وققا توسىلعان وتجۇرەك

1944 جىل. 16 شىلدە. ادامزات ادامزات بولعالى بەرگىدەگى بۇكىل ەۋروپانى, سولتۇستىك افريكا مەن شىعىس ازيا­نى قامتىعان ەڭ ۇلى, ەڭ قان­قۇيلى سوعىس 1943 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءوزىنىڭ اپوگەيى – شىرقاۋ شەگىنەن وتكەندەي ەدى. ايتسە دە, ولاي بولماي شىقتى. بۇرىنعىدان دا ۇلكەن اۋقىمدى جالىنى شالقىپ, وتتى قۇيىنى جەر-كوكتە دە, سۋدا دا ويناق سالدى. ولاردى 1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە قابىلدانعان جازعى ناۋقاندى وتكىزۋ جانە «باگراتيون» دەيتىن اتپەن بەلورۋسسيانى ازات ەتۋ وپەراتسياسىن جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن جوعارعى باس قولباسشى ستاۆكاسىنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمىنە سايكەس كەڭەس قارۋلى كۇشتەرى كۇشەيتكەن ەدى. ءتورت مايداننىڭ كۇش-قۋاتىمەن جاۋدىڭ «تسەنتر» ارميالار توبىن تالقانداۋ ستراتەگيالىق مىندەتى قويىلعان. ال ونى ورىنداۋ فاشيستەردى بۇكىل بەلورۋسسيادان جانە شىعىس پولشادان قۋىپ تاس­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەدى. ءۇل­كەن دايىندىقتان سوڭ باستالعان «باگ­راتيون» وپەراتسياسى وراسان ۇلكەن – بەت الدىنان 1200-دەن اسا شاقىرىم جانە 600 شاقىرىم تەرەڭدىكتەگى اۋماقتى الىپ جاتتى. وسىناۋ وتتى كەڭىستىكتە دۇشپاننىڭ 1 ميلليون 200 مىڭ جاۋىنگەرىمەن شايقاسۋعا تۋرا كەلەتىن ۇرىستاردا نەگىزگى باعىت مينسك بولسا, نايزانىڭ ۇشىندا 2-ءشى بەلارۋس مايدانى, ونىڭ 31-ءشى ارمياسى دا بار ەدى. بۇل ارميانىڭ 174-ءشى قىزىلتۋلى بوريسوۆ ديۆيزياسى قۇرامىنداعى 628-ءشى قىزىلتۋلى پولكىندا اقادىل سۋحانباەۆ تا وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن بولاتىن ەدى. اسكەري قىزمەتتى 1940 جىلى سىبىردەگى توم قالاسىندا باستاعان ول سوعىسقا ەداۋىر تاجىربيەلى, شىنى­عىپ-شىڭدالعان جاۋىنگەر رەتىندە كىرىسسە, سۇراپىل جىلداردىڭ بارىندە سولدات تاعدىرىنىڭ بارشا قيامەتىن: قاندى شايقاستاعى ءساتسىز شابۋىل مەن شەگىنە قاشۋدى دا, قورشاۋدا قالۋ مەن, ءتىپتى, كونتۋزيا الىپ, تۇت­قىنعا ءتۇسۋدى دە, ودان قۇتىلۋدى دا باستان كەشىرگەن-ءدى. ار-نامىسىنا داق تۇسىرمەي وتكەرگەن. بىراق, بۇگىندە ول بۇرىنعى اۋىلدىڭ اشىق-جارقىن كومسورگى ەمەس-ءتى. بوي-تۇلعاسى ەتەك-جەڭىن, وق پەن وت تەسكەن شينەلى تارلىق ەتەردەي ىرىلەنىپ, مىنەز-قۇلقى تۇنەرىڭكى بولماسا دا, مەيلىنشە بايسالدانعان. بۇرىنعى بالعىنداۋ جايدارى جۇزگە سۋىق سۇس بىتكەن, الشاقتاۋ ەكى قاس اراسى جيىرىلىپ تىگىنەن تەرەڭ سىزىق تۇسسە, تىعىز قاپ-قارا شاش اراسىنا ۇرلانا كىرگەن اق تالشىقتار دا ەداۋىر-ءتىن. ءيا, مايدان ءومىرى ءبىرىنشى با­تالون­نىڭ ەكىنشى روتاسىنداعى ءبولىم­شە كومانديرىنە دە وڭاي ءتيىپ جۇرگەن جوق ەدى. قار مەن جاڭبىر, شاڭ مەن باتپاق, اياز بەن اپتاپ, ولىكتىڭ مۇڭكىگەن ءيىسى, شىلقىعان سۋ وكوپ پەن ترانشەيا... ولارعا قوسا ءارى ەڭ قاۋىپتىسى – ۇنەمى, كۇندىز دە, ءتۇن­دە دە سەنى ىزدەيتىن ىسقىر­عان وق پەن ىزىڭداعان بومبا, سنارياد جا­رىقشاعى, ۇلىعان مينا جانە... جانە سولارمەن قاباتتاسا كەلەتىن قورقىنىش... ءبىر جولى ءبولىم­شەدەگى ەڭ جاس جاۋىنگەر ميشا لوباتسەۆيچتىڭ: «ءسىز شىنىمەن-اق قورىقپايسىز با؟» دەگەن سۇراعىنا سۇراقپەن جاۋاپ بەرگەنى بار: «سەن, ميشا, مەنى شىنىمەن-اق جانى جوق دەپ ويلايمىسىڭ, ا؟..». قورقىنىش... بۇل ءوزى... جاعدايعا قاراي كەلەدى, كەتەدى... كەيدە, ءتىپتى, موينىڭا سۇپ-سۋىق جىلان وراعانداي وعان دا بويىڭ ۇيرەنەدى ەكەن. ال ەندى ولىمگە اقادىل ەش ۇيرەنە دە, كوندىگە دە الماي-اق قويدى. قازىر عانا وزىڭمەن سويلەسىپ, الدەنەنى ايتىپ ازىلدەسە ك ۇلىپ وتىرعان نەمەسە قاۋاشاقتاعى بوتقاسىن اسىقپاي, الاڭسىز جەپ وتىرعان مايدانداس سەرىگىڭ كەنەت... ءبىر جاعىنا قاراي قىل­جيا سالادى... بولدى, ءبىتتى, جاس ءومىردىڭ جالىنى ءوشتى, ارمان, ماقسات-مۇراتى دا ەندى جوق... مەرت بولعاندار قاز-قاتار نەمەسە اسى­عىس جاعدايدا ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى جاي­عاس­تىرىلاتىن باۋىرلاستار مۇردەسى مەكەنى بولماق نەمەسە باس جاعىندا قىزىل جۇلدىزى بار جەكە كىشكەنە, قويانجوتا تومپەشىككە اينالماق... مۇنداي ءولىمنىڭ سوعىستاعى سۇمدىق زاڭدىلىق ەكەنىن تۇسىنسە دە, اسىرەسە, ءوز بولىمدەرى الدەنەشە رەت جاۋدىڭ تەرەڭ تىلىندا قورشاۋدا قالىپ قويعانداعى, جاۋ تۇتقىنىنداعى ءومىر مەن ءولىمنىڭ اياۋسىز ارپالى­سىپ, الداعى ءبىر مينۋتىڭنىڭ ءوزى نەمەن تىنارىن بىلمەۋ قاتتى باتقان. تاعى ءبىر ايرىقشا ازاپتاعان – الىس­تاعى اياۋلىلارىنا – اناسىنا, تۋىستارىنا... جانە اسىل جار, اسىق جار ايتايعا اپتالار, ايلار بويىنا ءوز جاعدايى تۋرالى ءبىر اۋىز سوزبەن حابار بەرۋگە مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى. ال اۋىلداعىلاردىڭ مۇنىڭ دەرەگىن ءار كۇننەن, ءار ساعات-مينۋتتان ءۇمىتتىڭ ءالسىز, تالماۋراعان شىراعىن مەدەۋ كورىپ كۇتكەندەگى جان ازاپتارىن بۇل دا وتە وتكىر سەزىنۋمەن ءجۇردى... ءوستىپ جۇرگەندە اقادىل باسىنا زور باقىت, ەگەر قان مايداندا بىردەڭەنى باقىت دەۋگە بولسا, ءبى­راز بۇرىن وقىس قوندى. اۋىلعا ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىنگى العاشقى حاتىن جونەلتە الدى. كوپ كەشىك­پەي ايتايدان حات العانداعى قۋانىشى... وعان: «مۇنداي دا شەكسىز زور قۋانىش بولادى ەكەن-اۋ!» دەپ ءوزى دە تاڭدانعان. حات ساعىنىشتى جاردىڭ ودان دا زور ماحابباتىڭ, ىڭكار جۇرەك ءلۇپىلىن جەتكىزىپتى. اتىس-شابىستىڭ ارا-اراسىندا الدىمەن قولعا الاتىنى دا سول حات. ون قايتارا, ءجۇز قايتارا وقىعان شىعار. ءار ءسوزى جۇرەگىندە جاتتالىپ, جاڭعىرىپ جاتتى. ءارى-بەرىدەن سوڭ توزۋعا اينالعان قاعازدى تاناۋىنا اپارادى, بەينە ءبىر تۋعان ولكە – اۋليەاتانىڭ اۋاسى, اياۋلى ايتايدىڭ جۇپار لەبى, ىستىق دەمى جەتەردەي... جاۋعان وق, تىمىسكىلەگەن اجالدى ەلەمەستەن جىگىت جانى سەرپىلدى, جەلپىندى!.. بۇل ارالىقتا «باگراتيون» دا ويداعى­داي ءجۇرىپ جاتتى. شىلدەنىڭ 3-ءى كۇنى كەشكە قاراي مينسكىنى ۇستاپ تۇرعان گيتلەرشىلدەردىڭ 4-ءشى ارمياسى تولىقتاي دەرلىك تالقاندالىپ, 100 مىڭنان اسا سولداتتارى مەن وفي­­تسەرلەرى تۇتقىنعا ءتۇستى. بەلورۋس­سيا­نىڭ وت-جالىندى قارا ءتۇتىن باسقان استاناسى ازات ەتىلدى. بىراق, بارلىق قۇرىلىستار, كوپىرلەر, پاركتەر, تەاترلار قيراتىلعان. تۇرعىن ۇيلەر ورامدارىنىڭ ورنىندا سىنعان شىنى, كىرپىش, مايىسقان سوياۋ-سوياۋ تەمىر سىرىقتارعا تولى الاڭ­قايلار قالعان. سوعان قاراماستان, كوز­دەرىنە جاس ۇيىرىلگەن سان مىڭ ادامنىڭ قۋانعانى دا تەك سوعىستا عانا كەزدە­سەتىن ءبىر ءتۇرلى بوتەندەۋ كورىنىس ەدى. مينسكىگە سولتۇستىك بەتتەن جا­لىن­داعى جاۋدىڭ استان-كەس­تەڭىن شىعارىپ باسىپ كىرگەن برونەتانك اسكەرلەرىنىڭ مارشالى روتمي­ستروۆتىڭ 5-ءشى گۆارديالىق تانك ارمياسىنىڭ سوڭىنان وق بوراتا قاپتاعان قۇرامالار مەن بولىمدەردىڭ اراسىندا 628-ءشى پولك تە بار بولاتىن. جاۋدى قۋمەن قالاعا جەتكەن ول سوندا شەپ قۇرىپ, جايعاسا باستاعان. وسىنداي شاقتا الدەنەدەن اقسارى ءجۇزى الاۋلاپ كەتكەن لوباتسەۆيچ اقادىلگە جۇگىرىپ كەلىپ, القىنا ءتىل قاتتى: «جولداس كوماندير! ءبىز­­دىڭ ءۇي وسى جەردەن جارتى-اق شا­قى­رىم جەردە! جۇگىرىپ بارىپ كەلەيىن, رۇقسات ەتىڭىزشى؟» مىناداي تو­سىن جاعدايعا سۇيىنگەن اقادىل ۆزۆود كومانديرىنەن رۇقسات الدى دا بولىمشەسىمەن ميحايلدىڭ سوڭىنان ەردى. ونداعى وي: جاۋىنگەردىڭ اتا-اناسى بار بولسا, ينتەرناتسيونال بولىمشە – قازاق, ۋكراين, ورىس, تاتار, وزبەك, قىرعىز ءبارى بىرگە قۇتتىقتاۋ, ال قايعىلى بىردەڭە بولسا ءبارى بىرگە جاس سولداتتى جۇباتۋ... شۇكىر, قارتاڭداۋ اكە-شەشە بار ەكەن. تەرىلەرى سۇيەككە جابىسا ابدەن ارىعان, السىرەگەن ولار جارتىلاي قيراعان, ىس پەن وق-ءدارى ءيسى سىڭگەن كىشكەنە عانا ۇيدەن تابىلدى. لوباتسەۆيچتەر قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. ك ۇلىپ, جىلاپ-سىقتاپ ءبىراز ماۋىقتارى باسىلعاندا سەلدىر اپپاق قۋداي شاشى دۋدىراعان ەگدە ايەل داۋسى دىرىلدەي اقادىلگە ءتىل قاتتى: – ميشامىز ءۇشىن, ونى ساقتاعان­دارىڭ ءۇشىن سەندەرگە راحمەت, بالام!... ءوزىڭنىڭ اتا-اناڭ بار ما, قايدا ولار؟» – انام بار, قازاقستاندا, شەشەي – دەپ جاۋاپ بەردى اقادىل. – وي, قانداي الىستان كەلگەن­سىڭدەر ءبىزدى قۇتقارۋ ءۇشىن!.. اناڭا سالەم ايت, ءبىزدىڭ العىسىمىزدى جەت­كىزگەيسىڭ, بالام... – دەپ انا ءدىرىل­دەگەن سالقىن ساۋساقتارىمەن اقادىلدىڭ قولىن قىستى. مىناداي كۇتپەگەن كەزدەسۋ, وقىس قۋانىشقا تاپ بولعان جاۋىن­گەرلەردىڭ ارقايسىسى-اق ءوز ءۇيىن, اتا-اناسىن ەسكە الىسىپ, قارت لوباتسەۆيچتەر ءۇشىن سولداتتىق پاەكتارىنان داستارقان جاسادى. اقادىل بولسا مىنا قاۋىشۋدى ميلليونداعان ادامدار توزاعىنا تۇسكەن تراگەديانىڭ اياقتالىپ كەلە جاتۋىنىڭ, ءوزىنىڭ دە تۋعان ەل-جۇرت, قيماس جاندارىمەن جولىعۋىنىڭ العاشقى, جىلى جاقتان جەتەر اق قاناتتى جىل قۇسى سياقتى جاقسى نىشانىنداي قابىلدادى... الايدا, ۇرىس ۋاقىتشا تولاستاعان ەكى كۇننەن كەيىن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي جەلگە ۇشقانداي عايىپ بولدى. ويتكىزگەن كۋرسك-ورەل دوعاسىنداعى قىرعىندا اياعىنا وق ءتيىپ, اۋىلعا كەمتار, اقساق بوپ ورالعان بۇرىنعى پۋلەمەتشى سۇلەيمەن شىلدەباەۆ دوسىنىڭ حاتى ەدى. سۇمدىق جايدى جازىپتى: اۋىلدان مايدانعا كەتكەندەردەن قازىردىڭ وزىندە وتىزعا تارتا بوزداق وپات بوپتى. ولاردىڭ اراسىندا زەڭبىرەك كومانديرى ءاشىم بەكبوسىنوۆ, ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بەكجاسار جۇماعۇلوۆ, ساپەر ەسىركەپ قازاقباەۆ, اتتى اسكەر ءابدىمان ءتولباسوۆ سىندى قۇربى-قۇرداستاردان باسقا بۇرىن بىرىنەن كەيىن ءبىرى كولحوز باستىعى بولعان بايساق تويبەكوۆ پەن كوپبوسىن قاپالباەۆ اعالارى بار ەكەن... ال اكەسى سۋحانبايدان كەيىن اۋىل مولداسى بولعان ءمادىباي ەكى اياقتان بىردەي, رىسباي ءبىر كوزىنەن ايىرىلسا, نۇرتاي مەن بەكدۇيسەننىڭ بەتى-باستارى قاتتى جارالانىپتى... ۇركە تۋلاعان جۇرەك كەۋدەنى ۇرعىلادى. ءىشىن بىردەمە ورتەپ بارا جاتقانداي كۇيدىرەدى. شاماسى اۋىر قازالار حابارى تۋعىزعان قاپا, كەك الۋدى تىلەپ قايناعان قان-زىعىردان, جاۋعا دەگەن شەكسىز وشپەندىلىك – وسىنىڭ ءبارى قو­سىلا كەلە ءبىر توزاقى وتقوسپاعا اي­نال­عانداي لاۋلايدى. تەگىندە اقادىل كەكشىل ەمەس-ءتى. وشپەندىلىك دەي­­تىن دە, شىنتۋايتقا كەلگەندە, العاش­قى سولداتتىڭ ولگەنىن جانە ءتۇ­گەل ورتەنىپ, تەك پەشىنىڭ قارا كۇيە مۇرجالارى سورايعان العاشقى دەرەۆنيا­نى كورگەندە عانا پايدا بول­­عان. راس, جەككورۋشىلىگى بار-دى. ءاسى­­رەسە, قيلى-قيلى ادىلەتسىزدىكتى وتە ۇنات­­پايتىن. ول كىمنەن بولسا دا. بۇ­رىنىراقتا, ينتەرناتتا ءالسىز­گە ءتيىس­كەن, كۇشتىلەردى تالاي رەت جۇ­­دى­­رىقپەن جونگە سالعانى دا بار. ەن­دى ويلاسا ونىڭ ءبارى مىنا وشپەن­دى­لىك­­پەن سالىستىرعاندا جاي ويىن ەكەن عوي. مينسك توڭىرەگىندەگى اۋماقتاردان ىسىرىلعان گەرمان اسكەرلەرى جەكەلەگەن باعىتتاردا قارسىلىق كورسەتكىسى كەلگەنىمەن بۇكىل مايدان شەبى بويىنشا شاۋلياي, كاۋناس, گرودنو, بەلوستوك, برەستكە قاراي شەگىنىپ بارا جاتتى. سوعىس تەاترىنداعى وسىنداي وزگەرىستەردى ەسكەرگەن جوعارعى باس قولباسشى ءستاليننىڭ ستاۆكاسى 4 شىلدەدە قاجەتتى دايىندىق جاسالعان سوڭ شابۋىلدى جالعاستىرۋ تۋرالى بۇيرىق بەردى. 2-ءشى بەلارۋس مايدانىنا نوۆوگرۋدوك, گرودنو, بەلوستوك قالالارىن جاۋدان بوساتۋ مىندەتى قويىلسا, 31-ءشى ارميانىڭ ەنشىسىنە ەسكى قالا ءارى ءىرى تەمىرجول تورابى گرو­د­نونى ازات ەتۋ ءتيدى. اسكەري بار­لاۋ مەن پارتيزانداردىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا جاۋ دا وسى قالا­دا تابان تىرەپ قالۋعا جانتالا­ساتىن سياقتى. بارلىق رەزەرۆىن, ءتىپ­تى, شارۋاشىلىق, سانيتارلىق ءبولىم­دەرىنە دەيىن جۇمىلدىرىپ, بەكىنىس سالىپ جاتقان كورىنەدى. بىراق, بۇعان قاراماستان, كەڭەس اسكەرلەرى گرودنوعا قاراي قىزىل جەبەدەي اتىلدى. سولاردىڭ ءبىرىنىڭ ۇشى 628-ءشى قىزىلتۋلى قالانى العانمەن كەيىن گرودنو اتى بەرىلگەن اتقىشتار پولكى بولاتىن. ونىڭ قۇرامىنداعى اقادىلدىڭ اۆتوماتشىلار بولىمشەسى 16 شىلدەنىڭ كەشىنە قاراي قالا سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ اتتادى. ۇرىس بارىسىندا جاۋدىڭ ەكى زەڭبىرەگىن تارتىپ الىپ, راسچەتتى جەر جاستاندىردى, نەمان وزەنى كوپىرىندەگى بىرنەشە اتىس ۇيالارىن جويدى. فاشيستەردەن ازاتتىق ال­عان گرودنولىقتاردىڭ ال­عاش قۇشاق­تاپ سۇيگەندەرى دە سولار بولدى. جاپپاي قۋانىش كوزگە كورىن­بەس ءبىر عا­جايىپ تولقىندارىمەن دە, موينى­نا ورالعان التىن شاشتى بەلارۋس قىزىنىڭ بىلەگى تۇرىندە دە اقادىل جۇرەگىن تەربەدى. بىراق, ول جەڭىم­پاز-جاۋىنگەر باقىتىن مولى­نان سەزىنگەن سول ساعاتتاردا جاۋعا دە­­گەن وشپەندىلىككە عانا ەمەس, كۇللى جا­­رىق دۇنيەگە دەگەن ماحابباتقا دا تو­لى جۇرەگىنىڭ سوڭعى رەت سوعۋىنا ءدال ەكى-اق اپتا قالعانىن قايدان ءبىلسىن... * * * 1944 جىل. 31 شىلدە. وسىنىڭ الدىن­داعى تاۋلىكتىڭ كەشىندەگى كۇن باتار-باتپاستا بولىمشەسى شەگىنگەن جاۋمەن اتىسا ءجۇرىپ اۆگۋست ورمانى­نىڭ قالىڭ نۋىنان شاعىن ءبىر الاڭ­قايعا شىعا كەلگەندەرىندە اقادىلدىڭ العاش كوزىنە تۇسكەنى – سنارياد قوپار­عان اپاننىڭ شەتىن­دە قالقايىپ تۇرعان ۇشكىل كورسەت­كىش تاقتايشا بولدى. بەتىندەگى قارا جازۋ لاتىنشا. بىراق قىرقىنشى جىلعا دەيىن لاتىن ءارپىن قولدانعان بارشا قازاق سەكىلدى اقادىلگە وقۋ قيىن بولعان جوق: «ستەجەلتسوۆيزنە-2». وقىدى دا قۋانعاننان ايقايلاپ جىبەردى: – جولداستار, قىراندارىم مەنىڭ! ءبىز پولشا شەكاراسىنا شىعىپپىز!.. ءبىز كەڭەستىك وتانىمىزدى ازات ەتتىك, ۋرا-ا-ا!.. الاڭقاي اقادىلدىڭ, وعان قوسىل­عان ۇرىس قىزۋىنان ءالى ارىلماعان جاۋىنگەرلەر داۋسىنان جاڭعىرىقتى. بۇيرىقسىز-اق ءبارى, جارالىلار دا اسپانعا وق اتىپ, ساليۋت بەردى. سودان سوڭ ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ, قۇشاقتاستى. كوزدەرىنە جاس الماعانى جوق... «...تاڭعا جاقىن دۇشپاندى دەرەۆنيادان قۋىپ شىعۋ جونىندە بۇيرىق الدىق. مەنىڭ تاپسىرۋىممەن اقادىل ءوز بولىمشەسىن ەرتىپ, قارا بيداي اراسىمەن جاۋدىڭ سول قاناتىنا شىقتى دا بىردەن شابۋىلدادى. مۇندايدى كۇتپەگەن فاشيستەر شەگىنە باستادى. سۋحانباەۆ بەرەكەسىن كەتىرگەن جاۋعا قارسى بۇكىل روتا كوتەرىلدى. جاۋ شەگىندى. ەسەسىنە فاشيستەر ءبىزدىڭ الدىڭعى شەپتى بومبالاي باستادى. ودان سوڭ تانكىلەر مەن جاياۋ اسكەرىن جىبەردى. ولار باسقا, قاناتتاس ەكى روتانى ىعىستىرىپ, مەنىڭ روتام جالعىز قالدى. جاۋ قىسقان ۇستىنە قىسىپ كەلەدى. باتالون كومانديرى قارسى شابۋىلعا شىعۋدى بۇيىردى. شىقتىق. اقادىل مۇندا دا ناعىز ەر ەكەنىن كورسەتتى: تانك سوڭىنان شۇبىرعان جاۋدىڭ تالايىن اۆتوماتپەن جەر قۇشتىردى. دەگەنمەن, كۇشى باسىم دۇشپان ءبىزدى ىعىستىرا باستادى. شەگىنىپ, جاڭا شەپكە جايعاستىق. اينالا جاپ-جارىق ەدى بۇل كەزدە. قارۋ-جاراق, وق-ءدارىنى تولىقتىرىپ العان سوڭ ۇرىسقا قايتا كىرىستىك. اقادىل بولىمشەسىمەن جاۋ ترانشەياسىنا ءبىرىنشى بولىپ جەتىپ, ونىڭ ىشىندە قويان-قولتىق ۇرىستى قىزدىردى. وسىنى پايدالانعان روتا بۇرىنعى جاع­دايىن قايتا قالپىنا كەلتىردى. قوسىمشا كۇش كەلدى. تاعى دا ۇرىستى باستا­دىق. دۇشپان شەگىندى. قايتادان شەپ قۇرىپ, كول جاعاسىنداعى جاڭا ۇرىسقا دايىندالدىق. كولدەن العاشقى بولىپ ءوتۋ تۋرالى بۇيرىق الدىم. اقادىل ءبولىم­شەسىمەن ءاپ-ساتتە سال جاساپ الىپ, شابۋىلدى كۇتۋدە. ول دا باستالدى. اقادىل بولىمشەسىنە بۇيرىق بەردى: – ءبارىڭ – سالعا, قارۋلارىڭدى دايىن ۇستاڭدار! ءسويتىپ, ءوزى بولىمشەگە بەرىلگەن پۋلەمەت راسچەتىمەن قايىققا وتىردى. كولدىڭ ورتا تۇسىنا جەتكەنىمىزدە جاۋ پۋلەمەتتەن, ارتيللەريادان اتقىلاي باستادى. اقادىل: – اتىستى جاۋ پۋلەمەتىنە اۋدارىڭ­دار! – دەپ بۇيىردى. فاشيستەر پۋلەمەتىنىڭ ءۇنى ءوشتى. سۋحانباەۆ جاۋىنگەرلەرىمەن جاعا­­لاۋعا ءبىرىنشى بولىپ جەتتى. ونىڭ جول اشۋىن پايدالانعان روتا ءبىرتالاي شىعىنمەن بولسا دا كولدەن ءوتتى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ روتا قيان-كەسكى ۇرىسقا كىرىسىپ, بۇكىل پولكتىڭ وتۋىنە جاعداي جاسادى. كوپ كەشىكپەي ستەجەلتسوۆيزنە دەرەۆنياسىنا دا جاقىندادىق. پولك مارشپەن تىك كوتەرىلدى. اقادىل تاعى دا الدىدا. تاياپ قالعانىمىزدا جاۋ بىزگە وق جاۋدىرا باستادى. پولك ۇرىسقا بەيىمدەلىپ, قانات جايدى. شاپشاڭ وتكەن شايقاستىڭ ناتيجەسىندە جاۋ شاعىن وزەننىڭ ارعى بەتىنە ىعىستىرىلعانمەن ءبىز ءتيىمسىز جاعدايدا قالدىق. كوپ ۇزاماي الگى وزەننەن ءوتىپ, جاۋدىڭ ادام كۇشى مەن تەحنيكاسىن بارلاۋ تۋرالى بۇيرىق الدىم. اقادىلدى جۇمسادىم. ول بولىمشە­سىمەن تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, قاجەتتى مالىمەتتىڭ ءبارىن اكەلدى. ارادا از عانا ۋاقىت وتىسىمەن جاڭا تاپسىرما الدىم. وزەننەن العاشقى بولىپ ءوتىپ, جاۋ نازارىن اۋدارىپ, ۇرىسقا كىرىسۋ, ءسويتىپ, بۇكىل پولكتىڭ وتۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ. روتا وتە باستادى. تاعى دا اقادىل – الدا. جاۋ پۋلەمەتتەن, مينومەتتەن وق بوراتىپ جاتىر. سوعان قاراماستان, روتا شايقاسقا كىردى. بۇتا-بۇتانىڭ اراسىمەن جىلجىعان وڭ قانات اجەپتاۋىر ناتيجەگە جەتكەنىمەن اشىق الاڭقايعا تۋرا كەلگەن سول قانات, ونداعى اقادىلدەر جىلجي الار ەمەس. ول ءۇش مارتە بولىمشەسىن شابۋىلعا باستاعانىمەن بوراعان وق باس كوتەرتپەدى. مىنە سۋحانباەۆ تاعى دا بۇيرىق بەردى: تۇرىڭدار, جۇگىرىڭدەر, العا!.. جاۋعا الدىمەن ءوزى ۇمتىلدى. سول-اق ەكەن سول قولىنا وق ءتيدى. گراناتانىڭ شىعىرشىعىن تىسىمەن شىعارىپ لاقتىرعاندا ول جولىنداعى جالعىز اعاشقا سوقتىعىپ, جارىلدى. پۋلەمەت بولسا وقتى توگۋدە. ەكىنشى گرانا­تانى الدى. ەكىنشى, وڭ قولى دا جارالانىپ, گراناتا جەرگە ءتۇسىپ كەتتى. اقادىل ەندى جاۋ پۋلەمەتىنە جا­قى­نداي ءتۇستى. ءبىر ءسات تە ويلانىپ تۇر­ماس­تان پۋلەمەتكە تۇرا ۇمتىلدى. تەك: – و-وتان ءۇشىن!.. – دەگەن كۇشتى ايعايىن عانا ەستىپ قالدىق. ...ۇرىس بىتكەننەن كەيىن اقادىلدى تاپتىق. ول جاۋ پۋلەمەتىنىڭ ۇستىندە جاتىر ەدى...». كەيىنىرەك ەكىنشى روتانىڭ كومان­ديرى اعا لەيتەنانت پەتر كورساكوۆ وسىلاي دەپ ەسكە العان-دى. ال وندا اقادىلدىڭ قارۋلاستارى كەشكە دەيىن قاپىسىز بەكىنگەن جاۋمەن جاعالاسىپ: – وتان ءۇشىن! ستالين ءۇشىن! سۋحانباەۆ ءۇشىن!.. – دەپ اشىنا ۇران سالىپ, پولياك ورمانىن جاڭعىرىقتىرعان... قىزىل ىڭىردە قىرعىن ۇرىستا كوز جۇمعان ەرلەردى, ىشىندە اقادىل دە بار, باۋىر­لاستار مۇردەسىنە جەرلەدى. ءۇش مارتە ساليۋت بەرىلۋىن كۇتكەندەي-اق كەنەت باتىستان قاتتى جەل سوقتى. اۆگۋست ور­مانىنىڭ بۇلت پەن ءتۇتىن تۇتاسقان قارا اسپانمەن تىلدەسكەندەي, بومبا مەن سنارياد­تان ساۋ قالعان زاڭعار قاراعايلارى شاي­قالىپ, ىسقىرا شۋلاپ كەتتى. سول شۋىل­دى ازدان سوڭ نوسەر جاڭبىر تام­شى­لارى باستى. سولداتتاردىڭ بەتى-قولىن قان مەن تەردەن تازارتا ساۋىل­دا­عان تامشىلاردىڭ جىلىلىعى سونشا ادام­نىڭ ىستىق كوز جاسىن ەسكە سالعانداي ەدى... مەنىڭ اقادىل اعام جيىرما ءتورت جىلعا تولار-تولماس ءومىر جولىن وسىلاي, قاس-قاعىم ساتتە جارتى اسپاندى سىزىپ ءوتىپ, عايىپ بولاتىن جۇلدىزدارداي اياقتادى... ارادا ءبىر اپتا وتكەندە پولكقا 31-ءشى ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك گلاگولەۆتەن بۇيرىق كەلدى. سۋحانباەۆ سەكىلدى باتىردىڭ دەنەسى قايتادان ەڭ جاقىن جەردەگى كەڭەس قالاسىنا جەرلەنسىن دەپ بۇيىرىپتى. ونداي قالا پولشا شەكاراسىنان ون شاقىرىمداي, نەمان وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى درۋسكينينكاي بولىپ شىقتى. بارلىق اسكەري قۇرمەت جاسالىپ, ازالى ءراسىم وتكىزىلدى. پولك ساپىنىڭ الدىندا اقادىلدىڭ №2811 پپش اۆتوماتى ميحايل لوباتسەۆيچكە تاپسىرىلىپ, ول جاۋدى سۋحانباەۆشا سوعۋعا انت ەتتى. سولدات سوزىندە تۇردى: بەرلينگە جەتىپ, جادىگەر اۆتوماتتان سوڭعى رەت 1 مامىر كۇنى وق شىعاردى. امال نە... ناق سول كۇنى, سوعىستىڭ سوڭعى كۇنى قازاق اقادىلدىڭ بەلارۋس ءىنىسى ميحايلدىڭ ءوزى دە مەرت بولدى. ال اۆتومات كەيىنىرەك كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ورتالىق مۇراجايىنداعى اقادىلگە ارنالعان بۇرىشقا قويىلدى. (90-شى جىلداردىڭ اياعىندا ول قارۋدى قازاقستانعا بەرۋدى سۇراپ پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە ەكى رەت حات جازسام دا, رەسەي جاعى كەلىسپەدى). 1945 جىلعى 28 ناۋرىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن اقادىلگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ال تۋعان حالقى ءوز پەرزەنتىنىڭ ەرلىگىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ورگانىنان دا بۇرىن باعالاعان-دى. «قاراسۋ» كولحوزى مەن باتىردىڭ وقىعان مەكتەبىن سۋحانباەۆ اتىمەن اتاپ قويعان. ودان ءبىراز كەيىنىرەك گرودنوداعى نەگىزگى كوشەلەردىڭ بىرىنە اتى بەرىلىپ, درۋسكينينكايدا شاعىن مۇراجايى اشىلدى. جام­بىلدا, الماتىدا, سارىكەمەردە سۋحانباەۆ كوشەلەرى پايدا بولدى. ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق شىعار­مالاردىڭ كەيىپكەرىنە اينالدى. مايدانگەر اقىن نادەجدا نوۆوسەلتسوۆا باللادا جازسا, ونى ءوزىمىزدىڭ سىرباي ماۋلەنوۆ اعامىز تاماشا اۋداردى. وسى جولداردىڭ اۆتورى قاھارماندىق دراما جازىپ, ول م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق جانە جامبىل وبلىستىق دراما تەاترلارىندا قويىلدى. ال دارىندى جۋرناليست ءىنىم تۇرسىنحان تولقىنباي ۇلى «جاي وتىنداي جارق ەتكەن» اتتى جاپ-جاقسى كىتاپ جازدى. ونىڭ ەسىمى مىڭداعان ادامدار­دىڭ اۋزىمەن جالپى ەسىمگە اينالىپ كەتكەلى قاشان. ال جانى ءجانناتتا بولعىر تويتان اپامىز ولە-ولگەنشە سۇيىكتى ۇلىنىڭ قازاسىنا سەنبەي ءوتتى. كۇتتى. انالىق ۇلى جۇرەكپەن كۇتتى... شاماسى, اللا تاعالانىڭ ءوزى انا جۇرەگىن سول ءۇشىن ءولى پەرزەنت بولمايتىن عىپ جاراتسا كەرەك... * * * 1974 جىل. 31 شىلدە. ليتۆا. درۋسكينينكاي. اينالاسى يىلگەن ۇيەڭكى تال كىشكەنە عانا ايناكول – درۋسكونيستىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى جاۋىنگەرلەر زيراتى. اقادىل اعا مۇردەسىنىڭ ءۇستىن پىرداي بوپ قانقىزىل الاۋلى گۇلدەر جاپقان. باس جاقتاعى تىگىنەن قويىلعان تاس پليتاعا «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا اگاديل سۋحانباەۆ. 1920-1944 گگ.» دەپ ويىپ جازىلىپتى. جەرگىلىكتى پارتيا – كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ باستاۋىمەن مۇندا كەلگەن ءبىز – سوعىس ارداگەرى ءومىرالى اعا بيتورسىقوۆ, ميحايلوۆكا كىرپىش زاۋ­ىتى پارتبيۋرو سەكرەتارى ۆالەنتينا رومانەنكو, سۆەردلوۆ اۋداندىق گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قابىلبەك قۇلايىسوۆ جانە مەن, وبلىستىق گازەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى – سۋحانباەۆ ەرلىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى باتىردىڭ مۇردەسىنە تويتان انانىڭ بەيىتىنەن الا شىققان توپىراقتى سەۋىپ, ەل-جۇرتىنان العاش رەت گۇلالقا قويۋ ءۇشىن كەلگەن ارنايى دەلەگاتسيامىز. توپىراقتى سەبۋ ءساتى قاتتى تولقىتتى. «مىنە, ءبىرىن-ءبىرى ولىدەي دە, تىرىدەي دە وتىز جىل كۇتكەن انا مەن بالا ءبىرىن-ءبىرى تاپتى, قايتا قوسىلدى!..» – دەپ ويلادىم مەن. جانار تۇمانداندى... وسىنداي حالدە ءبىر قۇدىرەتتىڭ كەرەمەتىمەن ءوزىمدى ۇيگە ءجيى كەلىپ تۇراتىن تۋىسقان اعام اقادىل قولىنا الىپ كوتەرەتىن, ويناتاتىن, بىلدىرلاعان تىلىنە ءماز بولا كۇلەتىن كىشكەنتاي سابيگە اينالىپ كەتكەندەي سەزىندىم. سويتە تۇرىپ, الدىمدا گۇل جامىلىپ جاتقان اعاتايىممەن سويلەسە باستادىم: «ءتالىم مەن تەبەرىك انالارىم ايتىپ وتىراتىن, ءسىز اسكەرگە كەتىپ بارا جاتىپ, ۇيىقتاپ جاتقان ءۇش جاسار مەنى ماڭدايىمنان ءسۇيىپ: «ۇلكەن جىگىت بول, باۋىرىم!» دەگەن دەپ... مىنە, سول مەن ءسىزدىڭ رۋحىڭىزعا تاعزىم ەتۋگە كەلىپ تۇرمىن, اعاجان!.. ەسىتەمىسىز مەنى؟ الدە... الدە ءسىز رۋحىڭىز اق قۇسقا اينالىپ, شەكسىز عالامنىڭ ءبىر قيىرىندا ءجۇر مە ەكەنسىز؟.. ءسىز... ءسىز ەكى قولىڭىز بىردەي جارالانعاننان كەيىن ورىندالعان بورىش, اقتالعان پارىز سەزىمىمەن ۇيالماستان ەلگە قايتۋىڭىزعا بولاتىن ەدى عوي. اياق-قولدان ايىرىلىپ, باسقا دا جاراقاتتار الىپ, مۇگەدەك بوپ كەلگەندەر از با؟ جۇرت ولاردى كىنالاعان جوق, قايتا قادىر تۇتىپ قۇرمەتتەدى... ءسىز دە سويتە الاتىن ەدىڭىز. كەلىپ اي ديدارلى ايتايعا, سىزدەن كەيىن كوپ جاسامادى عوي ول دا, ۇيلەنىپ, بالا-شاعالى بولاتىن ەدىڭىز عوي... بىراق, ءسىز ءولىم مەن ءومىر بەتتەسكەن, بەلدەس­كەن سۇمدىق ساتتە باسقاشا جاسادىڭىز. نەلىكتەن؟ سول ساتتە ءسىزدىڭ ساناڭىزدى, ءسىزدىڭ جانىڭىزدى, ءسىزدىڭ بىرەر سەكۋندتان كەيىن جاۋدىڭ ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتى پارشە-پارشە ەتەتىن جالىندى جۇرەگىڭىزدى جاي وتىنداي جارق-جۇرق جارقىراتقان قانداي سەزىم؟ وتانعا سۇيىسپەنشىلىك پە؟ ابدەن مۇمكىن... قاندىكويلەك سەرىكتەرىڭىزدى اجالدان ساقتاپ قالۋ ما؟ بۇل دا مۇمكىن... ءوزىڭىز ءۇشىن ءوزىڭىز كەك قايتارعىڭىز كەلدى مە؟ ىقتيمال... ار-نامىس پا؟ سولاي بولار... اتا-بابانىڭ ەرلىك ءداستۇرى مە؟ كۇمان جوق, سولاي... ويتكەنى, مۇنداي سەزىم-قاسيەتتەردىڭ بارشاسى سىزدە بار بولاتىن. سولاردىڭ ءبارى سۇراپىل ساتتە توعىسىپ, سىزگە ءومىردى ەمەس, ەر ءولىمىن تاڭداۋدى ۇسىنعان, جوق ۇسىنىپ ەمەس, بۇيىرعان بولار... بىراق, تۋعان حالقىڭىز ءسىزدىڭ ءولىمىڭىزدى ماڭگىلىك ومىرگە اينالدىرىپ جىبەردى عوي, جان اعا اقادىل!..». تويتان انانىڭ مۇردەسىنە توگىپ, ارالاستىرىپ جىبەرۋ ءۇشىن كىشكەنە اق قالتاعا سالعالى العان ءبىر ۋىس قارا توپىراققا بىرەر تامشى جاس تىرس-تىرس تامدى... * * * 2004 جىل. 31 شىلدە. اقادىل اعانىڭ قازا تاپقانىنا 60 جىل. ەرتەڭگى شاي الدىندا ءشاھيد كىسىنىڭ رۋحىنا ارناپ قاسيەتتى قۇراننىڭ يحلاس سۇرەسىن وقىدىم. ودان سوڭ وبلىس اكىمى ءبورى­باي جەكسەمبينگە تەلەفون سوعىپ, قابىل­داۋىن ءوتىندىم. ول كەلىستى: – بۇگىن اقادىل سۋحانباەۆتىڭ قازا­سىنا تۋرا 60 جىل... – دەدىم دە ءۇنسىز قالدىم. – جاستارعا, جاستار عانا ەمەس, بارشاعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە... – دەپ كىبىرتىكتەدىم دە نەگىزگى ايتپاعىما كوشتىم: جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى كەلە جاتىر, سونىڭ قارساڭىندا وتان قورعاۋدا ەرلىكتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتكەن سۋحانباەۆقا قالالىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ الدىنداعى الاڭقايدا ەسكەرتكىش ورناتىلسا وتە دۇرىس بولار ەدى. ءمۇسىنشى سەيىتكەرىم مومىشتىڭ ماكەتى دايىن. وتە اسەرلى, كىمدى دە بولسا ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى. ونداي شىعارما, ءسوز جوق, «جۇمىس ىستەيتىن» بولادى. ەكىنشىدەن, مۇنداي ەسكەرتكىشتى ورناتۋ – قازىرگى ۇرپاقتىڭ بورىشى دا عوي, اقادىل كىم ءۇشىن جۇرەگىن وققا توستى... اكىم مەنى مەيلىنشە زەيىن قويا تىڭداپ, جاۋابىن قىسقا قايتاردى. – يلاندىردىڭىز. اينالىساتىن بولامىز. ءسويتىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.سۋحان­باەۆ­تىڭ ەسكەرتكىشى 2005 جىلعى 30 ساۋىردە  تارازدا بوي كوتەردى.                 * * * 2014 جىل. 31 شىلدە. اقادىل اعانى ەسكە الۋ كۇنى. ونىڭ مىنا جارىق دۇنيەدە جوقتىعىنا دا, مىنە, 70 جىل. تاراز جۇرتشىلىعىنىڭ بۇل كۇنى ەسكەرتكىش جانىنا جينالىپ, قۇشاق-قۇشاق گۇل شوقتارىن قويۋى, ازالى-سالتاناتتى ميتينگ وتكىزۋى, قۇرانعا قول جايۋى داستۇرگە اينالعانىنا دا تالاي جىل. دەنساۋلىعىم قاتتى مازالاپ تۇرسا دا بارۋعا بەكىندىم. «اۋ, بۇل پارىزىم عوي, – دەپ ويلادىم. – شاماسى, جينالاتىن جۇزدەگەن ادامنىڭ ىشىندە بۇدان شيرەگى كەم ءبىر عاسىر بۇرىن اقادىل اعام باتاعا بەرگىسىز تىلەگىن ارناعان جالعىز مەن بولارمىن-اۋ قايتسە دە... ءيا-ءا, ءبىز, جاسىمىز دا, كارىمىز دە ساردار باۋىرجان, سارباز اقادىل سىندى باتىرلار ساپىنداعىلاردىڭ, سوناۋ قاھارلى زاماندا ومىراۋىن وققا توسىپ, مەرت بولعانداردىڭ بارشاسىنىڭ ارۋاعى الدىندا قارىزدارمىز عوي. سول قارىزدى سەزىنۋ كەيدە ولاردى تىرىلەر قاتارىنا قوسارداي ءارى ءتاتتى, ءارى مۇڭدى قيالدارعا دا باستايدى-اۋ... «ماعان كەيدە ورالماعان سولداتتار قان مايداننان, بوپ كورىنەر اق تىرناعا – اپپاق قۇسقا اينالعان... – دەپ ۇلى راسۋل عامزاتوۆ ۇمىتتەنگەن. قۇدايدىڭ قاراپايىم پەندەسى مەن دە ۇمىتتەنەم...». ارعىنباي بەكبوسىن, جازۋشى. تاراز.