ءوڭىردى وركەندەتەتىن جوبالار كوبەيە ءتۇستى

ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى اياسىندا اقتوبە وڭىرىندە  پايدا­لا­نۋعا بەرىلەتىن جوبالار وبلىس اكىمدىگىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا الىنىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءار ءساتى ءجىتى قاداعالانۋدا.سونىڭ ايقىن ايعاعى رەتىندە وسى باعدار­لاما اياسىندا ۇستىمىزدەگى جىلى ىسكە قوسىلاتىن جوبالاردى مەر­زىمىندە  جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىستى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى  وسى كەزگە دەيىن  سەگىز وتىرىسىن وتكىزدى. بۇل ەل جانە ەلباسى الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنۋ, ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىندا الشاقتىقتىڭ بول­ماۋىنا دەگەن ۇستا­نىمنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. ياعني, وسى باعىتتا مەجە­لەن­گەن بيىكتەن كو­رىنۋدىڭ شارۋالارىن ۇيلەستىرە جۇرگىزۋدىڭ, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كەز­دەسكەن وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاق ويلاسىپ  شەشۋدىڭ قادامدارى دەپ باعالاۋ ورىندى بولماق. وسىنداي كەڭەسىپ پىشكەن ءىستىڭ ناتيجەسى دە كورىنە باستادى. جوسپارلانعان جوبالاردى عانا جۇزەگە اسىرىپ قويماي, بولاشاعى ءۇمىتتى جاڭا جوبالاردى قازاق­ستاندى يندۋس­تريالاندىرۋ كار­تاسىنا ەنگىزۋدىڭ  مۇمكىندىكتەرى ايقىندالا ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا اقتوبە وبلىسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسى شەڭبەرىندە جالپى قۇنى 8,7 ميلليارد اقش دوللارى بولاتىن 100-دەن استام جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل نىساندار پايدالانۋعا بەرىلگەندە 21,7 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. ال بيىلدىڭ وزىندە وبلىستى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ اياسىندا جالپى قۇنى 113,3 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 24 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلۋدە. بۇل جاڭادان 2 مىڭ  ادامدى جۇمىس­پەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ تەڭ جارتىسى ءۇس­تىمىزدەگى جىلعى العاشقى جارتى­جىلدىقتا پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس بولاتىن. 55,8 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان ون ەكى نىساننىڭ تورتەۋى قازىردىڭ وزىندە  پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. قالعاندارى دا بۇگىن-ەرتەڭ ىسكە قوسىلماقشى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا ون ەكى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 57,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا يگەرىلمەك. وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن وبلىستى  يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى وڭىرلىك ۇيلەس­تىرۋ كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا  جوسپارلى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى تاعى ءبىر پى­سىقتالدى. قاي جوبانىڭ قانشا­لىقتى دەڭگەيدە اتقارىلىپ جاتقانى قاتاڭ سۇرالدى, كەزىندە ۇكىمەتتىك كوميسسيا انىقتاعان كەمشىلىكتەردى جويۋ جولدارى انىقتالدى, وبلىستىڭ ءتيىستى ورىن­دارىنا بۇل نىسانداردى مەر­زىمىندە ىسكە قوسۋعا كەدەرگى كەلتىر­مەي, قايتا ولارداعى شارۋانىڭ تاپ-تۇيناقتاي جيناقى بولۋىنا بەلسەندى اتسالىسۋ  تاپسىرىلدى. بيىل وبلىستا جالپى قۇنى 65,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن تاعى دا ەكى جوبا باستالىپ, 842 جۇمىس ورنى اشىلماق. جالپى, وبلىستا­عى  جوبالاردىڭ قاي-قايسىسى دا مەرزىمىندە ىسكە قوسىلاتىنىنا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقانداردىڭ سەنىمى مول. قازىر جوبالاردى قارجىلاندىرۋ, جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ اياقتالعان, قۇرى­لىس-قۇراستىرۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋگە رۇقسات بەرىلگەن, مەملەكەت­تىك ساراپتامادان وتكەن, ينجەنەر­لىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلگەن. جيىندا ينۆەستيتسيالىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋشىلار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلا­رىنا باستالعان ىستەرىن مەرزىمىندە ساپالى اياقتاۋ  مىندەتتەلدى. سودان كەيىن قازاقستاندى ين­دۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگى-زۋگە ۇسىنىلاتىن  جاڭا جوبالار قارالدى. الدىمەن “Sunkar Resources” جشس -ءنىڭ  ءشيلىساي فوسفوريت كەن ورنىنان كۇردەلى مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرەتىن حيميا كومبيناتىنىڭ  تانىستى­رى­لىمى بولدى. بۇل كاسىپورىن تۋرالى “Sunkar Resources” جشس جوبالىق توبىنىڭ باسشىسى ءانۋار بورانباەۆ حابارلاما جاسادى.  مۇندا ديامموني جانە مونوامموني فوسفات تىڭايت­قىشتارى شىعارىلادى دەپ كۇتى­لۋدە. وعان شيكىزاتتى وسى سەرىكتەستىكتىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى  “تەمىر سەرۆيس جشس جەتكىزەدى. كەن ورنىنداعى شيكىزات كولەمى 800 ملن. توننا قۇرايدى. كەن قورى ەلۋ جىلعا جەتەدى. كومبينات ەكى كەزەكتە پايدالانۋعا بەرىلە­دى.تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن­دە كاسىپورىن جىلىنا 1,7 ملن. توننا مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرەدى. بۇل جوبانى تولىق  ىسكە قوسۋعا 600 ملن.  اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنادى. بۇل قارجىنىڭ تەڭ جارتىسىن ينۆەستوردىڭ ءوزى, ال ەكىنشى بولىگىن حالىقارالىق جانە جەكە قارجى ينستيتۋتتارىنان نەسيەگە الۋ كوزدەلۋدە. ونىڭ تيىمدىلىگى – توعىز جولدىڭ تورابى قاندىاعاش قالاسىنان نەبارى 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقاندىعى. مۇندا 40 مىڭ ادام تۇرادى, جۇمىسشى كادرلارىن تارتۋعا ىڭعايلى. سونداي-اق, ەلەكتر جانە  ماگيسترالدى گاز جەلىلەرى جاقىن. №315 رازەزدەن تەمىر جول تارتۋ دا ارزانعا تۇسەدى. بارلىق ينفرا­قۇرىلىمداردى جۇرگىزۋگە قولايلى جەرگە ورنالاسقان, كاسىپورىن ىسكە قوسىلعاندا 2 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. سونداي-اق, مۇندا كريستالدى كۇكىرت ءوندىرۋدى جولعا قويۋعا بولادى ەكەن. جالپى, وسىن­دا وندىرىلگەن فوسفور مي­نەرالدى  تىڭايتقىشتارىنىڭ 60 پايىزى ۋكرايناعا, رەسەيگە, قىتايعا جانە ۇندىستانعا ەكس­پورتقا شىعارىلادى دەپ ەسەپتەلۋدە. بەنقالا مىس كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىنىڭ دا بولاشاعى زور. وسى جەردە كاتودتى مىس ءوندىرۋ كەشەنى قۇرىلىسىن سالۋعا مۇددەلى بولىپ وتىرعان “KazCopper” جشس-ءنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ر.ءدۇسىپوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەن ورنى ەلىمىزدەگى قوڭىرات, اقتوعاي, ايدارلى, كوكساي سياقتى ءىرى كەنىشتەرمەن تەڭدەس كەلەدى. كەن قۇرامىنداعى مىس 0,4-0,42 پايىز بولادى. كەن ورنىنداعى مىستىڭ قورى 2 ملن. توننا قۇرايدى ەكەن. سونداي-اق حالكوزيندىك كەننىڭ قورى 200 مىڭ تونناعا جەتەدى. مىستان باسقا قوسىمشا التىن, كۇمىس, موليبدەن الۋ مۇمكىندىگى بار كورىنەدى. كاسىپورىن ورىن تەبەتىن جەردەن 6 شاقىرىمنان قاتتى جامىلعىلى تاس جول, وسىنشاما قاشىقتىقتان حروم­تاۋ-التىنسارين تەمىر جولى وتەدى, رازەزد جانە جولاۋشىلار ستانساسى بار. ءارتۇرلى قۋاتتاعى ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋدىڭ دا مۇمكىندىگى مول. قورى مول جەر استى سۋ كوزى دە بار. 2010-2011 جىلدارى  كەن ورنىن ارشۋ,  ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, 7 مىڭ تونناعا دەيىن كاتودتى مىس وندىرۋگە جەتۋ, ال 2012 جىلى كاسىپورىننىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسىپ, فابريكانى تەحنولوگيالىق قولداۋ ارقىلى مىس ءوندىرۋ قۋاتىن 20 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. مىس وندىرۋدە شەتەلدىك “SX-EW” تەحنولوگياسى  قول­دانىلاتىن بولادى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 50 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا 10 ملن. اقش دوللارى يگەرىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ول 16 ملن. دوللارعا جەتەدى. قازىردىڭ وزىندە جەر استى قازبا بايلىعىن پايدالانۋ كەلىسىم-شارتىنا سايكەس الەۋمەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلىپ, تاۋ-كەن تەحنيكالارى ساتىپ الىندى. كاسىپورىندى ىسكە قوسۋعا قاجەتتى قۇجاتتاردى الۋعا بايلانىستى ءبىراز شارۋالار تىندىرىلىپتى. جوبا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز, جالپى بۇل كاسىپورىن ەلىمىزدەگى بىرەگەي مىس ءوندىرۋ كەشەنى بولماق. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋگە ۇسىنىلعالى وتىرعان ءۇشىنشى جوبا جىلدىق قۋاتى 10 ملن. دانا ينفۋزيوندىق تۇتىك شىعاراتىن زاۋىت. “ۆەلەس اكتوبە” جشس كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ەركىن ءامىرحاننىڭ مالىمدەۋىنشە, قوسىمشا قون­دىر­عىلار ورناتۋ ارقىلى ءوندىرىس قۋا­تىن بۇدان دا ارتتىرۋعا بولادى. سونداي-اق, باسقا تۇتىكتەرمەن جالعايتىن 2 ملن. دانا اداپتەرلەر شىعارۋعا دا مۇمكىندىك بار. جوبانىڭ جالپى قۇنى 290 ملن. تەڭگە تۇرادى. ونىڭ 170 ملن. تەڭگەسىنە وندىرىستىك قوندىرعىلار, 65 ملن. تەڭگەسىنە پوليمەر شيكى­زاتى ساتىپ الىنادى, قالعانى وندىرىستىك عيماراتتار سالۋعا, كولىك-لوگيستيكالىق شىعىندارعا جۇمسالادى. سالىناتىن ينۆەستي-تسيانىڭ 75 پايىزعا نەسيە, ال, قالعان 25 پايىزى ينۆەستوردىڭ ءوز قارجىسى. زاۋىت وندىرگەن ءونىمنىڭ 90 پايىزى, ياعني 9 ملن. دانا ينفۋزيوندىق تۇتىك   مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جەلىسى بويىنشا وتكىزىلەدى, ال قالعان 1 ملن. داناسى ەلىمىزدىڭ جانە رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنىڭ ءدارى­حانالارى ارقىلى ساتىلادى. قازىر زاۋىت قۇرىلىسىندا 40 ادام ەڭبەك ەتۋدە, كاسىپورىن ىسكە قوسىلعاندا وسىنشاما جۇمىس ورنى اشىلادى. وبلىستا جوسپارلانعان جوبا­لاردى مەرزىمىندە ىسكە قوسۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى قاراس­تىرىلۋدا. سونداي-اق, ولاردىڭ قاتارىن جاڭا ءتيىمدى جوبالارمەن تولىقتىرۋ دا قاناتتاس ءجۇر­گىزىلۋدە. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىردىڭ ەكونو­­ميكالىق دامۋىن قامتا­ماسىز ەتىپ قانا قويماي, الەۋ­مەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋىنا بەرىك نەگىز قالاپ وتىر. ساتىبالدى ءساۋىرباي,  اقتوبە وبلىسى. سانكت-پەتەربۋرگ فورۋمىنا قاتىستى جاقىندا “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ پەتەربۋرگتە وتكەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمعا قاتىستى. بيىلعى فورۋم “جاھاندىق ەكونوميكا: قايتا جاندانۋدى باسقارۋ”, “رەسەي: بۇگىن جانە ەرتەڭ. بولاشاققا كوزقاراس” اتتى تاقىرىپتار اياسىندا ءوتتى. بيىلعى پەتەربۋرگ حالىق­ارا­لىق ەكونوميكالىق فو­رۋمىنا جينالعانداردىڭ قاراسى 2 300 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 69 شەتەلدىك جانە 74 رەسەيلىك كومپانيانىڭ باسشىلارى قاتىستى. “سا­مۇ­رىق-قازىنا” قورىنىڭ باس­شىسى قايرات كەلىمبەتوۆ “بيزنەس-سۇحبات: رەسەي-تمد” تاقىرىبىنداعى ىسكەر دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ايماقتاردىڭ بيزنەس-كوش­باس­شىلارى كۇشەيىپ كەلە جاتقان باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءارىپ­تەستىكتى كەڭەيتۋ قاجەتتىگى مەن يننوۆاتسيا جانە جاڭ­عىرتۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. قايرات كەلىمبەتوۆ ەكى ەل باس­شىلارىنىڭ كەدەندىك وداق پەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىست­ىك­تى قۇرۋدا اتقارعان جۇ­مىستارى ءبىرىنشى كەزەكتە بيزنەستىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋعا, ونىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن كوتەرۋگە باعىت­تال­عاندىعىن اتاپ ءوتتى. “ينتە­گراتسيالىق ارىپتەستىكتە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعان ەۋرا­زيالىق دامۋ بانكىن العاش قۇرعان رەسەي مەن قازاقستان بولدى. 10 ملرد. دوللارعا تەڭ اكتيۆى بار داعدارىسقا قارسى قور قۇرۋ يدەياسى قيىن كەزەڭدە جۇزەگە استى, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى جەدەلدەتتى. ويتكەنى, داعدارىسقا بىرىگىپ قارسى تۇرۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولاتىن”, دەدى ول. كەلەسى كۇنى ق.كەلىمبەتوۆ “تاۋەلسىز قورلار: “جاھاندىق تاۋەكەلدىلىك  پەن مۇمكىندىكتەر” تاقىرىبىندا وتكەن پىكىرتالاس وتىرىسىنا  قاتىستى. پىكىر­تالاسقا قاتىسۋشىلار اراسىندا سينگاپۋردىڭ بۇرىنعى پرە­زيدەنتى جانە ءGىC توراعاسى لي كۋان يۋ, ء“Cىtىgroup” اتقارۋشى باس ديرەكتورى  ۆيكرام پانديت, Temasek ءHoldىngs-ءتىڭ الەمدىك رىنوكتار بويىنشا جوعارعى اتقارۋشى ديرەكتورى مايكل دي, ءChىna ءىnvestment ءسorporatىon  باسقارۋشى باس ديرەكتورى جانە توراعاسى لوۋ تسزيۆەي بار. ولار بولاشاقتا كاپيتالدى ءبولۋ باعدارلا­ماسىنا ەكونوميكالىق قۇل­دىراۋدىڭ تيگىزگەن اسەرى, سونداي-اق جاقىن جىلداردا قارجى سالۋداعى باسىم با­عىتتار مەن ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر جونىندە پىكىر الماستى. ۆەنەرا تۇگەلباي. ءۇش الىپ كۇش بىرىكتىردى ەسكەندىر ەرتاي, جۋرناليست. “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق, “Alstom” جانە “ترانسماشحولدينگ” كوم­پا­نيا­لارى قازاقستان ەلورداسى استانادا  ءبىر­لەسكەن ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ كاسىپ­ورنىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە كەلدى. مۇن­داي ماڭىزدى كەلىسىمگە جۋىقتا سانكت-پە­تەربۋرگتە وتكىزىلگەن حالىقارالىق ەكو­نوميكالىق سامميت اياسىندا “قتج” ۇك” اق پرەزيدەنتى اسقار مامين, “ترانس­ماش­حولدينگ” جاق جەتەكشىسى ان­درەي بوكارەۆ, “Alstom” كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى پاتريك كرون  اراسىنداعى كەزدەسۋ كەزىندە قول جەتكىزىلگەن ەدى. قۇجاتقا قول قويۋ  راسىمىنە فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي مەن رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ قاتىستى. وسىلايشا, 2010 جىلعى ماۋسىمنىڭ 3-ىندە الماتىداعى ينۆەستيتسيالىق سام­ميت­تەن باستاۋ العان ەلىمىزدەگى ەلەكتروۆوز ءوندىرىسىن قولعا الۋ جونىندەگى مەموراندۋم  ەندى ناقتى كەلىسىممەن بەكىدى. جاڭادان قۇرىلاتىن ەلەكتروۆوز زاۋىتى رەسەيدىڭ  “ترانسماشحولدينگ” جانە فران­سۋزدىڭ “Alstom” كومپانيالارىنىڭ تەحنو­لوگياسى بازاسىنداعى بولشەكتەردەن  جا­سا­ل­ادى. ولاردى قۇراستىراتىن ءوندىرىس ورنى تۇپكىلىكتى قازاقستاندا ورنالاسىپ قانا قويماي, بولاشاقتا ەل مەنشىگىنە كوشەتىن بولادى. بىرلەسكەن كاسىپورىن ءونىمى بەكىتىلگەن كوپجاقتى كەلىسىم بويىنشا قازاقستاندىق نارىقتى قامتاماسىز ەتەدى. بىرتە-بىرتە باسقا دا كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنا دا شىعارىلادى. جوبا فرانتسيا ۇكىمەتىنىڭ قارجىلىق كەپىلدىگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپ­تان­دى­رۋعا ىقپال ەتەتىن يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق باعىتتاعى باسقا دا بىرقاتار جو­بالاردى جوسپارلاپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – استانادا ماگيس­ترال­دىك تەپلوۆوزداردى قۇراستىرۋ زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلىپ, قازىرگى كۇنى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي باستاۋى. سونىمەن قاتار,  الىن الا جاسالىنعان كەلىسىمگە سايكەس “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق  پاي­دالانۋى ءۇشىن  پەتروپاۆلداعى “زيكستو” زاۋىتى استىق تيەۋ ۆاگوندارى مەن باسقا دا جىلجىمالى قوزعالىس قۇرال­دارىن دايىنداۋعا كىرىستى. بالىق تا – ەلدىڭ بايلىعى تابيعاتپەن ەجەلدەن ءتىل تابىسقان قازاق جان-جانۋارلاردىڭ ۇرپاق كوبەيتىپ, ءوسۋ كەزەڭىن ء“بىر جىلدىڭ ءبىر ايى بار كىرىس بولار, قالعانى ءوتتى-كەتتى شىعىس بولار”, دەپ جوعارى باعالاپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. سۋدا ءوسىپ-ونەتىن, ەڭ تازا, پاك-جاندىك بولىپ سانالاتىن بالىقتاردىڭ ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىندا كوبەيىپ, ۋىلدىرىق شاشار كەزى, نەگىزى كوكتەم ايى بولىپ سانالادى. وبلىس دەڭگەيىندە بۇل شاراعا ايىرىقشا ءمان بەرىلەدى. بيىل 2010 جىلعى بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭى, جامبىل وبلىسى اكىمدىگى بەكىتكەن ءىس-شارالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا, شۋ-تالاس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەك­تسيا­سىنىڭ 2010 جىلعى 22 ساۋىردەگى NO5-16/63 بۇي­رى­عىمەن 2010 جىلدىڭ 25 ءساۋىرى مەن 31 مامىر ارالىعى بولىپ بەلگىلەندى. اتالعان مەرزىمدە وبلىستىڭ سۋ ايدىندارى, وزەندەر, ارنالار, كولدەر, توعايلار, سۋ قويمالارىندا بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. ءتارتىپ بۇزعاندار قاتاڭ جازا­لانادى. جامبىل وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى وسى ماڭىزدى شارانى ۇتىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, وبلىستىق ىشكى ىستەر بولىمىمەن بىرلەسكەن ارنايى ءىس-جوسپار بەكىتىپ, سۋ ايدىندارىنداعى بالىق ۋىل­دىرىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن باس­قار­مانىڭ ارنايى كۇزەت توبى مەن ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنەن بىرنەشە شۇعىل توپتار قۇرىلىپ, قىزمەت اتقارۋدا. ەل اراسىندا, مەكتەپ, اۋىلدا “بالىق-ەلدىڭ بايلىعى” اتتى, ارنايى كەزدەسۋ, ساباقتار جۇرگىزىلىپ, پاراقشالار تاراتىلىپ, براكونەرلەرمەن كۇرەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى سول, “اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى” دەپ ايتپاسقا تاعى بولماس. بەيباقدالامەن شەكتەسەتىن ءشولدى ايماقتىڭ جانى شۋ وزەنىنىڭ سۋى. شۋ وزەنىنىڭ سۋى توقتاسا ونداعى اڭ-قۇس جاپا شەگىپ, بالىق ۋىلدىرىعىنىڭ وسۋىنە نۇقسان كەلەدى. جىل سايىن قانشا وتىنگەنىمىزبەن, شۋ وزەنىنىڭ “قۇلاعىن ۇستاعاندار” ءبىزدىڭ وتىنىشىمىزگە بىرنەشە جىل بويى قۇلاق اسپاي كەلەدى. بيىل دا اسا ماڭىزدى كەزەڭ, بالىق ۋىلدىرىعىن قورعاۋ, ياعني بار بالىق ۋىلدىرىق شاشىپ, كوبەيە باستاعان كەزىندە, مامىر ايىنىڭ 10-ى كۇنى “قوجايىندار” شۋ وزەنىن تاس بەكىتتى. شۋ قويناۋى سۋسىز, وزەن اعىسىن توقتاتتى. مۇندايدا بالىقتار دا ۋىلدىرىق شاشۋىن كىلت توقتاتادى, ءتىپتى, شاشقان ۋىلدىرىعىنىڭ ءوزىن قايتا جۇتىپ, بالىق اتاۋلى جوعارى اۋا باستايدى. ءار بالىقتىڭ 1 ملن.-عا دەيىن ۋىلدىرىق شاشاتىنىن ويلاساق, تابيعاتتىڭ قانشا بايلىعىنىڭ كەم ويلاۋدىڭ كەسىرىنەن جويىلىپ جاتقانىن ويلاپ كورىڭىز. شۋ وزەنى جىل بويى توقتاماي اقسا, ەشقانداي قورىقشىلارسىز-اق, بارلىق جان-جانۋارلاردىڭ الاڭ­سىز ءوسىپ, كوبەيەرى انىق. ال, “جان-جىلۋى” سۋ بولماسا اڭ-قۇس ازادى, جەر توزادى. سوڭعى جىلدارى, نە سەبەپ بولعانىن, كوپ اڭ-قۇس ءورىسى بەتپاقدالاداعى بۇلاقتار تارتىلىپ, تاۋسىلۋعا جاقىن, ونداعى اڭ-قۇستىڭ قينالعاندا تۇسەتىن “سۋاتى” شۋ وزەنىندە سۋ بولماسا, جاندىك اتاۋ­لىنىڭ جاپا شەگەرى حاق. 2009 جىلى التىنەمەلدە قۇرعاقشىلىق بولعاندا, قارا­قۇي­رىق­تار اۋىپ, شۋ وزەنى ساعاسى مويىنقۇمعا دەيىن كەلدى. سوندىقتان بالىق تا, باسقا جانۋارلار دا ەل بايلىعى ەكەنىن, ەستەن شىعارىلماي, قىرعىز مەملەكەتىمەن ەكولوگيالىق مىندەت-كەلىسىم جۇرگىزىلىپ, شۋ وزەنىنىڭ جىل بويى بەلگىلى مولشەردە اعىپ جاتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. قازىرگى قازاق مەملەكەتىنە تاۋەلدى, ءالى الدا بولار قىرعىزدارمەن مەملەكەتارالىق كەلىسىم كەزىندە, ءتيىستى ورىندار بۇل ماسەلەنىڭ تابيعاتقا زيانسىز, ادامعا پايدالى, اڭ-قۇسقا قامقور بولار وڭ شەشىلۋىنە دە كوڭىل اۋدارسا ەكەن دەپ وتىنەمىز. جالپى, ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتا, قورشاعان ورتانىڭ قۋاتى ءۇشىن, اعاتىن وزەندەردى مۇلدەم بايلاۋعا جول بەرىلمەيدى. مۇنى دا تالاپ ەتەر كەز جەتتى دەپ ويلايمىن. جاپار ساتىلعانوۆ,  ەتنوگراف, ناتۋراليست-قۇسبەگى, “انداساي” مەملەكەتتىك قورعالىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.

ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى           www.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى      www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى                                                           www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە              www.ءmىnplan.kz  ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى          www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ  اگەنتتىگى    www.auzr.kz