋشى ەدى عوي جانە قۇلاپ قايتا تۇرۋلار قايتالانىپ وتىرادى. اتاقتى تۋىندىمەن قاتار, نوبەل سىيلىعىن ەنشىلەگەن بىرنەشە روماندى قازاق تىلىنە تارجىمالاعان قالامگەر-اۋدارماشى مارال حاسەننىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى مەن تەلەگەي ءبىلىمى تۋرالى قازىر اڭگىمەلەي الاتىن ەكى قازاق بولسا, سونىڭ ءبىرى – ارىپتەس اعامىز, بەلگىلى جۋرناليست جومارت وسپان ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
ءار ەلدەن شىققان 14 نوبەليانتتىڭ شىعارمالارىن اۋدارعان اناۋ كىسى اكەسىندەي, بۇل بالاسىنداي اعالى-ءىنىلى ەكەۋ كەزىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىندا بىرگە قىزمەت ىستەيدى.
ناعىز تاڭداۋلى دەگەندەرىن ىرىكتەپ تەكشەلەگەندە, جەكە كىتاپحاناسىنا 5 مىڭعا جۋىق كىتاپ جيعان مارال حاسەن قالاي كوپ وقىسا, وسى كىسىلەردىڭ وكشەسىن باسقان جوكەڭدەر دە از وقىماعانى سوزىنەن-اق بايقالادى. مەكتەپتى جاڭاارقانىڭ قارااعاشىنان ءبىتىرىپ, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە فيلولوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعانىنان ەمەس, بۇل دا ءجۋرناليستىڭ جاراتىلىسى مەن تانىم-تۇيسىگىنەن دەپ بىلگەن ءجون. ايتپەسە, دۇنيەنىڭ كىتابىن وقىپ-تاۋىسقان مارالدىڭ قاسىندا كىم جۇرمەدى, جۋرناليست بولىپ گازەتكە اقپارات, رەپورتاج جازۋدى كىم بىلمەدى؟ جومارت وسپاننىڭ «اقىلبايدىڭ ءانى» اتتى ەسسەسى اۋدارماشىنىڭ قارىم-قابىلەتى مەن تانىم-بىلىگىن جىلىكتەپ جازعان, مارالتانۋعا قوسىلعان ايتۋلى دۇنيە. ەل مەن جەر, ولكەتانۋعا قاتىستى جەكەلەگەن ەڭبەكتەرى تاراۋ-تاراۋ, قاتپار-قاتپار قازاق تاريحىنىڭ قالتارىستارىنان سىر شەرتەتىن سۇبەلى دەرەكتەردىڭ قاتتاماسى. اناۋ التايدىڭ توپقايىڭىندا تۋعان قاليحاندى, تەرىسكەيدەگى سوزاقتا سازعا ەلىتىپ وسكەن تاكەندى ول زاماندا وقىماعان جان ىلۋدە بىرەۋ شىعار. وسى قالامگەرلەردىڭ شوقتىقتى شىعارمالارىنا قوسا, ەسسەلەرى مەن ماقالالارىن تۇپتەپ, شۇقشيعانىن بىلاي قويعاندا, جوكەڭ ەكى جازۋشىنىڭ اراسىنداعى ەمىن-ەركىن قارىم-قاتىناستى, ەركەتوتاي سوزدەرىن ەجىكتەپ بەرەتىنىن اۋزىنان ەستىگەنىمىزبەن, بۇل جەردە مىسال كەلتىرە الماسىمىز وكىنىشتى. كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن جىلىكتەپ, ادەبيەتتىڭ اينالاسىنداعى ءازىل-وسپاقتاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلگەن ءوز الدىنا, بارعان-جۇرگەن جەرىندە سۇيىكتى اۆتورى تۋرالى دەرەك جيناپ, ونى جازىپ جاريالاۋ دا ءجۋرناليستىڭ ابجىلدىگى. ءيا, جازۋشى قاليحان ناعاشىسى ىسقاقتىڭ قولىندا وسكەنىن جومارت وسپاننىڭ جولجازباسىنان ءبىلىپ, «تۇيىق» رومانىنداعى وتىن مەن شوپكە باراتىن وگەي بالانىڭ ومىرىنە ازداپ جاقىنداعانداي بولعانبىز كەزىندە.
وتكەن جىلدارى وزىمىزشە تاحاۋي احتانوۆتىڭ «كۇي اڭىزى» اڭگىمەسى تۋرالى قالام تەربەپ, سوڭىنان ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «تاحاۋي احتانوۆ قازاسىنا» دەگەن ولەڭىن كەلتىرگەن بولعانبىز. جۇمىس اراسىندا كەزدەسكەن جومارت اعا تاحاۋي شىعارماشىلىعى, قارا ءسوزىنىڭ قۋاتى تۋرالى ءبىراز اڭگىمەلەدى. سوڭىنان كلاسسيك حاقىنداعى ەسەنعالي جىرىنا توقتالدى. ماقالامدا كوپ-كورىم جەتىستىككە جەتتىم بە دەسەم, بۇل كىسى الگى جىردىڭ ءتورت اۋىزىن تالداپ, ءتىپتى ءبىر شۋماق پەن كەلەسى اۋىزىن قيىستىرعانداعى اۆتوردىڭ شەبەرلىگى, سوزگە ءسوزدىڭ جارىعىن ءتۇسىرىپ, ويدى قۇبىلتۋى حاقىندا ەندى ءبىر ماقالاعا جۇك اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ بەرگەندە, اۋزىمدى اشىپ قالدىم. ادام وسىلاي بايىپ, دامىسا كەرەك.
«قالامى جۇيرىك جازارمان رەتىندە بۇل باۋىرىم جەكە باسىن عانا ەمەس, بارشامىزدى تولعاندىرىپ, الاڭداتقان قوعامداعى نەبىر وزەكتى, تۇيتكىلدى جايتتاردى زەردەلەپ, باسپاسوزدە پروبلەما رەتىندە كوتەرىپ كەلە جاتقان ازامات. ول اۋىر بولسا دا, جۋرناليستىك كاسىپتى تاڭدادى. كوسىلە جازدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاسىراق كەزىندە كوسەمسوزگە كوركەمدىك ەنگىزۋگە تىرىستى. ومىردەگى ءتۇرلى قۇبىلىستاردى, وقيعالاردى تۋىنداتاتىن ادام اتتى كۇردەلى جاراتىندىنى وقىعان ادەبي شىعارمالارى ارقىلى, ءومىرى مەن قالام قۋاتى ارقىلى ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتاۋعا ۇمتىلدى. تاريحي ەلدى مەكەن ءنىلدى (وسپەن), قىزىلتاۋ – ورتاۋ ءوڭىرى, اقتۇبەك, ت.ب. ايماقتارعا ارنالعان كىتاپتارى ولكەتانۋ سالاسىنا ۇلاسسا, نۇرا اۋدانىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى جانە تۇلعالىق «قاز داۋىستى قازىبەك», «بۇقار جىراۋ», «ساكەن سەيفۋللين», «ابىلقاس ساعىنوۆ» ەنتسيكلوپەديالارىن ازىرلەپ جارىققا شىعارۋ سياقتى يگىلىكتى ءھام كۇردەلى ءىستى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. جۋرناليسكە ءتان ەتيكا, بىلىك, العىرلىق ۇزدىكسىز ىزدەنىسپەن كەلگەن شەبەرلىك جومارتقا ءوز جازبالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تانىمدىق سيپاتپەن قاتار, عىلىمي دالدىكپەن دايەكتەۋگە تاماشا مۇمكىندىك بەردى دەۋگە نەگىز بار», دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماۋەن حامزين.
«مەن جومارتتى ستۋدەنت كەزىنەن بىلەمىن. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى سوڭىندا ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق جۋرناليستيكاعا دەن قويىپ, مەرزىمدى باسىلىمداردا بالاۋسا ولەڭ-جىرلارى, ماقالالارى جارىق كورە باستادى.
...1990 جىلعى تامىز ايىنىڭ بەل ورتاسىندا وبلىستىق «قاراعاندى جاستارى» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەن جومارت تالانتتى سازگەر, اتاقتى ءانشى ۆيكتور تسوي تۋرالى ماتەريالدى ورىسشادان اۋدارىپ, جاريالادى. گازەتتىڭ سول سانى شىققان كۇنى بۇكىل كەڭەس وداعى جاستارىنىڭ جۇرەگىن اندەرىمەن جاۋلاعان ۆيكتور تسويدىڭ كولىك اپاتىنان قايعىلى جاعدايدا قايتىس بولعانى تۋرالى ەستىدىك. «اپىر-اي, مۇنداي دا سايكەستىك بولا بەرەدى ەكەن-اۋ! مەن تۋرا ءبىر وسىلاي بولارىن بىلگەندەي دايىنداعان ەكەنمىن عوي مىنا ماتەريالدى» دەپ, بۇعان ءبىزدىڭ نازىك جاندى جومارتىمىز ءارى تاڭىرقادى, ءارى قاتتى كۇيزەلدى...
ارقا ايماعىنىڭ ولكەتانۋ شەجىرەسىن جازۋدا قالامگەر جومارت وسپاننىڭ اتقارىپ جۇرگەن ەرەن ەڭبەگى ەرەكشە. بەلگىلى ولكەتانۋشى ءىبىراحىم ءىسلام ۇلى مارقۇم ەكەۋى قالام قۋاتىن ساتىمەن قوسا وتىرىپ, ولكە شەجىرەسىن ءتۇزىپ, كولەمدى كىتاپتار ۇسىندى.
2009 جىلدىڭ جازىندا «قاسيەتتى مەكەن قارااعاش» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسىنا قاراستى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ قارااعاش اۋىلىنا ارنايى باردىق. جومارتتىڭ تۋعان جەرى. سول ولكە شەجىرەسىن الاقانعا سالعانداي بەينەلەپ بەرگەن كولەمدى كىتاپ ءۇشىن اۋىل ادامدارىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. ەل اۋزىندا «جاقسىلاردىڭ سوڭى – تەلقوزىنىڭ شوڭى» اتالعان شوڭكەڭ شىققان بۇل جەردىڭ ەكىنشى اتى شوڭنىڭ قارااعاشى. ارىدە سەرىك قيراباەۆ, بەرىدە اۋدارماشى كەنجەباي احمەت تۋعان اۋىلدىڭ تاعى ءبىر ۇلى وسى جومارت ەكەنىن مەن سول ساپاردا ءتۇيىپ قايتىپ ەدىم. حالىق جومارتتى توبەسىنە تۇتتى, ال ەلدىڭ ىقىلاسى مەن ءىلتيپاتىنان ارتىق نە بار ومىردە؟ ءار ازامات تۋعان مەكەنى مەن ايماعىنا وسىلاي قىزمەت ەتسە, گۇلدەنە تۇسەرى انىق. ءبىز ءبىر كەزدەگى بالاڭ جىگىت جومارتتىڭ بۇگىندە رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ارداقتى ازاماتقا اينالعانىنا سۇيسىنەمىز», دەيدى جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, جۋرناليست تولەۋباي ەرمەكباەۆ اعاسى.
دۇنيەدە ەكىنىڭ ءبىرى قالاپ, ياكي ساتىپ الا المايتىن ەلدىڭ ۇلى دەيتىن اق ادال اتاق بار. باسىڭدى بۇلت شالسا, كوز الدىڭ قاراۋىتسا جولىڭا جارىعىن جاعاتىن اسىل مۇرات تا سول. «قازاق باتالى ەر ارىماس» دەپ مۇنى ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيدىرادى. اۋەلى حالىققا قىزمەت ەتىپ قۇل بولساڭ عانا, ەلىڭە كەيىن ۇل بولىپ جارىتاسىڭ. دەمەك اقبەرەن ءجۋرناليستىڭ ەڭبەگى دە اق ادال. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!