زاڭعا قانداي وزگەرىس كەرەك؟

ەلنۇر بەيسەنباەۆ:

 – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە «عىلىمسىز ەل قۇردىمعا كەتەدى. عىلىمى وزىق ەل كەز كەلگەن داعدارىستى ەڭسەرە الادى. عىلىم وركەندەسە, ەكونوميكا دا وركەندەيدى, ياعني حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتادى, تۇپتەپ كەلگەندە عىلىم ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن ساپالى, بولاشاعىن جارقىن ەتەدى», دەدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن, ءبىز وتكەن جىلى 27 قاراشادا بيۋدجەتتى بەكىتتىك. سوندا ەكونوميكانىڭ قۇلدىراپ جاتقانىن ايتتىم. نەگە؟ سەبەبى بىزدە ەكونوميكا عىلىمى قۇردىمعا كەتتى. ەكونوميستەر فريلانستا جۇمىس ىستەيدى, ىرگەلى عىلىممەن اينالىسپايدى. بۇعان ۇكىمەت تاراپىنان تاپسىرىس جوق. عىلىمعا قاراجات بولىنبەسە, عىلىم دامىمايدى, بۇل – تۇسىنىكتى نارسە. قارجى عانا عىلىمنىڭ درايۆەرى بولا الادى.

بىزدەگى ەكونوميكانىڭ تۇرا­لاپ تۇرعان سەبەبى سول. ەلىمىزدە شە­نەۋنىكتەر ەكونوميكا عى­لىمى­نىڭ ساراپشىسى بولىپ العان. شەنەۋنىكتەر مەنەدجەر بولۋى كە­رەك, ال عالىمدار ماسەلەنى زەرتتەۋ كەرەك. 2025 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىنان باستاپ «عىلىم جانە تەح­نولوگيالىق ساياسات تۋ­­­­را­­لى» زاڭ كۇشىنە ەندى. مۇندا ءبىرشاما تەتىك بار, سول زاڭدى عالىمدارمەن بىرگە ءارى قاراي جەتىلدىرگەن ءجون. زياتكەر­لىك مەنشىك جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ دەرەگى بويىنشا جالپى پاتەنتتەۋدە ەڭ جوعارى رەيتينگتە تۇر­عان ەلدەر – قىتاي مەن اقش. قىتاي ­جىلىنا شامامەن 1,5 ملن پاتەنت جاسايدى ەكەن. ايتالىق, سونىڭ 500-600 پاتەنتى وندى­رىسكە ەنگىزىلسە, كەرەمەت قوي. قىتاي­دىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دا­مۋىندا زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ ۇلەسى باسىم. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى اقش-تا 598 مىڭ, جاپونيادا 300 مىڭ پاتەنت جاسالعان. ال قازاقستاندا 917 ونەرتابىس پاتەنتتەلىپتى. بۇل – شىنى كەرەك, عالىمداردىڭ سانىنا شاققاندا وتە از ناتيجە. بىراق بار. وسى جۇمىستىڭ كەمى جارتىسى عالىمداردىكى بولار. مەن پارتياعا كەلىپ ونەرتابىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جولدارىن سۇراپ كەلگەن بىردە-ءبىر عالىمدى كورگەن جوقپىن. پاتەنت الىپ قويۋمەن شەكتەلمەي, سول ونەر­تا­بىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇكى­مەت­تەن, پارتيا ارقىلى ءتۇرلى كوز­دەر­دەن قارجى تارتۋ جاعىن بىرگە قاراس­تىرايىق.

دارحان احمەد-زاكي:

– قازىرگى تاڭدا عىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. پرەزيدەنت ءوزى توراعالىق ەتكەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقا­تار تاپسىرما بەردى, سونىڭ ءبىر كورىنىسى – ­وسى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرا­لى» زاڭنىڭ قابىلدانعانى. سوڭعى ساندارعا زەر سالساق, ەلىمىزدە 25 مىڭ 475 ادام عىلىممەن اينالىسادى, ونىڭ 46 پايىزى – جاستار. بۇل كەز كەلگەن عىلىمي جوبالاردىڭ قۇرا­مىنداعى عالىمدار سانى كەمى 40 پايىز جاس زەرتتەۋشىلەر بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى تالاپتىڭ, سونىمەن قاتار جاس عالىمدارعا ارنالعان جەكە گرانتتىڭ ەنگىزىلۋى سەكىلدى ءبىراز وڭ وزگەرىستىڭ ناتيجەسىندە ىسكە استى. كەيىنگى كەزدە قوعامنىڭ قويىلىپ وتىرعان سۇراعى – عىلىمعا ءبولىپ وتىرعان قارجى­نىڭ ناتيجەسى, ناقتى ەكونوميكاعا ۇلەسى. بۇل جەردە جۇمىس نەگىزىنەن ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىرىنشى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكانىڭ ءوزىن عىلىمي ىزدەنىسكە نەگىزدەپ, سوعان سايكەس ءونىم شىعارۋ. نەگە دەسەڭىز, بىزدەگى كەيبىر سالالاردا عىلىمنىڭ ۇلەسى مۇلدەم كورىنبەيدى. ەكىنشى باعىت – عى­لىمعا مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جات­قان اقشانىڭ تيىمدىلىگى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جاڭا زاڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ وتىر. جاڭا جىلدا كۇشىنە ەنگەن زاڭدا جاڭادان قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى ايقىن كورىنبەسە دە, مۇندا نازار اۋداراتىن دۇنيەلەر بار. ماسەلەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دەڭگەيىندە وڭىرلەردە ايماقتىق عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلىپ جاتىر. كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, كەرەك بولسا بيۋد­جەتتىك كودەكس ىشىندە قارجى ءبولۋ, سوعان ساي اكىمشىلىك شارۋا­لاردى ۇيلەستىرۋ – جاڭا ۇلگىدەگى قول­عا العان باعىتىمىز. كەزەكتى ماسەلە – عى­لىمي جەتىستىكتەردى باعالاۋ. TRL ارقىلى باعالاۋدىڭ ناتيجەسى قارجىلاندىرۋ دەڭ­گەيىن دە وزگەرتەدى. عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلعاندىقتان, جوعارى تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ دا جۇمىسى وزگەشە جاندانادى. بايقاساڭىزدار, كوميسسياعا قازىر ەلىمىزدەگى بەلدى كومپانيالار مەن كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارى مۇشە بولدى. جىل بويى عىلىمي سەسسيالار, حاكا­توندار ۇيىمداستىرىپ, عىلىمي-تەح­ني­كالىق تاپسىرمالار بەكىتىلدى. ەندى سوڭعى بەكىتىلگەن قۇجاتتارعا قاراساق, بيىلعى بولىنەتىن باعدارلامالىق قار­جىلاندىرۋ باعىتىنداعى قاراجاتتىڭ كەمىندە 10 پايى­زى سول تاپسىرمالارعا سايكەس بولادى. ال وسى تاپسىرمالاردان ەكى ماسەلە شىعادى. بىرىن­شىدەن, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ وسى تاپ­سىرمالاردى ورىنداۋعا قان­شا­لىق دا­يىن ەكەنى. سوعان سايكەس, قاجەتتى قارجى­نىڭ ءبىر بولىگىن زەرتحانالىق جابدىقتارعا جۇم­ساۋ, بۇكىل قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك بولادى. الگىندە اي­تىلعان پاتەنت بولسا دا, قانداي دا ءبىر عىلىمي جاڭالىق وندىرىسكە ەنگىزىلگەن­نەن كەيىن عالىمداردىڭ قۇقىقتارى قورعا­لىپ, جالاقىسىنا قوسا لايىقتى ءروياليتيىن الىپ وتىرۋعا جاعداي جاساۋدى قاجەت ەتەدى. ال­داعى تالقىلاۋدا ەندى ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قابىلداۋعا مينيسترلىك اشىق.

ءمۇسىلىم حاسەنوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنان قۇ­رىلعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ومبۋدس­مەنى, قۇقىقتانۋ PhD:

 – بۇگىندە عالىم ماماندىعى تۇراقتى جانە تارتىمدى, زاڭ­دى قورعالعان بولۋى كەرەك. مەم­­لەكەتتىڭ مىندەتى – وسىعان قا­جەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ. مۇنىڭ ىرگەتاسى البەتتە زاڭ بولادى. قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭىندا وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا, باسقارۋ, قارجىلاندىرۋ, عالىمداردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ىنتالاندىرۋدىڭ بىرقاتار ءتيىمدى تەتىگى ايقىندالدى. بۇل العا قاراي جاسالعان ءبىر قادام بولدى. الايدا عىلىمدى ءارى قاراي دا ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار تۇتاس عىلىم سالاسى مەن عالىمدار كەزىگىپ وتىرعان ماسەلەلەردى جانە عالىمداردىڭ باسقا باعىتقا كەتۋىن, بىلىكتى كادرلاردىڭ شەتەلگە اعىلۋىن ازايتامىز دەسەك, العا باعىتتايتىن كەمى ەكى قادام جاساۋعا ءتيىسپىز. ماسەلەن, بىزدە «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن وڭ تاجىريبە رەتىندە قاراستىرا الامىز. كەيبىرەۋلەر ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ تۇرعاندا پەداگوگتىڭ مارتەبەسىن انىقتايتىن ەكىنشى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەۋى مۇمكىن. بىراق يدەولوگيالىق, سايا­سي جاعىنان العاندا بۇل – جاستاردى سا­لا­عا تارتۋ ءۇشىن وتە ورىندى جانە ما­ڭىزدى شەشىم. نەمەسە ەكىنشى مىسال, تمد-دا ۇكىمەتارالىق اسسامبلەيا 2008 جىلى قابىلداعان «عالىم جانە عىلىمي قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭى بار. عىلىمي قىزمەتكەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى باسقا ەشقانداي ماماندىقتا جوق اكادەميالىق ەركىندىكتەن, الەۋمەتتىك جانە زياتكەرلىك قۇقىق­تان تۇرادى. وسى ءۇش ماڭىز­دى اسپەكتىنى زاڭ تۇرعىسىندا رەتتەۋ ءۇشىن بىزگە دە بولاشاقتا عالىم­داردىڭ مارتەبەسىن ايقىن­دايتىن بولەك زاڭ قاجەت. بىراق ازىرگە قولدانىستاعى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ­عا «عالىم جانە عىلىمي قىزمەتكەردىڭ مار­تەبەسى تۋرالى» ارنايى ءبولىم ەنگىزگەن ءجون. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىم ماماندىعى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىندا ەكەنىن كور­سەتەتىن بەلگى بولار ەدى. قولدانىستاعى زاڭعا ەنگىزۋدى ۇسىناتىن تاعى ءبىر وزگەرىس اكادەميانىڭ قۇزىرەتىنە قاتىستى بولىپ وتىر. زاڭدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى عىلىمي ورگان رەتىندە كورسەتىلگەنىمەن, بۇل مارتەبەنىڭ نەنى بىلدىرەتىنى انىق جازىلماعان. بۇكىل الەمدە اكادەميا ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن, دەربەس, تاۋەلسىز ۇيىم سانالادى. ءبىز وسىنداي قۇزىرەتتى زاڭعا ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ەكىنشى, قازىرگى تاڭدا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى اكادەميكتەردى سايلاۋ تالاپتارى مەن قاعيدالارىن ازىرلەيدى جانە بەكىتەدى. ءدال وسى جايت الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەگە, ۇستانىمدارعا قايشى كەلەدى. ويتكەنى اكادەميا ەڭ جوعارى عىلىمي ورگان رەتىندە مۇنداي تالاپ پەن قاعيدانى ءوز بەتىنشە ازىرلەپ, بەكىتە الادى. ودان كەيىن قولدانىستاعى زاڭنىڭ «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەتتى باسقارۋ» دەپ اتالاتىن 18-بابىندا باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن بىرقاتار ورگان كورسەتىلگەن. سونىڭ قاتارىندا اكادەميا جوق. ال مۇندا اتالعان بىرقاتار ورگان ستراتەگيالىق, ساراپتامالىق جانە اكىم­شىلىك فۋنكتسيالاردىڭ ءبولىنۋىن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق عىلىمي جۇيەنى دامىتۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى ماقساتىندا عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى باسقاراتىنى كور­سەتىل­گەن. ءبىر قىزىعى, اكادەميانىڭ ساراپتامالىق قىزمەت كور­سەتەتىنى زاڭدا بەلگىلەنگەن. وسى ولقى­لىق­تىڭ ورنىن تولتىرۋدى ۇسىنامىز.

ەلنۇر بەيسەنباەۆ:

 – جۇيەدە (بىرقاتار ورگان قاتارىندا – رەد.) مينيسترلىكتىڭ ءوزى دە بار ەمەس پە؟

ءمۇسىلىم حاسەنوۆ:

 – ءيا, مۇندا پرەزيدەنت, ۇكىمەت, جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا, ۇكىمەت جانىنداعى تەحنولوگيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس, اپەللياتسيالىق كوميسسيا, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر, ۋاكىلەتتى, سالا­لىق ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بار, بىراق اكادەميا جوق. بۇل جەردە قاتەلىك كەتىپ قالعان شىعار, ءبىز وسىنى تۇزەتۋدى ۇسىنامىز.

ەلنۇر بەيسەنباەۆ:

 – بىلمەيمىن, بۇل تۇستا سىزگە قارسى ءۋاج ايتار ەدىم. مەنىڭشە, اكا­دەميانى مەم­لەكەتتىك ورگان­عا ارالاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇندا ۋاكىلەتتەر مەن مۇم­كىن­­دىك­تەردى ناقتى, انىق ءبولۋ كەرەك.­ ەگەر جاۋاپ­كەر­شىلىكتى تىم كوپ الا بەر­سەڭىزدەر, ەرتەڭ وزدەرىڭىزگە قيىن ءتيۋى مۇمكىن. عالىمداردى قورعاۋ مىندەتىن دە اكادەمياعا بەرۋدى قالاي­سىزدار, وندا مينيسترلىك نەگە وتىر؟ ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتىك ۇيىم ەل كولەمىندە جوعارى قۇزىرەتكە يە. ءدال وسى مەكەمە سالاداعى ماماندارىن, عالىمداردى قورعاۋى كەرەك. اكادەميكتەردى سايلاۋ تا­لاپتارىن, قاعيدالارىن ازىرلەپ, بەكى­تۋدى اكادەميانىڭ وزىنە بەرۋ دەگەنمەن كەلىسەمىن. اكادەميكتى اكادەميكتەر ساي­لاۋعا ءتيىس, وعان وزدەرى جاۋاپ بەرەدى. بىراق كەز كەلگەن بيۋروكراتيالىق شارۋالارعا عىلىمي ورگاننىڭ ارالاسۋىن ءجون سانامايمىن. بۇل كەرىسىنشە تىعىرىققا تىرەيدى. ارينە, جەكە پىكىرىم, قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن.

ءمۇسىلىم حاسەنوۆ:

 – ءيا, تالقىلاۋ قاجەت. دە­سەك تە ءبىزدىڭ ۇستانىم – ءبارى­بىر دە اكادەميانىڭ ءوزىن-ءوزى باس­قا­رۋىنا جاعداي جاساۋ. زاڭعا ەنگىزۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ۇسىنىسىمىز – اكا­دەميكتەردىڭ عىلىمي باعدارلامالارىن قارجى­لان­دىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ. سودان سوڭ زاڭدا ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ جانىنان جۇمىس ىستەيتىن ارنايى لاۋازىمدى تۇلعا – عالىمدار مەن عى­لىمي قىزمەتكەرلەر­دىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (عىلىمي ومبۋدسمەن) بولۋى كەرەك. قازاقستاندا ومبۋدسمەن ينستيتۋتى وڭ ناتي­جەلەر كورسەتتى, بۇل – بالا­لار ومبۋدسمەنى, الەۋمەتتىك ومبۋدسمەن, بيزنەسومبۋدسمەن, ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن, ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنى جانە باسقا­لار. وسى قاتاردى عىلىمي ومبۋدس­مەنمەن تولىقتىرۋ عالىمدار مەن عى­لىمي قىز­مەت­كەرلەردىڭ جاعدايىن جاق­سارتادى, مەم­­لە­كەتتىڭ وسى كاسىپ وكىل­دە­رىنە دەگەن قام­قور­لىعىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇسى­نى­سىمىز – عالىم ماماندىعىنا دەگەن وڭ كوز­قا­راس قالىپ­تاس­­ت­ى­رۋدى كۇشەيتۋ. «حا­لىق­­تىڭ سۇيىكتىسى» ۇلت­تىق سىيلىعىن­دا 13 جىل بويى عالىم نەمەسە عىلىمي قىز­­مەت­كەر اتالىمى بولماعان. جاقىندا عانا قوسىلدى. مەم­لە­كەتتىڭ عىلىمعا دەگەن قول­داۋىن سەزىپ, كورىپ كەلەمىز, دەسەك تە, مەنىڭ­شە, عالىمدار قوعامدا ءالى دە لايىق باعاسىن الماي وتىر. مۇنداي ما­سەلە دە زاڭ جۇزىندە وڭ شەشىمىن تابا الا­­دى. دەپۋتاتتاردان وسى جانە جوعارىدا اتال­عان ۇسىنىس­تار­دى قولدانىستاعى زاڭعا ەنگى­زۋ­دە قول­داۋ كورسەتىپ, بەلسەندى بولۋدى سۇ­راي­مىز.

دارحان احمەد-زاكي:

– «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ ازىرلەنگەن كەز­دە اكادەميانى جو­عارى عى­لى­مي ورگان رەتىندە ەنگىزۋگە قا­­تىس­تى «نەگە بۇل جوعارى ورگان بولۋعا ءتيىس؟ ورگاننىڭ مار­تە­بەسى قايسى؟» دەگەن سۇراق­تار قو­يىلدى. قامقورشىلىق كە­ڭەس­تىڭ, زاڭدا جازىلعان ىسكە اسىرۋ مە­حا­نيزمى شاما­مەن نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ, نازار­باەۆ قورى­نىڭ قاعيدالارىنا بالاما سياق­تى. ءبىز مينيسترلىك تاراپىنان تولى­ق­تىرۋدىڭ, تۇزەتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن, وسى­لايشا, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مۇمكىندىگى بار قام­­قور­شىلىق كەڭەس دەڭگەيىندە ءبىراز قۇزىرەت بەرۋ كەرەگىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. وسىعان قاتىستى ۇسىنىستى ورىندى دەپ باعالايمىن.

ماقسات جاباعين, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جا­نىن­داعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى:

 – ءبىز اتالعان زاڭ جوباسىن ءبىر جىل بويى تالقىلادىق. ءيا, البەتتە پرەزيدەنتتىڭ باس­تاماسىمەن عالىمدارعا جاسالىپ جات­قان مەملەكەتتىڭ قولداۋلارىن گرانتتار, سىيلىقتار, ستيپەنديالار, الەۋمەتتىك كومەكتەر ارقىلى كورىپ وتىرمىز. دەسەك تە «جاس عالىم» ۇعىمى ءاردايىم قالىس قالىپ قويا بەرەدى. بۇل بولاشاقتا ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋدە قيىندىق تۋدىرادى. سول سەبەپتى اتالعان ۇعىمدى زاڭعا, زاڭنامالىق اكتىلەرگە, بۇيرىقتارعا ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. ال اكادەميانىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەگە كەلسەك, مۇنى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا دا ايتتىم, راس, دەربەستىككە جەتىپ قالدىق. دەگەنمەن اكادە­ميا­نىڭ قارجىلىق قۇقى­­عىن زاڭنان وقىساڭىز, ءىس جۇزىندە مينيستر­لىككە بايلانىپ قالعانىن ۇعاسىز. مەنىڭشە, اكادەميا پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جوعارى ۇيىم بولعاندىقتان, مينيسترلىكپەن تارازىنىڭ تەڭ تۇسىندا تۇرىپ, ارەكەت ەتە الاتىنداي جاعداي جاسالۋى قاجەت. مۇندايدا پىكىرتالاستار مەن قايشىلىقتار تۋىپ, تىعىرىققا تىرەلەمىز دەپ ويلامايمىن, كەرىسىنشە اكادەميا دەربەس ۇيىم رەتىندە عالىمداردىڭ قۇقىن قورعاي الاتىن قۇزىرەتكە يە بولسا, مينيسترلىككە باعىنىشتى ينستيتۋتتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ىشكى قارسىلىقتارىن, كەلىسپەۋشىلىكتەرىن ءبىز ارقىلى جەتكىزىپ, ماسەلەسىن شەشە الادى.

ەلامان ايبولدينوۆ, عىلىم جانە تەح­­­­نو­­­لوگيالار جونىندەگى ۇلت­­تىق كەڭەستىڭ مۇش­ە­سى:

 – 2010 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا توقتاعان كەزدە ءبىرىنشى جىلدان باستاپ 150 دوكتورانت قابىلداناتىن. قازىر جىل سايىن 2 مىڭنان اسا دوكتورانت دايارلانىپ جاتىر. پرەزيدەنت دوكتورانتۋرادا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانىن 5 مىڭعا دەيىن ۇلعايتۋدى تاپسىرىپ وتىر. قازىر ءبىلىم الىپ جۇرگەن دوكتورانتتارعا قاراساڭىز, ءبىر جاعىنان وقىپ, ەكىنشى جاعىنان جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى پرورەكتور قىزمەتى, اكىمشىلىك جۇمىستار, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سەكىلدى ۇيىمداردا, ايتەۋىر عىلىمعا قاتىسى جوق باعىتتا ەڭبەك ەتەدى. مۇندايدا قايدان عىلىمي جوبا پايدا بولادى, قايدان ساپا قالىپتاسادى؟ وسى ماسەلەنى زاڭ جۇزىندە رەتتەۋدى ۇسىنامىن. سەبەبى بىزگە ناقتى عىلىممەن اينالىساتىن ماماندار كەرەك.

ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا, ۇلت­تىق كەڭەس­تىڭ جانە اكادەميا جا­نىن­داعى جاس عا­لىم­­­دار كەڭەسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «Young researchers alliance» ءتورايىمى:

 – گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ قان­شاما جىل بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان شارۋالارى دەندەگەن دەرتكە اينالدى. قاڭتاردىڭ باسىندا عانا وسى جىلعا جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتقا قۇجات تاپ­سىرىپ بولدىم. ءوتىنىم ءالى فورمالدى تەكسەرىستە. ارينە, ءبىز قۇجاتتا گرانت­تىق جوبانىڭ قاڭتاردا باستالعانىن كورسەتەمىز, بىراق ساراپتاما وتكىزىلمەدى, وسىنشاما جۇمىس جۇرگىزىلىپ بىتكەنشە جاز بولادى. ءسويتىپ, بيىل دا ەڭ از دەگەن­دە گرانت قارجىسىن ماۋسىمدا الۋىمىز بەك مۇمكىن. ءبىزدىڭ اليانسقا مۇشە زەرت­تەۋشىلەردىڭ تاجىريبەسىنەن بىلەمىن, كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە بىلتىر قازان, ءتىپتى قاراشا ايىندا العاندار بولعان. سوندا بۇل جوبا بىزدە ۇشجىلدىق ەمەس, ەكىجىلدىق قانا بولادى. ويتكەنى گرانتقا جوبانى وتكىزەمىن, تەكسەرتەمىن, بارىنەن ءوتىپ, قارجى الامىن دەگەنشە وسى بولادى. وتكەن جىلى جالپى كونكۋرستا گرانت جەڭىپ العان جوبا جەتەكشىسى, ياعني عالىم ۇشجىلدىق گرانت اياسىندا دوكتورانت دايارلاۋعا مىندەتتى بولاتىنى حابارلاندى. PhD دايارلاۋعا كەمى ۇشجىلدىق وقۋ كەرەك. ال گرانت پەن دوكتورانتتىڭ وقۋ مەرزىمى ءبىر-بىرىمەن سايكەسپەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, 3 جىلعا بەرىلەتىن ءبىر گرانتتىڭ اياسىندا دوكتورانت­تى دايار­لاۋ مۇمكىن ەمەس. «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ رەداكتسيا­سىنا عىلىمي جوبالاردىڭ ۋاقى­تىن 5 جىلعا سوزۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىل­گەن. مۇنداي ۇسى­نىستى, قاتەلەسپەسەم, ­2020 جىلى پرەزيدەنت تە ايتقان. بىراق ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. مۇنىڭ سەبە­بىن مينيسترلىك قانشا مارتە ءتۇسىندىردى, الايدا قايتكەندە دە ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن قويۋ كەرەك قوي. عالىم ءوزىنىڭ جۇمىسىنا, قوسىمشا جەڭىپ العان گرانتتىق جوباسىنا, جىلدار جۇمسالاتىن عىلىمي ماقالانى جازۋ, شىعارۋعا جاۋاپ بەرۋمەن قاتار, ەندى دوكتورانتتىڭ ديسسەرتاتسياسىن جازباق پا؟ ءبىز وسىعان اكەلىپ وتىرمىز, ويتكەنى دوكتو­رانت ەرتەڭ قورعاماي قالسا, تاعى سول گرانت العان عالىم كىنالى. ءدال وسى ءتيىمسىز جۇيە دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي جەتەكشىسىنە قالاعانىن جاساتىپ, ويىنداعى جالاقى­سىن قويعىزۋىنا جەتكىزۋى مۇمكىن. سەبەبى دوكتورانت بولماسا, گرانت بولمايتىنىن بىلەدى. وسى تۇيتكىلدى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك. تىم بولماسا جوبانىڭ ۋاقىتىن سوزۋ قاجەت.

دارحان احمەد-زاكي:

 – بۇعان بىردەن تۇسىنىكتەمە بەرە كەتەيىنشى. بيۋدجەتتىك كودەكستى قاراس­تىر­عاندا عىلىمي جوبالارعا 5 جىلدىق مەرزىم ەنگىزۋدى ۇسىنعانبىز. مۇندا ەكى ماڭىزدى ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, وكىنىشكە قاراي, بىزدە قازىر بۇرىنعىداي ۇزاقجىلدىق جوس­پارلاۋ جوق. بۇل – ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت الاتىن جوبانى جاي عانا قابىلدامايدى دەگەن ءسوز. ەگەر ءبىز وزىمىزگە ءۇش جىلدان اسا جوبانى ىسكە اسىرۋ مىندەتىن الساق, قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى قازىناشىلىق كوميتەتىنە كەلىسىمشارتتى كورسەتۋىمىز كەرەك. قارجى مينيسترلىگى نە دەيدى؟ «بۇل بيۋدجەت كودەكسىنە ساي كەلمەيدى» دەيدى. ەكىنشىدەن, ءار وڭىرگە بارعان سايىن بىزگە دە دوكتورانت دايارلاۋ تۋرالى سۇراق قويادى. سىزدەرگە گرانتتىق جوباعا مىندەتتى تۇردە ءبىرىنشى كۋرستىڭ دوكتورانتىن الۋدى جازباعان عوي, 2-3 كۋرستىڭ ستۋدەنتىن قوسۋعا دا بولادى. ال دوكتورانت پەن عىلىمي جەتەكشى اراسىندا تۋىنداۋى مۇمكىن جايتتى قاراستىرۋعا كەلەدى.

ايسۇلۋ مولدابەكوۆا, ەكونوميكا ينس­تي­­­تۋتىنىڭ ءبو­لىم مەڭگە­رۋشىسى:

 – ەلنۇر مىرزا جوعارىدا پاتەنتتەۋ تۋرالى ماسەلەنى ورىندى كوتەردى. وسىعان قوسا كەتكىم كەلەدى. ءيا, ونەرتابىستاردى پاتەنتتەۋ كەرەك, الايدا ينتەللەكتۋالدى قۇقىق تۋرالى زاڭعا قارايتىن بولساق, پاتەنت­تەۋگە كەمىندە 5-6 جىل كەتەدى. ءبىزدىڭ جوبا­لار ءۇش جىلدى عانا قامتيدى. قو­عامدىق, گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك سالا­­لار­­داعى عىلىمدارعا كەلەتىن بولساق, مۇن­دا پاتەنتتەۋ ءتىپتى قيىن. ويتكەنى اتال­عان سالالارداعى عى­لىمي زەرتتەۋلەر ناتي­جەسى پا­تەنتتەۋگە كوبىنە كەلمەيدى, قورى­تىن­دىسى نەگىزىندە ادەتتە مەم­لەكەتتىك ساياساتقا ۇسىنىس دا­يىندايدى. ال وسى الەۋمەتتىك, ەكو­نوميكالىق, يدەولوگيالىق, تاعى باسقا دا باعىتتا عىلىمي نەگىز­دەل­گەن وتە كوپ ۇسىنىس سول جوبا دەڭگەيىندە قالادى. مۇم­كىن اكىمشىلىكتەر­­مەن, مي­نيستر­لىكتەردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونو­مي­كالىق, قوعامدىق بلوك­تاعى جوبالارمەن اينالىساتىن عالىمدارمەن بىرلەس­كەن ورتالىق پا, ادىستەمەلىك ءبىر تەتىك كەرەك. قانشاما عىلىمي زەردەلەنگەن جوبانىڭ ناتيجەسىندەگى ۇسىنىستار بيلىكتىڭ شەشىم شىعارۋ ىسىنە ەنگىزىلمەي جاتادى. سودان كەيىن تاعى ءبىر ماسەلە مىنادا, ءبىزدىڭ اكىمشىلىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار­مەن (ۇەۇ) تىعىز جۇمىس ىستەيدى. سونداي ۇيىم­داردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جاسال­عان زەرتتەۋلەرىن قاراساڭىز, جىل سايىن قايتالاناتىن ساۋالناما ادىستەرى مەن تەحنيكالىق تاپ­سىرمالار. ءدال سول ۇەۇ تاقى­رىپتارىن ءبىزدىڭ عىلىمي ينستيتۋتتار دا زەرتتەيدى. ينستيتۋتتار مەن ۇەۇ-عا بولىنەتىن قارجى كولەمىن قاراساڭىز, جەر مەن كوكتەي. ينستيتۋتتار ءىرى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى, بىراق جۇمىسى جىلى جابىلىپ قالادى. ۇەۇ 2-3 ايلىق جوبا جاساپ جىلدىق بيۋدجەتىن جاۋىپ جاتادى. مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قارسى ەمەسپىن, بىراق ورتاق تاقىرىپ بولعاندا نەگە بىر­لەسىپ زەرتتەمەسكە؟ ءبىز ۇەۇ-عا شىعا الا­مىز, ونداعىلار «مىنە, بىزدە مىنا­داي ۇلكەن لوت بار. سونىڭ ىشىندە 5 ملن تەڭگەگە زەرتتەۋ جاساۋدى ۇسىنامىز», دەيدى. بۇل دەگەن ابسۋرد قوي. 5 ملن تەڭگەگە ۇلكەن جوبا جاسالمايدى, مۇنىڭ ارتىندا نەگىزگى بيۋد­جەت 70-80 ملن تەڭگەگە دەيىن بارۋى مۇم­كىن. قولدانىسقا ەنگىزىلگەن زاڭنىڭ اتاۋى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى». بىراق ىشىندە الەۋمەتتىك سالاداعى عىلىمي ناتيجەلەردى پايدالانۋ جونىندە تەتىك جوق. زاڭعا وزگەرىس رەتىندە ەنگىزۋگە بولاتىن كەلەسى ۇسىنىسىم گرانتقا قاتىستى بولىپ تۇر. ءبىز گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا نەبىر مىقتى جوبالاردى ۇسىنامىز, بۇعان ەلدەگى, شەتەلدەگى ساراپشىلاردان وتە جاق­سى بالل الامىز. اقىر اياعىنا كەلگەندە ساپاسىنا ەمەس, بيۋدجەت كولەمىنە قاراي گرانت تىزىمىنە ەنگىزبەي تاستايدى. ءسويتىپ, ۇزدىك جوبالار اۋادا قالىپ قويادى. بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىنان عانا وتپەي قالعان جوبالاردى كەلەر جىلى قايتادان ۇسىنا المايمىز, پلاگيات دەپ سانايدى. جوبانى ازىرلەۋگە قانشاما ۋاقىت, كۇش جۇم­سايمىز, مۇلدەم ىسكە اسىرىلماعان جۇ­مىستى پلاگيات دەيدى. «مىنا جوبالار بيۋدجەت بولعان سوڭ ءوتتى, مىنا جوبا­لار بارلىق كەزەڭنەن ءساتتى وتكەنىمەن قار­جى­نىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وتپەدى, مۇنى كەلەر جىلى قايتا ۇسىنۋعا بولادى», دەپ جىكتەۋدىڭ جۇيەسىن جاساۋعا بولادى عوي. عالىمدار ءۇشىن بۇل دا وزەكتى ماسەلە, زاڭ جۇزىندە شەشىمى تابىلسا, قۇبا-قۇپ.