بەكەن ىبىرايىم, جازۋشى: شالا تانىم اداستىرادى, شالاعاي تالعام تالاستىرادى

– الدىمەن ءسىز وقىر­مانعا سىنشى رەتىندە تانىل­دىڭىز. سوندىقتان اڭگىمەنى سىننان باستاساق. قازىرگى ادە­بي سىننىڭ دەڭگەيى قانداي, وعان كوڭىلىڭىز تولا ما, سوعان توقتالساڭىز؟

– سىنشى – سيرەك دارىن. بىراق بۇل مويىندالعان شىندىق دەسەك تە, ناعىز سىنشىنىڭ قادىرىن بىلە بەرمەيمىز. قازىر ادەبي تالداۋدىڭ ورنىنا تامسانىپ جالىقتىراتىن, دالەلدەۋدىڭ ورنىنا قىزىل سوزبەن وراعىتىپ شاپقىلاي بەرەتىن, ءماتىن ەرەكشەلىگىن نازىك سەزىنە المايتىن سىرداڭ سىدىرتۋ بەلەڭ الدى. شىندىعىندا, كوبىك ءسوزدى كوپىرتىپ جازعان سىنعا ۇقساس پىكىرلەردىڭ اتكوپىرلىگى سىننىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى. ءبىر جاعىنان, اۆتوردىڭ ءبىلىم-بىلىگى, تانىم-تۇيسىگى, ويلاۋ مەن سەزىنۋى, ءسوز ساپتاۋى ونىڭ جازعان سىنىنان نەمەسە كوركەم شىعارماسىنان انىق كورىنەدى. ناعىز ادەبي سىن – تەرەڭ كوركەمدىك تانىم مەن سەرگەك ەستەتيكالىق تالعامنىڭ, تاجىريبە مەن شەبەرلىكتىڭ, ەڭبەك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەمىسى. ونى ايىپتاۋ ەمەس, بايىپتاۋ دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت.

قازىر ادەبي سىن مۇلدەم جوق ەمەس, بار. نەگىزىنەن بەل­سەن­دىلىك كورسەتىپ جۇرگەندەر – جاس سىنشىلار. ولاردىڭ جاريالانىپ جۇرگەن سىني, عىلىمي ماقالالارىندا ادەبي شىعارمانى ءتۇرلى تۇجىرىمداما مەن الۋان ماسەلە تۇرعىسىنان قاراۋعا يگى تالابى ايقىن. ايتسە دە سىنشىلار قاتارى تىم از. ولارعا قولايلى جاعداي جاسالماي كەلەدى. سىن جازا الاتىن قالامگەرلەرىمىز دە از ەمەس. سولارعا دا قوزعاۋ سالىپ, سىنشىلار قاتارىن كوبەيتۋ – ۋاقىت تالابى. سان بار جەردە ساپا دا جاقساراتىنى انىق.

دەگەنمەن ادەبي سىن ۇنەمى كوڭىل­دەگىدەي بيىك دەڭگەيدە جازىلا بەرمەيدى. ەلىمىزدە جىلىنا ءتورت-بەس مىڭ جاڭا كىتاپ جارىق كورەدى. وعان بۇرىن جازىل­عانداردى قايتالاپ باسىپ, مەزى ەتەتىن, ىقىلاسپەن وقۋىڭ قيىن كوپتومدىقتى قوسىڭىز. قازىر كلاسسيك اتانۋدىڭ ەڭ تاپتاۋرىن, وڭاي جولى ءالسىن-ءالسىن كوپتومدىق شىعارۋ سياقتى. ولاردىڭ بارلىعىنا ادەبي سىن ارقىلى تالداۋ جاساپ, توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەس.

– بۇرىن سىنشىنىڭ سۇسى, سىننىڭ ازۋى بار ەدى. بۇگىندە سول ازۋ قالدى ما؟

– قاساڭ جازىلعان ادەبي سىن مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن وقىرمان تۇگىلى قالامگەرلەر دە وقىماي­دى. ال مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرگەن ادەبي سىن­­نىڭ الجۋازدىعى مەن شالاعايلى­عى وقىرمان تالعامىن تومەندەتتى. باسقانى بىلاي قويعاندا, قان­شاما مەكتەپ وقۋ­شىسىنا ار­نالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇ­رال­دارىندا, حرەستوماتيالار­دا بىلىكتى ادەبي قاۋىم تاراپىنان مويىندالماعان, جوعارى با­­عالانباعان شىعارمالاردىڭ جىل­دار بويى قايتالاپ ۇسىنى­لۋى – باعدارلاما جاساۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ بىلىكسىز­دىگى دەمەسكە امال جوق.

جالپى, بەلگىلى ءبىر تۇلعا مەن كۇردەلى تاريحي كەزەڭدى ارقاۋ ەتكەن شىعارمالار تاريحي-كور­كەمدىك مالىمەت ءۇشىن تاڭسىق نەمەسە قۇندى كورىنەر, الايدا ونى ناعىز ادەبيەتتىڭ بيىگى, كوركەم­دىك تابىسى دەپ ايتۋ شىندىققا ۇيلەسە قويمايدى. جۋرناليزمگە ۇقسايتىن سونداي شىعارمالار ادەبيەتىمىزدىڭ تابىسى دەپ باعا­لانۋى – سىننىڭ ازۋسىزدىعى دەگەننەن گورى جاپپاي ەتەك العان جالعان ماداقتىڭ, ەكى جەپ بيگە شىققىسى كەلە­تىن استىرتىن ەسەپ­شىلدىكتىڭ, تالعام­سىز­دىقتىڭ ءبىر كورىنىسى دەر ەدىم. سىنشى دا – شىعارماشىلىق تۇلعا. ازۋلى سىن جازسا, وتپەلى ومىردە قۇلاعى­نان قي­قۋ كەتپەيتىنىن, باقيعا كەتسە دە, قۇلا­عىن شۋلاتا بەرەتىنىن كوردىك. سونى­مەن قاتار اقپارات قۇرالىن ءوزىنىڭ جەكە­مەنشىگى سياقتى پايدالانۋعا بەيىم, كەيبىر باسشىلاردىڭ «ەپتىلىگى», «كوڭىل­جىقپاستىعى», شالاعاي ماقالا­لار­دىڭ جاريالانۋىنا توسقاۋىل قويماۋى, كوركەمدىك دەڭگەيى ناشار كىتاپتاردىڭ كوپە-كورىنەۋ ناسيحاتتالۋى اقيقاتتان الىستاتىپ, وقىرماندى اداستىرادى. بۇل باسشىنىڭ دا, باسىلىمنىڭ دا, سىننىڭ دا بەدەلىن تۇسىرەدى. مۇ­نى «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەيمىز. اقيقاتىن ايتقاندا, سۋرەتتەۋ مەن بايانداۋدى ءجىتى اجىراتا المايتىن, ءسوز قولدانۋ سي­پا­تى­نا قاراپ, سويلەمنىڭ پلاستيكاسىن, ءماتىننىڭ دەڭگەيىن اڭعا­­را المايتىن, ومىرلىك-الەۋمەتتىك تيا­­ناعى مەن فيلوسوفيالىق اس­تارىن تۇسىنبەك تۇگىلى تۇيسىنە المايتىن, جۋرناليستيكانى ادە­بيەت دەپ, ادەبيەتتى جۋرناليستيكا دەپ ۇعىناتىن قارابايىر سىن-زەرتتەۋلەرگە قالاي قارىن اشپايدى. مۇندايدا شالا تانىم اداستىرادى, شالاعاي تالعام تالاستىرادى.

– تالعام تۋرالى ايتىپ قال­دىڭىز. ءبىر كەزدەگى كوركەم ءسوزدىڭ دامىنە تامساناتىن تالعامپاز وقىرماننان ايىرىلىپ قالعان جوقپىز با؟

– شىنىندا دا, ول بۋىن تىم سيرەپ قالدى. كەيدە مۇلدەم جو­عالىپ بارا ما دەپ الاڭدايمىن. قازىر قاراپايىم وقىرمان تۇگىلى, ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدار­­دىڭ ءبىرازى «پروزا كوپسوزدىلىك­تەن ارىلىپ كەلەدى» دەپ پايىمداۋ­عا بەيىم. تولقىتپايتىن, كە­يىپكەردىڭ جۇرگەن-تۇرعانىن تى­قىلداتىپ ءتىزىپ بەرگەنگە ء«ماز» ەسەپشوت پروزا, ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر ىرشي بەرەتىن ۇزىك-ۇزىك, شە­گىرت­كە سويلەمدەر, تەلەگرامما مالى­مە­تى سەكىلدى «اسىعىسى» كوپ شى­عارمالار بىردە ستسەناريگە, بىر­دە پەساعا ۇقساپ جاتادى. ۋاقىت, مەكەن, كەڭىستىكتى ناقتى جەتكى­زە المايتىن جۋرناليستىك جۇردەك قىزىل سوزدەر اعىنى – البەتتە, كوپسوزدىلىك. ال جازۋشىنىڭ جان تەرەڭىنەن شىمىرلاپ شىققان ءار ءسوزى سويلەمنىڭ سىرىن تەرەڭدە­تىپ, ءار «بولىگى» ىنتالى كوزگە عانا سىرىن اڭعارتادى. ال جالپى ماز­مۇنى وزىندىك كۇردەلى الەمگە اينالعان شىعارمالار كورىنىس­تى, سيتۋاتسيانى, سونى تۇيسىنگەن كەيىپكەردىڭ تابيعاتىن, رۋحاني الەمىن دە سەزىندىرە الادى. سول ارقىلى وقىرماننىڭ ينتۋيتسيا الەمىنە جەتەتىن, كەمەلدەندىرەتىن يمپۋلس قازىناسى مولايا بەرمەك. كوركەم ادەبيەتتىڭ مۇمكىندىگى مەن ميسسياسى – سوعان ۇلەس قوسۋىندا.

قازىر جۇزدەگەن مىڭ تارا­لىممەن شىعاتىن ادەبي شىعار­مانى تابا المايسىز. اۋدان مەن اۋىلداعى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ جو­يىلۋى حالقىمىزدىڭ رۋحا­ني الەمىنە وراسان زور سوققى بولىپ ءتيدى. بۇگىندە ويلى وقىر­مان تۇگىل ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قۇراپ ايتا المايتىندار كو­بەي­دى. وسىنداي جاعدايدا ادەبي سىن­نان ازۋلىلىقتى تالاپ ەتۋگە ءداتىمىز بارمايدى. انىعىندا, بۇگىنگى ادەبي سىن سىناۋعا ەمەس, قامقورلىققا ءزارۋ! سالماقتى ءبىر ماقالا جازۋعا قانشاما ۋاقىت, قۋات جۇمسالاتىنىن جازباعان ادامدار بىلمەيدى. «اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا» جازىلا سالاتىن پىكىرلەر – ساۋاتتى, شىنايى سىن ەمەس.

– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ادەبيەتكە دە ەركىندىك كەلدى. ءتۇرلى ادەبي اعىمدار پايدا بولدى. بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى قاي باعىتپەن دامىپ بارادى دەپ ويلايسىز؟

– الدىمەن باعدارىمىزدى بايىپتاۋ ءۇشىن ادەبيەتتىڭ دامۋ باعىتىن تارازىلاۋ قاجەت. دەگەنمەن ونى دۇرىس نەمەسە بۇرىس دەپ باعالاپ قاقپايلاۋ, تىزگىندەۋ – ءجونسىز. كوركەم شىعارماشىلىققا قالاي قىسىم جاسالعانىن كەزىندە ابدەن كورگەنبىز. ۇقساس كەيىپكەر­لەر, دەڭگەيلەس شىعارمالار, تاپتاۋ­رىن تاقىرىپتار, ستاندارتتى تۋىن­­دىلار ميلليونداردىڭ, دە­مەك, تۇتاس قوعامنىڭ رۋحاني دا­مۋىنا ورنى تولماس زيان كەل­تىردى. قازىرگى تولىق ەركىن­دىك جاعدا­يىن­دا قيالدىڭ شارىقتاۋىنا دا, سانقيلى مانەر-ور­نەك­تى قۇل­پىرتۋعا دا قالامگەردىڭ مۇم­كىن­دىگى شەكتەۋلى ەمەس. بولمىستىڭ قۇبىلىسى قيساپسىز قيىرلا­رىن, سەزىم­نىڭ ساپىرىلىسىپ, قاي­ناپ جاتقان قاتپار-قياندا­رىن شارلاعان تەجەۋسىز قيالدىڭ وزىندىك «قيسىنى» مەن ءوزىمشىل ورشىلدىگىنەن باستاۋ العان الۋان ىزدەنىس پوەزيادا دا, پروزادا دا سايراپ جاتىر. ەڭ باستىسى, سولار سەندىرە مە, كوڭىلگە قونا ما, كوكەيكەستىنى ايتا الا ما, تولعان­دىرا ما؟

الەمدىك ادەبيەتتىڭ تاڭداۋلى ۇلگى­لەرىنەن ۇيرەنۋ, ءنار الۋ, جارىسۋ بار. كوزىم شالعان جەكەلەگەن شىعارمالار بويىنشا ايتسام, بۇرىن-سوڭدى انىق ايشىقتالماعان ورنەكتەر, بوياۋ­لار, تولعامدار, كەيىپكەرلەر, تا­قىرىپتار, تاسىلدەر كورىنە باستادى. جاي ەلىكتەۋ مە, الدە دا­مىتۋ ما, نەمەسە دالاقتاپ قاپ­تالداسۋعا جان سالۋ ما؟ جالپى, ادەبي ۇدەرىسكە باعا بەرۋ ءۇشىن قى­رۋار كىتاپتى وقىپ, زەرتتەپ با­رىپ ايتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەمەن ءتيىس­تى عىلىمي مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىن­دارى اينالىسىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزگەنى دۇرىس.

ءاسىلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعاي­تۋدىڭ ءبىر جولى – وزگەلەردىڭ بىزگە دەگەن ىقىلاس-قۇرمەتىن ارتتىرۋ. ولاي بولسا, باسقا ەلدەر مويىندايتىنداي شىعارمالار جازۋ, ەڭ تاڭداۋلىسىن شەت تىلدەرگە اۋدارۋ قاجەت. ماقتالىپ جۇرگەن شەتەل كلاسسيكاسىن وقىعاندا, بىردەن كوزگە تۇسەتىنى – ناسيحاتى كەرەمەت, جازۋ تەحنيكاسىن قاپىسىز يگەرگەن, ادەبي ساۋاتتىلىعى تالاسسىز. الايدا ءبىراز شىعارما­داعى ەستەتيكالىك قۋات كەمشىندىگى مەن كوركەمدىك-فيلوسوفيا­لىق مازمۇن الەمىنىڭ جۇتاڭ­دىعى قارىن اشىرادى.

– كەيىنگى وتىز جىل ىشىندە ءبىراز سۇيەكتى ادەبي تۋىندى جازىلدى. بىراق كاسىبي سىنشىلار تاراپىنان ءىشىنارا شىعارمالارعا بولماسا, جالپى ادەبي ۇدەرىسكە تولىق باعا بەرىلدى دەي المايمىز. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟

– جالپى, ادەبي ۇدەرىستىڭ اۋقىمى اسا كەڭ. كوركەمدىك قۇبىلىستار دەۋ­گە لايىقتى شىعارمالاردى ىزدەپ تابۋ­عا, تانۋعا, تالداۋعا مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە ءمان بەرىلمەسە, جەكەلەگەن كاسى­بي سىنشىلاردىڭ مۇمكىندىگى جوق. بۇل ورايدا مۇددەلى مينيسترلىكتىڭ ۇيىم­­داستىرۋشىلىق ىسكەرلىگى, الدە قارجى­لىق مۇمكىندىگى جەتپەي جاتاتىنىن تاۋەلسىزدىك العان­نان بەرگى كەزەڭدە ايقىن اڭعا­رى­لادى. نەگىزىندە, مينيسترلىك تاپسىرىسى مەكەمەلەرگە بەرىلىپ, سولار قارجىلاندىرىلادى. ال ءىس جۇزىندە ادەبي سىن, عىلىمي زەرتتەۋ – جەكە شىعار­ماشىلىق. بۇل سالادا ءتيىمدى جۇ­مىس جۇرگىزۋ ەكى­­نىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەر­مەيتىنى تالاي دالەلدەنگەن.

قازىر ادەبي ۇدەرىسكە تولىق باعا بەرۋ بىلاي تۇرسىن, نە­گىزگى نىشانداردى جالپىلاما شامالاۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. شىعىپ جاتقان زەرتتەۋلەر كەيدە قولعا تۇسكەندە, ادەبي ۇدەرىس­تىڭ ەرەكشەلىگىن تىم قۇرىسا شا­مالاۋ ءۇشىن كەيدە پاراقتاپ قا­لامىز. عىلىمي دارەجەسى جوق, ساۋاتتى وقىرمانداردىڭ وزدە­رى-اق ايقىنداي الاتىن, شىعار­مالاردىڭ مازمۇنى, يدەياسى, كە­يىپكەرلەرى تۋرالى مالىمەت بە­رىلەدى دە, ادەبيەت تاريحى نەمەسە ادەبي ۇدەرىس كونتەكسىن­دەگى ەرەك­شەلىگى كومەسكى قالادى. زەرت­تەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى شى­عار­مانىڭ كوركەمدىك ساپاسىن اجىراتا المايدى. كەيدە ءتىپ­تى اقىنداردىڭ پوەزيانى, جازۋ­شىلاردىڭ پروزانى نازىك, تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيتىنىنە قايران قالاسىز.

– كوركەمدىكتىڭ ءبىر كىلتى – جانر. ءار جانردىڭ كوتەرەتىن ءوز جۇگى بار. قازىر ادەبي جانر­عا كوپ ءمان بەرىلمەيدى. بۇل ءۇردىس جاس قالامگەرلەر اراسىن­دا بايقالادى. بۇعان قالاي قارايسىز؟

– ءوز باسىم بۇگىنگى جاستار­دىڭ ادەبي ساۋاتتىلىعى مەن الۋان جانرداعى تىنىمسىز ىزدە­نى­سىنە قۋانامىن. ولاردىڭ وقۋى­­نا دا, قالام سىلتەۋىنە دە ەر­كىندىك بەرىلگەن كەزەڭدە قاي ىز­دەنىسىن دە قول­دايمىن. «كوش جۇرە تۇزەلە­دى» عوي. وسكەن سايىن تاجىري­بە­سى مولايادى, وزىنە قويار تالابى دا ارتادى. شارق ۇرىپ ءجۇرىپ, اقىرى بيىككە جەتەتىنىنە سەنە­مىن. كەڭەس­تىك كەزەڭدەگىدەي ­پوە­­­زيا مەن پروزاعا پاروديا سەكىلدى ولەڭ-رەپورتاج, ولەڭ-وچەرك, ولەڭ-سۋرەتتەمە, وچەرك-اڭگىمە, وچەرك-رومان, ينتەرۆيۋ-رومان, نوۆەللا-رومان, جۇمىسشى تابىن ارقاۋ ەتكەن پوەما, سۋ, تراكتور, اككۋمۋلياتور زاۋىتى تۋرالى روماندار, ديرەكتور, پارتورگ جايىنداعى پوۆەستەردىڭ سارىنىمەن كەتپەسە دەيمىز. جاستار تۇگىل كەيبىر جاسا­مىستاردىڭ ماقالا, ەتيۋدتەر­دەن جاماپ-جاسقاعان, قىرىق قۇراۋ ­روماندارىن كوزى­مىز شالىپ قالادى. ءار جىلدارى جازعان تاقىرىپتاس پوۆەس­تەردىڭ باسىن قوسىپ, رومان دەپ جاريالاعانداردى دا ەستىدىك. بۇل قۇمدى جيناپ الىپ, تاس دەپ, تاستاردى جيناپ الىپ تاۋ دەگەن سياق­تى اسەر ەتەدى. وسى تاقى­رىپتى ارنايى قاراستىرۋ دۇرىس بولار.

– ءوزىڭىز سوڭعى جىلدارى تۇ­شىنىپ وقىعان قاي تۋىندىنى ەرەكشە باعالايسىز؟

– وقۋعا مۇرشام بولماي جۇر­­گەن شىعارمالار كوپ. سون­دىق­تان قولىما ءتيىپ, ۇناعان ءبىرىن ەرەك­شەلەسەم, ادىلەتتەن الىس كەتەم بە دەپ تارتىنامىن.

– بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇرسىز. بىراق جەت­كىنشەكتەر تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەندەر از سەكىلدى كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبىن ايتا الاسىز با؟

– بالالارعا ارناپ ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىننىڭ قاتارى سەلدىرەدى. ورتا بۋىن وكىلدەرى از بولسا دا بار. الايدا كەيىنگى جىل­دارى پروزادا دا, پوەزيادا دا, اسىرە­سە شاعىن جانرلاردا جاڭا جاس بۋىن قالامگەرلەر مولىراق كورىنىپ ءجۇر. بۇل سالاداعى باستى قيىندىق – بالالارعا, ونىڭ ىشىندە بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تارتىمدى, جاڭا كوركەمدىك الەم جاساۋ, سولار­دىڭ تالاپ-تالعامىنان شىعاتىن تىلمەن جازۋ. بۇ­گىنگى بالالاردىڭ ءومىرى – قالامگەرلەر ءۇشىن بۇر­ناعى كەزەڭدەردەن مۇلدە باسقا. كۇر­دەلى الەم. جەتكىنشەكتەر ينتەر­نەت ارقىلى الەمنىڭ قىرۋار ىقپا­لىن سەزىنىپ وتىر. ولاردىڭ كورگەنى­نىڭ بارلىعىن بىلەتىن بىردە-ءبىر قالامگەر جوق. سونداي-اق باسقا جانرلارمەن سالىستىرعاندا, بالالار ادەبيەتىنە بايلانىستى ادەبي بايقاۋلار از.

– «ايبوز» ۇلتتىق سىيلىعىن العان «ىزدەر قۇپياسى» اتتى بالالار ادە­بيەتىندە العاش جازىل­عان شىتىرمان رومانىڭىز­دى وقىرمان جىلى قابىل­دادى. شىعارمانىڭ سيۋجەتى قىزىق­تى. كەيىپكەرلەر بەينەسى دە تار­تىمدى. وسى تۋىندىنى جازۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– قاي قالامگەر ءۇشىن دە شى­عارماشى­لىعىنا اسەر ەتەتىن قۋات – شەكسىز بولمىس شىندى­عى. اكەمنىڭ ءىنىسى شوپان بولدى. جازعى دەمالىسىمدى ىلعي سول كىسىنىڭ ۇيىندە, قويلى اۋىلدا وتكىزەتىنمىن. شەكسىز, شالقار كەڭىستىك پەن قۇلازىعان قۇلا ءشولدىڭ, ساعىمعا مالىنعان قىر مەن كوگىلدىر مۇنارعا ورانعان تاۋلى ولكەنىڭ تاڭعاجايىبى ءتان­تى ەتەتىن. بالا كۇنىمنەن ماعان ۇلان-قيىردا تاعدىر-تالايى ار­قيلى ادامدار, مالشىلاردىڭ تىنىمسىز بەينەتكە تولى تىر­شى­لىگى, بۇركەۋلى الەۋمەتتىك تەڭ­سىز­دىك, ۇيرەنشىكتى تۇرمىستىق اۋىرت­پالىق سياقتى قايناپ جاتقان سان­سىز قۇبىلىس جاقىن بولدى. رومانداعى نەگىزگى تابيعات كورى­نىستەرىن دەرلىك ءوز كوزىممەن كوردىم. وعان سىيماي قالعان قان­شاما «قىزىق» بار.

اسىرەسە وقۋشى كەزىمدە كورگەن ءبىر سۇمدىق سۋرەت ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. مونشاعا ءتۇسىپ جاتقانمىن. ءبىر كەزدە جۋىناتىن جەرگە شەرتىپ جىبەر­سە, جارىلىپ كەتەردەي كەرىلگەن, توڭ­كەر­گەن قوڭىر قازانداي قارىن كىرىپ كەلە جاتتى. وسىنداي دا قارىن بولا ما ەكەن, قايدان ءجۇر, كىمدىكى دەپ, تاڭعالىپ ۇلگىرگەنىمشە, وعان تومەننەن كەپكەن تاياقتاي ەكى اياق ىلەسىپ, جوعارعى جاعىنان سۇپ-سۇر, قۋ بۇتاقتاي سيديعان ەكى قول سالبىراپ كوزگە شالىندى. جارى­لىپ كەتەردەي ءىسىنىپ, تىرسيعان قارىننىڭ قوس قاپتالىندا – ەسكى كۇلدەن سۋىرىپ شىعارعان ءجىپ-جىڭىشكە شىبىقتارداي كولدە­نەڭ قابىرعالار, جوعارعى جاعىندا – ءار بەدەرى شۇڭىرەيگەن, ءار سى­زى­عى بەدى­رەيگەن كوكىرەك, ودان جوعارىدا – قۇرعاپ, قىلقيعان قۋ شاندىر كەڭىردەك, ونىڭ ەكى جا­عىن الا جاقىنداۋدا قيعاشتاي سوزىلعان قوس بۇعانا قاعازدان دا جۇقا, ابدەن توزىعى جەتكەن تەرىنى تەسىپ شىعار­داي سىرەسكەن. توقەتەرى, قاراۋعا كوز شىدامايتىن, اتامزامانعى ەسكى تەرىمەن كەپتەگەن ادام قاڭقاسى ۇلكەن قارىندى الىپ كەلدى. ۇلكەن-كىشىسى بار, وتىرعانداردىڭ بارلىعى كىنالى ادامدارداي ءبىر ساتكە تىنا قالدى, تىم-تىرىس. مانادان بەرى اراگىدىك ايتىلىپ جاتقان ازىلدەر ساپ تىيىلدى. ول اقىرىن جىلجىپ بارىپ, بۋ بولمەسىنە كىرگەندە عانا ءسال جەڭىلدەگەندەي سەزىندىك. ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبىرى: «وبال-اي, نەبارى ون بەس-ون التىداعى بالا. رادياتسيانىڭ زاردابى» دەپ اي­تىپ جاتتى. باسقالار ءۇنسىز. ول كەزدە سەمەيدەگى اتوم پوليگونى­نىڭ زاردابى ايتىلمايتىن. ونى كەيىن ءبىلىپ, كۇيزەلدىك قوي.

مەنىڭ اۋىلىم – الماتىعا ء­تيىپ تۇر. سوعان ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرى­­نەن ەكولو­گيالىق جانە تاعى باسقا ­دا جاعدايعا بايلانىستى كوپ اعا­يىن كوشىپ كەلدى. سولار ارقىلى بارلىق ولكەدەگى جاعدايدى ءبىلىپ ءجۇردىم. قىسقاسى, ەلدىڭ تۇرمى­سى, وعان اسەر ەتكەن قانشاما فاكتور ساپىرىلىسى, تاريحي-سايا­سي ىقپالدار الەمىندەگى قىم-قۋىت قۇبىلىستار كوپتەگەن باۋىر­دىڭ ءومىرىن وزگەرتكەنىن ايقىن كوردىم. بۇعان الاڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. سەمەي اتوم پوليگونى­نىڭ زاردابى عاسىرلارعا سوزىلاتىن, حالقىمىزدىڭ وزەگىن­دەگى ءورت, وشپەيتىن شەر. ءومىرىمىز­دىڭ وسىنداي كۇردەلى شىن­دىعى كوكەيدەن كەتپەدى. وسى جاع­داي شىعارمانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە اسەر ەتتى. سونداي-اق 1991 جىلى جازىلىپ, الدىمەن ماسكەۋدە, سوسىن گەرمانيادا ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ جيناعىندا (1992) نەمىس تىلىندە جاريا­لان­عان «SOS» بەلگىسى اتتى اڭگىمەم دە, ­بىلتىر «التىن قالام» باي­قاۋىن­دا باس جۇلدە بەرىلگەن «ۋران كەنىشى» دەگەن تۋىندىم دا وتانىمىزدى سىناق الاڭىنا اينالدىرعان قارسىلىقتان تۋدى. سوڭ­عى قازاق قالعانشا, بۇل قار­سىلىق توقتامايدى.

سونىمەن بىرگە الەمدىك بالالار ادە­بيەتىندەگى تابىستى سانالىپ جۇرگەن ءبىرتالاي ىزدەنىستىڭ الا-قۇلالىعىنا, كوركەمدىك الەمىنىڭ شەكتەۋلىلىگىنە تاڭداندىم. ارينە, بالدىرعاندار تانىمىنىڭ ورەسى مەن ءورىسى بەلگىلى. بىراق كوركەمدىك قيال, شەبەرلىك شەكسىز ەمەس پە! كەيىپكەرمەن بىرگە جورتىپ وتىراتىن ۇيرەنشىكتى «وڭاي» ماشىقتان تارتىندىم. باستى­سى, وبرازداردىڭ سونىلىعىنا, تا­­بيعاتتىڭ تاڭعاجايىپتىعى­نا, سول ارقىلى جەتكىنشەكتەر­دىڭ كوركەمدىكتى ءتۇرلى تۇرعىدان سە­زىنىپ, كۇردەلى ويلاۋىنا اسەر ەتۋگە, جاڭا كوركەمدىك الەم جاساۋعا دەن قويدىم. ناتيجەسى قانداي؟ وعان بىلىكتى وقىرمان – تورەشى.

– سىنشى, جازۋشى, عالىمسىز. وسى ءۇش سالانىڭ باسىن قالاي توعىستىر­دىڭىز؟

– قاي-قايسىسىنا دا ىقىلا­سىم بول­عانىمەن, ۇشەۋىن ءبىر ارناعا توعىستى­رايىن دەپ ءولىپ-ءوشىپ ۇمتىلا قويعان جوقپىن. وعان ءومىردىڭ ءوزى ىقپال ەتسە كەرەك. ءسوز ىڭعايى كەلگەندە, ءبىر «قۇپيانى» ايتا كەتەيىن. ءتۇرلى سالادا, جانرلاردا ىزدەنۋدىڭ قى­زىعى دا, قيىندىعى دا بار. وزىڭە ء«وزىڭنىڭ» عانا كوزىڭمەن قا­راساڭ – ءبىرتۇرلىسىڭ, وزگەلەردىڭ كوزىمەن قاراساڭ – كوپتۇرلىسىڭ. سونىڭ قايسىسى – ءوزىڭ؟ نەمەسە قايسىسىندا ءوزىڭ بارسىڭ؟ سونى تابۋ تۇگىل, ويلاۋعا ۋاقىت تابا الماساڭ, اداسىپ ءجۇرسىڭ. ءوزىڭ ءوزىڭنىڭ نەمەسە وزگەلەردىڭ ىشىن­دە اداسىپ سانسىراعاندا, ناعىز ءوزىڭدى ساعىناسىڭ, ىزدەگىڭ كەلەدى. شىن, اقيقات ءوزىڭ قول جەت­پەي­تىن قاشىقتا بۇلدىراپ, شام­شى­راقتاي شاقىرا بەرەدى...

ەندەشە, ءار سالادا, ءار جانردا ىزدەنۋ, ءار شىعارماڭدى الدىڭ­عىدان «باسقاشا» جازۋ – ءوزىڭدى وزگەشە زەرتتەۋدىڭ, ءوزىڭدى سىناۋ مەن تالداۋدىڭ جاڭا مۇمكىن­دىگى. وتكەنىڭمەن مارقايىپ, جەت­كەنىڭمەن شالقايىپ, «قاسىم سال­عان قاسقا جولمەن» قايقايىپ تارتا بەرۋ – قانشا اقتالعىمىز كەلسە دە, بۇگىنگى شەكتەلگەنىمىز ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.

– زيالى ازامات رەتىندە قو­عامدا ءسىزدى قانداي ماسەلە تول­عاندىرادى؟

– تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا, ەلىمىزدى وركەندەتۋگە اسەر ەتەتىن سانالۋان ماسە­لەلەر كىم-كىمدى دە تولعاندىرادى. عارىش الەمىندە كورىنبەيتىن نۇكتەدەي عانا جەر پلانەتاسىنىڭ (عالامشار ەمەس) ەڭ وزەكتى پروبلەمالارى ءبىزدىڭ بايتاق جەرىمىزدە دە شيەلەنى­سىپ جاتىر. سول پلانەتامىزدىڭ, مەم­لەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, تاع­دىرى ءار ادامنىڭ ادالدىعىنا, جا­ۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى. ادالدىقتان اتتاۋ, ادىلەتتى تاپ­تاۋ دەگەنىڭىز, تۇپتەپ كەلگەندە, ءوزىڭدى ازدىرۋ, ءوزىڭدى تورلاۋ, تۋعان ەلىڭدى قورلاۋ.

الايدا كىم بولساڭ, ول بول! سەن – ءوز ويىڭنىڭ قۇيىرشىعىسىڭ با, قولشوق­پارىسىڭ با, قوجايىنى­سىڭ با؟ سونى باقىلاۋدى ۇمىت­پا! ەلىڭنىڭ باقىتى – تاۋەلسىزدىك­كە قيانات جاساما!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ازامات ەسەنجول,

«Egemen Qazaqstan»