جەكە مەكتەپ: مۇمكىندىگى مەن ماسەلەسى

ماسەلەنىڭ ءمانىسى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى جول­داۋىندا ءدال وسى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ماسە­لەسىن كوتەرىپ: «مەملەكەت كەپىلدى تولەم­دەر ءۇشىن قىرۋار قاراجات بولەدى. ونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بەرى­لەتىن قارجى دا بار. مىسالى, 250 مىڭ­نان استام بالا وقي­تىن جەكەمەنشىك مەك­تەپتەر­گە بيىلدىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن 134 ملرد تەڭگە ءبولىندى. اتا-انا­لار مەملەكەتتىڭ جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ناقتى كومەك بەرىپ جاتقانىن بىلۋگە ءتيىس. وسى­عان وراي ءار بالا­عا نورماتيۆ بويىنشا بولىن­گەن قاراجات كورسەتىلىپ تۇرۋى قاجەت. سوندا ازاماتتارى­مىز الەۋمەتتىك باع­دار­لامالارعا ءبولىنىپ جاتقان قارجى تۋرالى شىنايى اقپاراتتان حاباردار بولادى. بۇدان بولەك, مەكتەپتەردىڭ جۇمىسىن جاق­سار­تۋ شارالارىن قولعا العان ءجون», دەگەن ەدى.

جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 900-گە جۋىق جەكەمەنشىك مەكتەپ بار, وندا 250 مىڭنان اسا وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. 2022 جىلى 500 جەكە وقۋ وشاعى بولعان, ياعني ەكى جىلدا ەكى ەسەگە جۋىق ءوستى. وقۋ-اعارتۋ مينيستر­لىگىنىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان بيۋد­جەتتىك باعدارلاماسىنا كوز جۇگىرتسەك, 2024 جىلى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورىنداۋعا 182 895 ورىنعا 133,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بيىل 184 216 ورىنعا 138 ملرد تەڭگە جۇمسالاتىنى جوسپارلانعان. سوندا ءبىر بالاعا جىلىنا مەملەكەت جەكە مەك­تەپتە تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا 749 120 تەڭ­گە­دەن بەرەدى. قارجىلاي كومەك كور­سەتىلەتىنىنە قاراماستان, تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس.

جولداۋدان كەيىن دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. سول ساۋالىندا ايتىلعانداي, جەكە مەكتەپتەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ مولشەرى, ونىڭ ءتيىمدى جانە اشىق جۇمسالۋى, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتار مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وزەكتى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قورعالۋى قاجەت, سوندىقتان مەملەكەتتىك تاپسىرىستى بەرۋ بارىنشا ءادىل جانە اشىق بولۋى شارت.

«مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ مەحانيزمىن قايتا قاراۋ قاجەت. سەبەبى قازىرگى جۇيەدە ءار بالاعا ارنالعان قارجى جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر بويىنشا قاراستىرىلادى. الايدا قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بولىنەتىن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جۇك­تەلگەن, ال وڭىرلەردەگى بالالار سانى وزگەرىسسىز جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى بيلىك ورگاندارىندا, ياعني ءبىلىم باسقارمالارىندا قالىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز, وڭىرلەردە بالالاردى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە اۋىستىرا وتىرىپ, قارجىنى وزدەرىنە قالدىرىپ وتىر. مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى 677 جەكەمەنشىك مەكتەپتە 251,3 مىڭ وقۋشىنى قامتىپ, 2024 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 133,9 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى. الايدا 2024 جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى جاعداي بويىنشا, بۇل سومانىڭ 103,5 ملرد تەڭگەسى يگەرىلگەن, قالعان 30,4 ملرد تەڭگە تەك 1 ايعا قارجىلاندى­رۋعا جەتكىلىكتى», دەدى دەپۋتات ج.سۇلەيمەنوۆا.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

وسى ساۋالعا ۇكىمەت باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى تامارا دۇي­سە­نوۆا: «جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ سانى مەن ونداعى وقۋشى كونتينگەنتىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى قارجى تاپشىلىعى بار. وسىعان وراي, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس شىعىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا قوسىمشا قاراجات رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ, تۇزەتۋ كەزىندە قاراستىرىلادى. بيىلدىڭ وزىندە دە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋعا قوسىمشا 66,7 ملرد تەڭگە قاجەتتىگى انىقتالدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.

سەبەپ پەن شەشىم

جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە مەملەكەتتەن قارجى بولىنەتىنى راس. بىراق سول بولىنەتىن قارجىنىڭ ۋاقتىلى بەرىلۋى قيىن. ايتپاقشى, ج.سۇلەيمەنوۆا ايتقان دۇنيە بيىل وزگەرمەك, ياعني جەكەمەنشىك مەك­تەپ­تەرگە قاراجات ەندى رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنبەيدى, جەر­گىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلەدى. ماجى­­لىستەگى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات اي­ما­عامبەتوۆتىڭ جەكە پاراق­شا­­سىندا جازعان پىكىرىنشە, بۇل شە­شىم جاعدايدى ودان ءارى قيىن­داتادى.

«قازىر جەكە مەكتەپتەردىڭ دامۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. كوپتەگەن مەكتەپ, اسىرەسە اتا-انالاردان قوسىمشا قاراجات الماي, تەك مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن­دەرى, بانكروت بولۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. نەلىكتەن؟ ويتكەنى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ۇلكەن كەشىگۋلەرمەن تۇسەدى. بۇل تەك ەسەپ بەرۋ قۇجاتتارىنداعى ساندار ەمەس, بۇل – مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, سالىق­تار. ونىڭ ۇستىنە, كوپ­تەگەن مەكتەپ 2023 جانە 2024 جىلدارعا ارنالعان قارجىلاندىرۋدى ءالى كۇنگە دەيىن تولىعىمەن المادى. بيىل جاعداي ودان ءارى ناشارلاۋى ىقتيمال. جەكە مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلدى. الايدا قولداعى اقپا­رات­قا سايكەس, بارلىق اكىمدىك وسى وزگەرىستەر تۋرالى ءبىلىپ, ءتيىستى قارجىلاندىرۋدى تولىعىمەن بول­گەن جوق. بۇگىنگى تاڭدا كەمىندە 80 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارا­جات جەتىسپەيدى. جاقىن ارادا ماسەلە شەشىلىپ, مەكتەپتەر ۇزدىك­سىز قار­­جى­لاندىرىلادى دەپ ۇمىت­تەنە­مىن», دەدى ا.ايما­عام­بەتوۆ.

وسى ماسەلەگە وراي جەكە­مەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەس­پۋب­ليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزي­دەنتى روزا شارىپقىزى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەر­لىك قوعامىنا ارنايى حات جولداپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە قارجىلىق قيىندىق ءالى دە بار ەكەنىن, ءبىلىم ۇياسى باسشىلارىنىڭ 2025 جىلدى جوسپارلاي الماي وتىرعانىن جەتكىزگەن. «جان باسىنا قارجىلاندىرۋ تۇراقتى بولماعان جاعدايدا مۇنداي مەكتەپتەر جابىلۋعا ءماجبۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە قوسىمشا ۇلكەن جۇكتەمەنى ارتتىرادى. كوپتەگەن جەكەمەنشىك مەكتەپ وقۋعا تولەنەتىن اقى مول­شە­رىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى, وسىعان قوسا مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە وقۋشىلار ورنىنا تاپشىلىقتى تۋدىرادى. كۇردەلەنگەن جاعداي­عا تۇسىنىك­تەمە بەرۋىڭىزدى سۇراي­مىن», دەلىنگەن قاۋىمداستىقتىڭ سۇرانىس حاتىندا. بۇعان ورتالىق: «2025 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە جەكە ۇيىم­داردى قارجى­لاندىرۋ ءتارتىبى وزگەر­مەي­دى. 2025 جىلعى قاڭتاردان باستاپ قارجىلاندىرۋ كوزدەرى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­تەر سانالادى. جاڭا پراك­تي­كا قارجىلاندىرۋدىڭ جەت­كى­­لىك­سىزدىگى تاۋەكەلىن ازايتۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. تۇراقتى قار­جى­لاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى بارلىق شارا قابىلدانىپ جاتىر. ءبىز مۇنىڭ 2025 جىلعى جۇمىستى جوسپارلاۋعا ايتار­لىق­تاي قيىندىق تۋدى­را­تى­نىن تۇسىنەمىز, دەسەك تە جاع­داي­­دىڭ رەت­­­­تەلەتىنىن جانە قار­جى­لان­دى­رۋعا قاتىستى بارلىق شارۋانىڭ ۋاقتىلى شەشىلەتىنىن سەنىممەن ايتامىز. جالپى, جەكە­مەن­شىك مەكتەپتەردى قارجى­لان­­دىرۋ ماسەلەسى وقۋ-اعارتۋ مي­نيستر­لىگىنىڭ, قوعامنىڭ ءار­دايىم با­قى­لاۋىندا», دەپ جاۋاپ قاي­تار­عان.

بايقاساڭىزدار, حاتتا جان باسىنا قارجىلاندىرۋ قاشاننان باستاپ بەرىلەتىنى جونىندە ناقتى ۋاقى­تىمەن كورسەتىلمەگەن. جەكە­مەنشىك مەكتەپتەرگە ەڭ ماڭىزدىسى دا وسى ەدى. سەبەبى قاۋىمداستىقتىڭ دەرە­گىنە سۇيەنسەك, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر 2023 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ جانە بىلتىرعى جەل­توق­سان ايىنىڭ جان باسىنا قار­جى­لاندىرۋ سوماسىن تولىق الا الماي وتىر. «ماسەلە قيىن. قۇرىل­تايشىلار مەملەكەتكە سەندى, قوماقتى اقشاسىن بىلىمگە سالدى, سوڭىندا تىعىرىققا تىرەلدى. جەكە­مەنشىك ءبىلىم سەكتورى­نىڭ ءيميد­جىن قايتادان قالپىنا كەل­تىرۋ قيىنعا تۇسەدى. ال بۇل ساپالى ءبىلىم بەرۋگە زالالىن تيگىزىپ وتىر. جەكە مەكتەپكە بالالارىن بەرگەن اتا-انا دا رەنجۋلى. قال­تاسى بوس, جۇيكەسى توزۋعا شاق قال­عان ۇستازدىڭ جانايقايىن مەم­­لەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار تۇسىن­بەيدى-اۋ, ويتكەنى وزدەرىنىڭ قارىنى توق, جالاقىسىن دەر كەزىندە الىپ, جىلى جەردە وتىر», دەيدى ر.شارىپقىزى.

كادرلىق الەۋەتتىڭ الەگى

پرەزيدەنت اتالعان جول­دا­ۋىندا جەكە­مەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ كوزىنە قاتىستى ماسەلەگە قوسا مۇعالىمدەردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋعا جانە الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋگە دە كوڭىل ءبولۋ كەرەگىنە توقتالدى. ءدال وسى جەردە قاراما-قايشىلىق بار, سەبەبى ءبىلىم تۋرالى زاڭدا بارلىق بالا قانداي دا ءبىر ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قارا­ماس­تان, ساپالى ورتا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. ال ساپالى ءبىلىمدى بىلىكتى پەداگوگ بەرە الادى. ءبىلىم ءاردايىم جاڭارىپ تۇراتىنىن ەسكەرسەك, ءبىلىمدى بەرەتىن ادام دا ۇنەمى ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جاڭارتىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىرۋى قاجەت-اق. الايدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى تەگىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرس­­تارىنان وتە المايدى.

بۇل تۋرالى جوعارىداعى سپي­كەرىمىز ر.شارىپقىزى: «جەكە­مەنشىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كاسىبي ۇيىمعا اينالعان ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق جيىرما جىلعا جۋىق بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ەمەس ءبىلىم ۇيىمدارىن بىرىكتىرىپ, قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, مۇددەسىن قورعاپ كەلەدى. قازىرگى كەزەڭدە ءبىز جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنىڭ بولىگى مارتەبەسىنە يەلەنگەنىمەن, جاعدايىنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن تەڭەستىرۋ تۋرالى ايتۋعا ەرتەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. دەسەك تە وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەكە ءبىلىم سەكتورىنىڭ جۇيەلى دامۋىنا كەدەرگىسىن تيگىزىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, جەكە ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگ كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ۇدەرىسىندە مەملەكەتتىك قولداۋ بولماي تۇر, جەكە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگتەرىندە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ مۇمكىندىگى جوق. ەكىنشىدەن, جەكە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وقۋشىلارى مەملەكەت تاراپىنان مەم­لەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستان­دارتى شەڭبەرىندە وقۋلىقتارمەن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرمەن قام­تىل­ماعان. ءۇشىنشى, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭار­تىلعان مازمۇنىن ەنگىزۋ جانە پەداگوگ مار­تەبەسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جاع­دايىندا جەكە ءارى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ سەكتورلارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ تەڭدىگى قام­تا­ما­سىز ەتىلمەگەن. مىسالى, قولدا­نىس­تاعى مەم­لەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا جەڭىل­دىك­تى باعامەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇم­كىن­دىگى قاراستىرىلماعان», دەپ ويىن جەتكىزدى.

كومەكتىڭ جاڭا ءتۇرى

ج.سۇلەيمەنوۆا وسىعان دەيىنگى قار­جىلىق تۇيتكىلدەرگە قوسا بارلىق بالا تەڭ دارەجەدە ساپالى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرىلىپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بالالاردى وقۋلىقپەن, ىستىق تاماقپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعانى كەرەك ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ەدى. وقۋلىق جايى انىق ەمەس, ىستىق تاماقپەن قامتۋ ماسەلەسى تولىق بولماسا دا شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەردى. بۇل تۋرالى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وتكەن ايدا حابارلاعان-دى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, جەكە مەكتەپتەردە وقيتىن از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا مەملەكەت تاراپىنان وقۋ قۇرالدارىن الۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەتىن بولدى. سەنات 2024 جىلعى 19 جەل­­توقساندا ءبىلىم جانە بالا قۇ­قىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭدى ماقۇلدادى. سول زاڭدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وسال وتباسىلار ساناتىنداعى بالالارعا الەۋمەتتىك كومەك كور­سەتۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. زاڭ جوباسىندا بەس نوۆەللا ۇسىنىلدى, سونىڭ بىرەۋى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيتىن از قامتىلعان وتباسىلار بالالارىنا قاتىستى. وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان كومەك تۋرالى: «بۇعان دەيىن كومەك تەك مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنا عانا بەرىلەتىن, ال ەندى جەكە مەكتەپتەردە وقيتىن بالالار دا وسىنداي كومەك الادى. بۇل مەكتەپتىڭ مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, بارلىق بالاعا ءبىلىم بەرۋدىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام», دەپ اتاپ ءوتتى.