جىلۋ جەلىلەرىن ساپالاندىرۋ قاجەت

– جاقىپ عالي ۇلى, جىلىتۋ ماۋسىمى قالاي ءوتىپ جاتىر؟

– جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن (جەو) جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا 327 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 44%-عا ارتىق. قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اياسىندا جەو-لاردىڭ ورتاشا توزۋى 65%-دان 61%-عا دەيىن تومەندەۋگە ءتيىس. ريددەر جەو-دا توزۋ – 58%-دان 54%-عا, كەنتاۋ جەو-دا – 85%-دان 65%-عا, ەكىباستۇز جەو-دا 42%-دان 35%-عا تومەندەمەك. سونىمەن بىرگە, 20,7 مىڭ شاقىرىم ەلەك­تر جەلىسى, 422 قوسالقى ستانسا مەن 4 054 تاراتۋ پۋنكتى, ترانس­فور­ما­تورلىق قوسالقى ستانسالار جوندەلدى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 542 شاقىرىمىنا جوندەۋ جۇر­گى­زىلدى.

ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ وتىن قويمالارىندا 5,4 ملن توننا كومىر جيناقتالعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6%-عا, وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 111 مىڭ توننا مازۋتقا ارتىق. بارلىق ەنەرگيا كوزىندە وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ستان­دارتقا ساي. وكىنىشتىسى, وڭىر­لەر­دەگى جىلۋ كوزدەرىندە, ەلەكتر مەن جىلۋ جەلىلەرىندە نورما­تيۆتىك مەرزىمدە جويىل­عان تەح­نولوگيالىق بۇزۋشى­لىق­تار­دىڭ جەكەلەگەن جاعدايى بار.

– اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن اتاپ كورسەتۋگە بولا ما؟

– جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن­دىق جۇمىس­تارىنىڭ دەر كەزىندە باستالۋىن جەتىستىك دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. بۇل سولتۇستىك پەن ورتالىق ايماقتار سياقتى كليماتى قاتال اۋدانداردا قيىن جاعدايلاردى بولدىرماۋعا مۇم­كىندىك بەردى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەنەرگيا كوزدەرى كومىر مەن مازۋتتىڭ قاجەتتى كولەمىن قامتاماسىز ەتىپ, جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىن ءۇزىلىسسىز باستاۋعا جاعداي جاسادى. بىرقاتار وبلىستا (مىسالى, قاراعاندى مەن الماتىدا) جىلۋ جەلىلەرى قايتا جاڭعىرتىلدى. بۇل يگى ءىس ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى مەن جىلۋ شىعىنىن ازايتتى. كەمشىلىكتەرگە كەلسەك, جۇر­گىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قارا­ماستان, جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋى جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ورتاشا ەسەپپەن 60%-عا دەيىن. بۇل اپاتتار مەن جىلۋ بەرۋدەگى ۇزىلىستەرگە اكەلىپ سوعادى. ءمان بەرىپ قارايتىن تاعى ءبىر تۇس – جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا قارجى بولىنگەنىمەن, جۇمىس كولەمى كوبىنە شاعىن قالالار مەن اۋىل­داردا قولدا بار قارجى­لان­دى­­­رۋدان اسىپ كەتەدى. وسىنى ەسكەرىپ, ءاربىر ايماققا بولىنگەن قارا­جاتتىڭ قالاي جۇمسالعانىن مۇقيات تەكسەرگەن ءجون سياقتى. ەسكى جەلىلەردەگى ەنەرگيا شىعى­نىنىڭ جوعارى دەڭگەيى جىلۋمەن جابدىقتاۋ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتۋدى ءالى دە جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل بولاشاقتا تاريفتەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن شىعىنداردى ارتتىرادى.

– ەلدەگى بىرنەشە قالادا رەسەي كومپانيالارى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالعالى جاتىر. ولار ۋاقىت تالابىنا لا­يىقتى تەحنولوگيا­نى پاي­دالانىپ وتىر ما؟ جالپى, جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن جا­ڭار­تىپ, جاڭعىرتۋ جۇمى­سىن قالاي باعالايسىز؟

– ءۇش جەو دا كومىرمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەگەر بۇل جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى اسا كۇردەلى تسيكلدەر مەن ءتيىمدى شىعارىندىلاردى تازارتۋ جۇيە­لەرى ارقىلى زاماناۋي ستان­دارتتارعا ساي سالىنسا, بۇل قىسقا مەر­زىمدە قو­لايلى شەشىم بولۋى مۇم­كىن. بىراق ەكولوگيالىق جانە ەكونو­مي­كالىق تاۋەكەل­دەر­دى ەسەپكە الما­­عان­دا, بۇل شەشىم ەلىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق مىندەتتەمەلەرى جانە دەكار­بونيزاتسياعا دەگەن جا­ھان­دىق ءۇردىس كونتەكسىندە ۇزاق­­مەر­زىمدى پروبلەمالارعا اكەلەدى.

نەگىزگى اسپەكتىلەردى قاراس­تىرايىق. ءبىرىنشىسى – تەحنو­لوگيالىق دەڭگەي. قازىرگى زا­مانعى كومىرمەن جۇمىس ىس­تەيتىن ەلەكتر ستانسالارى تيىم­دىلىكتى ارتتىرۋ جانە قور­شا­عان ورتاعا كەلتىرىلگەن زيان­دى ازايتۋ ءۇشىن كەلەسى تەحنولوگيالاردى پايدالانا الادى: اسا كۇردەلى جانە اسا جوعارى كۇردەلى بۋ تسيكلدەرى. ول تەحنولوگيالار 45%-دان جوعارى تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل وندىرىلگەن ەنەرگيا بىرلىگىنە شاققانداعى CO₂ شىعارىندىلارىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. ودان كەيىنگىسى – كومىرتەكتى ۇستاۋ جانە ساقتاۋ جۇيەلەرى (CCS): ولار پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن اجەپ­­تاۋىر كەمىتۋى مۇمكىن. كەلەسى – ەلەكتروسۇزگىلىك تۇن­دىر­عىشتار جانە گاز تازالاۋ جۇيەلەرى: قاتتى بولشەكتەردى 99%-عا دەيىن ۇستاپ, كۇكىرت پەن ازوت شىعا­رىندىلارىن تومەندەتەدى. ەگەر جوبالاردا تيىمدىلىگى 40%-دان تومەن ءداستۇرلى تەحنولوگيالار قول­دانىلسا, بۇل زاماناۋي ستاندارتتارمەن سالىستىرعاندا كەرى قادام بولىپ سانالادى.

ەكىنشىسى – ەكولوگيالىق اس­پەكت.­ كومىر­مەن جۇمىس ىستەي­تىن ەلەكتر ستانسالارى CO₂, SO₂ جانە قاتتى بولشەكتەر شىعارىندىلارى بويىنشا ەڭ لاس ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى. ءبىز پاريج كەلىسىمى بويىنشا كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋ مىن­­­دەت­تەمەسىن العان­دىق­تان بۇل كور­­سەتكىشتەردى تومەندەتۋ وتە ماڭىزدى. جوبا شىعا­رىن­دىلاردى باقىلاۋدىڭ جەتىل­­­دى­رىل­گەن جۇيەلەرىن قامتىپ, ەو نەمەسە كەم دەگەندە ەىدۇ ستاندارتتارىنا سايكەس بولۋى كەرەك (CO₂, SO₂ 150 گ/كۆت/ساع جانە قاتتى بولشەكتەر ءۇشىن 10 گرامنان ارتىق ەمەس).

ءۇشىنشىسى – ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەر. جوبا­دا وسى جەو قازاندىقتارىن گازعا كوشىرۋدىڭ كەلە­شەگىن قاراستىرۋ قاجەت. دەسەك تە, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ – ۇلكەن كو­لەمدەگى قۇرال-جابدىقتار مەن ماتەريالداردى قاجەت ەتەتىن ءىرى جوبا. سوندىقتان وسى جوبالاردا وتاندىق كاسىپورىنداردان قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ (قازاندىق, قۇبىر, سورعى, تازالاۋ جۇيەسى, اۆتوماتيكا جانە باسقا تەتىكتەردى جەتكىزۋ) كەرەك. ءسويتىپ, مۇمكىندىگىنشە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, رەسەيلىك كومپانيالارمەن ىنتى­­­ماقتاستىق مىندەتتى تۇردە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن قام­تۋى كەرەك. ياعني قۇرال-جاب­دىق ءوندىرىسىن لوكاليزاتسيالاۋ مەن جەرگىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ءلازىم. وسى ۇسىنىستار مەن كەلى­سىمدەر قولداۋ تاپسا, سالادا ىلگە­رىلەۋشىلىك بولادى.

اڭگىمەلەسكەن –

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»