پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ باسىم كوپ-شىلىگى ءۇشىن جاڭا مەملەكەتتىلىكتى ورنىقتىرۋ كەزەڭى قوعامدىق ءومىردى جۇيەلى تۇردە وزگەرتۋ, ەكونوميكالىق, ساياسي ءتۇزىلىمدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتىپ, جاڭارتۋ ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدى.
سول تاريحي ۋاقىتتىڭ بەلەسىنەن زەر سالساڭىز, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ اۋمالى-توكپەلى, قيامەت-قايىم كەزەڭدە وزگەلەرگە ۇقسامايتىن, وزىندىك, سارا دامۋ جولىنان وتكەنىن كورەسىز. قازاقستاندى مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسى ىشكى-سىرتقى مازمۇنى جاعىنان ۇدايى ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتا بولدى. مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە العا قويعان ماقسات-مىندەتتەر ساليقالى ساياسات پەن ساۋاتتى باسقارۋدىڭ ناتيجەسىندە, بىرتە-بىرتە, ساتىلاپ, تابىستى ىسكە اسىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى رەفورمالىق پروتسەستەردىڭ باستاۋىندا تۇرعان ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تۇلعاسىنا ءتىكەلەي بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ساياساتى ءاردايىم ءبىرىزدىلىك پەن دايەكتىلىككە, قيسىنعا سۇيەندى. سونىڭ ارقاسىندا, جيىرما جىلدىڭ اينالاسىندا قازاقستان “ۇزدىكسىز جاڭعىرۋ, جاڭارۋ” جولىنان ءوتتى. ەل باسشىلىعى جۇزەگە اسىرعان رەفورمالار ايقىن دا ناقتى ەكى نەگىزدى تىرەك ەتتى. ولار دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق قاعيداسىن باسشىلىققا الۋ جانە يننوۆاتسيالىق ۇمتىلىس بولاتىن. ۇلتتىق دامۋ ستراتەگياسىنا نەگىز بولعان وسى ەكى باسىمدىقتىڭ قوسىندىسى قازاقستاندىق جاڭعىرۋ مودەلىنىڭ تابىسىنا كەپىل بولدى.
ەلباسى ۇسىنعان “الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات” فورمۋلاسىنىڭ ارقاسىندا عانا قازاقستان ەكونوميكاسى مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن جاڭا زامانعا بەيىمدەپ, جەتىلدىرۋ مۇمكىن بولدى. بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاباندى تاڭداۋى بولاتىن جانە مۇنىڭ ارتىندا مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى وراسان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى تۇرعان ەدى.
كەڭەستىك قايتا قۇرۋدىڭ تاجىريبەسى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ۇندەسپەۋى ءتۇبى ءبىر قاتەرگە سوقتىراتىنىن كورسەتكەن. سوندىقتان ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى ءبىر مەزەتتە, قوسقابات جۇرگىزۋ قوعامنىڭ ءوز ىشىندە ەرەكشە ۇيىمداسۋدى, اۋىزبىرشىلىك پەن وراسان كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەتىن.
مودەرنيزاتسيا ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعامعا ءبىر “سەنىم ارقاۋى” قاجەت ەدى. ونسىز قازاقستاندىق قوعامنىڭ بولشەكتەلىپ, ىدىراپ كەتۋى عاجاپ ەمەس-ءتى. سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى جىلدارى جۇيەلىك جاڭارۋ, جاڭعىرۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە قوعامدىق پىكىردى “توپتاستىرۋشىنىڭ” ءرولىن ەلباسىنىڭ ءوزى اتقاردى. ول ءوزىنىڭ مەملەكەت پەن قوعامدى دامىتۋ ويىن قازاقستاننىڭ ءاربىر وتباسىنا, ازاماتىنا جەتكىزۋگە كۇش سالدى. قاشاندا قايناعان وقيعالاردىڭ ورتاسىندا, قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىندا ءجۇردى.
ول كەزدە پارتيالىق الاڭ مۇلدەم بوس جاتقان. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ, كەيبىر پوستكەڭەستىك ەلدەر باستان كەشكەن جاعدايعا ۇرىنباۋ, بيلىكتى ءوزارا جاۋلاسقان ەليتالىق توپتاردىڭ اراسىنداعى كۇرەس پەن بىتپەس ارازدىقتىڭ كوزىنە اينالدىرماۋ قاجەت بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ءۇشىن ۇلتارالىق ءhام دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى ەدى. ەلدە 140-قا تارتا ۇلت وكىلدەرى تۇراتىنىن ەسكەرسەك, قوعامداعى شيەلەنىس پەن جۇيەدەگى تۇراقسىزدىق ءورتىن تۇتاتۋعا ۇلتارالىق فاكتوردى پايدالانعىسى كەلەتىندەردىڭ دە بولعانى جاسىرىن ەمەس. ونداي جاعدايلاردىڭ نەگە الىپ كەلگەنىن سول كەزەڭدەگى كەيبىر پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ مىسالىنان كورۋگە بولادى. الايدا, ن.نازارباەۆ قاي-قاي سىنعا دا لايىقتى جاۋاپ تاۋىپ وتىردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ مەن بيلىكتىڭ ءتۇرلى تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن جاڭاشا ءبولۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ وسىعان ايقىن مىسال بولا الدى.
ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كورەگەندىگى سوندا, ول سانالۋان ۆاريانتتاردىڭ ىشىندە ەڭ دۇرىسىن تاپ باسىپ, تاڭداي ءبىلۋى ءتيىس. مەنىڭشە, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان, ءبىر جىلى ءبىر عاسىرعا تاتيتىن جىلدار ىشىندە پرەزيدەنت ءاردايىم جالقى دا دۇرىس جولدى تاڭداۋدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل اراسىنداعى جوعارى بەدەلى, باسقارۋشى رەتىندەگى باعا جەتپەس تاجىريبەسى, قازاقستاندىق سوتسيۋمدى ءتۇپ-تامىرىمەن تەرەڭ ءتۇيسىنىپ-تۇسىنە ءبىلۋى دامۋ ستراتەگياسىن جاساۋمەن قاتار, مودەرنيزاتسيا يدەياسىن قوعامدىق, جالپىۇلتتىق جوباعا اينالدىردى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قاز تۇرىپ, قالىپتاسۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە-اق ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ساياسي كرەدوسىن بەلگىلەپ بەردى: “...قانتوگىس پەن ءب ۇلىنشىلىككە الىپ كەلەتىن دەموكراتيانىڭ بىزگە قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ دەموكراتيانىڭ نەگىزى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق تۇراقتىلىق. وزگە ەلدەر ءبىزدى دەموكراتيالىق سپرينت ءۇشىن قولپاشتايدى ەكەن دەپ, ءبىز تۋعان حالقىمىزعا ەكسپەريمەنت جاساي المايمىز”. بۇل ءاربىر مەملەكەتشىل, پاتريوت ازاماتتىڭ قاپەرىندە جۇرەتىن, قاعيداسى ەتىپ ۇستايتىن سوزدەر ەكەنى ايدان انىق.
قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋى تمد ەلدەرىندەگى وسى تەكتەس پروتسەستەرمەن اراگىدىك ۇقساس بولعانى بەلگىلى. جانە بۇل جولدا بىردە-ءبىر پوستكەڭەستىك مەملەكەت الەۋمەتتىك-ساياسي قايشىلىقتار مەن دۇربەلەڭدەردى اينالىپ وتە العان جوق. ارينە, قازاقستان دا “كۇركىرەگەن 90-جىلدارداعى” جاعىمسىز ترەندتەردى اينالىپ وتكەن جوق. سولاي بولا تۇرا بۇگىنگى كۇنى جاڭعىرۋ, جاڭارۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ءوزىن-ءوزى تولىقتاي اقتاپ شىققانىن كورىپ وتىرمىز.
ال ءاۋ باستا ەكونوميكالىق رەفورمالار ساياسي وزگەرىستەردىڭ الدىن ورادى دەپ پرەزيدەنتكە “ايىپ تاققىسى” كەلگەندەر مودەرنيزاتسيالىق پروتسەستەردىڭ وزەگى بولعان وسى ەكى شارتتىڭ تامىرلاستىعىن, بايلانىسىن سەزىنگىسى كەلمەدى ياكي سەزىنە المادى.
ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋى مەن كەڭ اۋقىمداعى جەكەشەلەندىرۋ, نارىقتىق ەكونوميكا تەتىكتەرىنىڭ قارقىندى دامۋى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى نارىقتى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ساياسي وڭ وزگەرىستەرگە دە كەڭىنەن جول اشتى. بۇل ەلباسىنىڭ, ەلدىڭ سانالى تاڭداۋى بولاتىن.
جاڭارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك ستراتەگياسىنىڭ اياسىندا ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن قوعامنىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ءتۇزىلىمىن قۇرۋ, ەلدىڭ ساياسي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, راديكاليزم مەن الەۋمەتتىك ماسىلدىقتان ارىلۋ, ۋاقىتى كەلگەندە كەڭ كولەمدى ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشۋ ماقساتى تۇردى.
نارىقتىق ەكونوميكا مەن ورتا تاپتىڭ پايدا بولۋى ونسىز دا ساياسي باسەكەلەستىككە الىپ كەلەدى. بىراق ول تاۋەلسىزدىكتىڭ باس كەزەڭىندە, كەڭەستىك جۇيە ىدىراپ جاتقان كەزدەگى بەيمالىم, بەي-بەرەكەت “ويىن ەرەجەسى” ەمەس, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان جەتىلگەن, تۇراقتى ساياسي-پارتيالىق كەڭىستىككە اينالۋى ءتيىس بولاتىن. ال داعدارىستىڭ تولقىنىندا تۋعان ساياسي پارتيالار 90-جىلداردىڭ باسىندا-اق وڭاي ىدىراپ, بولشەكتەلىپ كەتتى. سەبەبى, ولار قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىن تاپ باسىپ, تاني المادى. “ۋاقىت – تورەشى” دەگەن ناقىل وسىندايدان تۋعان شىعار.
جوعارىدا ايتقانداي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ تابىستى ءجۇرۋى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ دا جەتىلۋىنە, تۇراقتالۋىنا مۇرىندىق بولدى. پارتيالىق-ساياسي كەڭىستىكتىڭ كەسكىن-كەلبەتى, ارا سالماعى وزگەردى. ەڭ باستىسى, قازاقستانداعى ساياسي-پارتيالىق قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسىن بيلىك پارتياسى قالادى. وسى رەتتە وزگە دە قوعامدىق توپتار وزدەرىنىڭ ساياسي ورتاداعى پارتيالىق جوبالارىن جاساۋعا مۇمكىندىك الدى.
كەيىننەن, جاڭا ساياسي مادەنيەت پەن قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ايتقاندا ن.نازارباەۆ ء“بىز قۇقىقتىق مەملەكەت پەن سوعان سايكەس ساياسي جۇيەنى قۇرا وتىرىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ومىرىنە دەموكراتيالىق قاعيدالاردى ءوز رەتىمەن ەنگىزەمىز. بىراق ماعان بوتەن تاجىريبەنى كوزسىز كوشىرۋ مەن تەوريالىق دوگمالارعا ءسوزسىز ەرە بەرۋ قوعامنىڭ تولىسۋىنان, ونىڭ ەكونوميكالىق احۋالى مەن دەموكراتيالىق قالپىنان ماڭىزدى دەپ ەشكىم دە دالەلدەي المايدى. ءبىز قانداي جاقسى زاڭدار جازساق تا, ءبارىن ءومىردىڭ ءوزى ايقىندايدى” دەپ اتاپ كورسەتتى.
قازاقتا “قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق” دەيتىن ماتەل بار. كەيدە كەرتارتپا, ەلباسىمەن بوي سالىستىرعىسى كەلەتىندەر قازاقستان بۇدان دا جىلدامىراق دامي الار ەدى دەپ سانايدى. ءتىپتى, جۇرتتىڭ دا سول ويدىڭ جەتەگىمەن ءجۇرۋىن قالايتىنىن قايتەرسىز؟!. بىراق ولار مەملەكەت ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ساتىلارىنان ءوتۋى ءتيىس ەكەنىن, بۇل بارىنەن بۇرىن حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنداعى وزگەرىستەر ارقىلى كورىنەتىنىن قاپەرگە المايدى. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭارتۋ قارقىنى تىم تەز نەمەسە تىم باياۋ بولا المايدى عوي. شىن كەمەل ساياساتكەر قوعامنىڭ وزگەرۋ جىلدامدىعىنا قاراي حالىقتىڭ بەيىمدەلۋ قابىلەتىن دە سەزىنە ءبىلۋى ءتيىس. قازاقستان پرەزيدەنتىندە وسى قاسيەت تەرەڭ ورنىققان.
جاڭعىرۋ ءۇردىسىنىڭ قارقىنى تۋرالى ماسەلە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بارىسىندا پايدا بولاتىن مىندەتتەردىڭ ەرەكشەلىگىنە دە بايلانىستى. قوعامدىق ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تەزدەتۋ ءىسىن كوپتەگەن جاعدايدا ۇلت كوسەمىنىڭ ءوزى موينىنا الادى. ن.نازارباەۆتىڭ باس قالانى الماتىدان استاناعا اۋىستىرۋى مۇنىڭ ايقىن مىسالى.
بۇل تاريحي جوبا ىسكە اسىرىلعان كەزدە قازاقستان مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە عانا تۇرعان ەدى. استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى كەڭ كولەمدى ءارى شىعىنى مول يدەياعا سول ۋاقتا وپپوزيتسيا وكىلدەرى عانا ەمەس, پرەزيدەنتكە جاقىن كەيبىر ادامداردىڭ دا نارازى بولعانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبارى دە جاڭا استانانى سومداۋعا بولىنەتىن قارجىنى الدەقايدا قارابايىر جوبالارعا جۇمساۋعا بولار ەدى دەپ ۇقتى.
تاپ وسى مەزەتتە ەلباسى فاكتورى بىردەن ءۇش تۇرعىدا, ايرىقشا جارقىراپ كورىندى.
ءبىرىنشى دەڭگەي – ىشكى-سىرتقى سەبەپتەردەن تۇراتىن فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, شەشىم قابىلداۋ. ن.نازارباەۆتى شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەگەن نەگىزگى سەبەپ جاڭا قازاقستاننىڭ, ۇلتتىق جاڭعىرتىلعان جوبانىڭ, بولاشاققا ۇمتىلعان ەلدىڭ بەينەسىن جاساۋ مۇراتى ەدى. بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ, قازاقتىڭ كوكىرەگىندەگى ۇلى مۇرات بولاتىن.
ەكىنشى دەڭگەي – قوعامدى قابىلدانعان شەشىمنىڭ دۇرىستىعى مەن قاجەتتىگىنە سەندىرۋ بولدى. ن.نازارباەۆقا, ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە, ساياسي پراكتيكا تۇرعىسىنان ديكتاتورلىق ءتاسىل مۇلدەم جات. ونىڭ قولتاڭباسى – تاباندىلىق, سونىمەن بىرگە ءىستىڭ دۇرىستىعىنا قارسىلاستاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ, ءتىپتى قارسىلاستى ءوزىنىڭ وداقتاسى مەن پىكىرلەسىنە اينالدىرا ءبىلۋ. راس, بۇل ماڭىزدى ساياسي شەشىم ءۇشىن ىمىرالاسۋ دەگەن ءسوز ەمەس, ءاردايىم وڭ ناتيجەگە ۇمتىلۋ نيەتى عانا. ەلباسى وسى نيەتىنە جەتتى ءارى وسى جولدا الدىمەن ەل-جۇرتىنىڭ قولداۋى مەن تۇسىنىستىگىنە, ارتىنان قۇرمەتى مەن العىسىنا يە بولدى.
ءۇشىنشى دەڭگەي – باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ. “استانا جوباسى” تەك استانا اۋىستىرۋ ماقساتى ەمەس, تەك جاڭا قالانىڭ سيمۆولىنا اينالعان تاڭعاجايىپ عيماراتتار سالۋ ەمەس, بۇل – استانانى قازاقستاننىڭ, قالا بەردى قۇرلىقتىڭ ناعىز قارجىلىق, ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني ورتالىعىنا اينالدىرۋدىڭ كۇن سايىنعى قاۋىرت جۇمىسى, تىرلىگى.
جاڭا ەلوردا بۇگىندە قازاقستاندىق جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ باستاۋى, مەملەكەتتىڭ تابىستارىنىڭ كورمەسى ءتارىزدى. قازاقستانداعى عانا ەمەس, كۇللى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەڭ ءبىر ماڭىزدى, ماقتان تۇتارلىق جوبا. مۇنىڭ ءبارىنىڭ ارتىندا ساياساتكەردىڭ اۋىر دا عاجاپ ەڭبەگى تۇر.
استانا اۋىستىرۋ تاجىريبەسى, ن.نازارباەۆتىڭ تەرەڭ سەنىمى بويىنشا, تمد-نىڭ وزگە ەلدەرىنە دە وزەكتى مىسال بولىپ قالادى. شىن مانىندە, ەلباسى ۇسىنعان “استانانى دامىتۋ ارقىلى مەملەكەتتى دامىتۋ” تەزيسى توتاليتارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشىپ جاتقان ەلدەر ءۇشىن ەرەكشە كوكەيكەستى ۇعىم. ونەگە الارلىق دۇنيە.
ۇلت كوسەمىنىڭ ءرولى قيىن-قىستاۋ, كۇردەلى ۋاقىتتا عانا ەمەس, ەلدىڭ ەرتەڭىن, بولاشاعىن ايقىندايتىن “تاريحي جىلداردا” دا وزەكتى بولا تۇسەدى. جاڭا قازاقستان تاريحى ءۇشىن ەلباسىنىڭ ءرولى ءدال سونداي. تۇراقتىلىق كەزەڭىندە كوماندالىق جۇمىستىڭ كۇشەيۋى بايقالادى. حالىقتىڭ دا بىرلىگى, ىنتىماعى نىعايدى. بۇگىنگە دەگەن سەنىمى كۇشەيدى. كەلەر كۇنگە دەگەن ءۇمىتى زورايدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق ەليتانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بارىنشا ارتىپ وتىر. بۇل دا ن.نازارباەۆ قۇرعان ساياسي جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتەدى.
بىراق داعدارىستى كەزەڭدە, ەل تاعدىرى سىنعا تۇسكەن شاقتاردا, قابىلدانعان شەشىمنىڭ جۇيەلىگى مەن جەدەلدىگىنە تاۋەلدى بولاتىن تۇستاردا, ءاردايىم جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بار جۇگىن پرەزيدەنت ءوز موينىنا ارتۋمەن كەلەدى. مەملەكەت پەن قوعامدى ارى قاراي دامىتۋدىڭ ىرگەتاسى, مىنە, وسى جاۋاپكەرشىلىكپەن بىتە قايناسىپ, بىرگە قالانعان. قازىرگى زامانعى تاريحتىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭدەرىندە, الەمدىك قارجى داعدارىسى زارداپتارىن ەڭسەرۋ ىسىندە حالىق وسى جاۋاپكەرشىلىك پەن قامقورلىقتى شىنايى سەزىندى. ءبىز پرەزيدەنتتى ەلباسى, ۇلتتىق ستراتەگ رەتىندە عانا ەمەس, عالامدىق دەڭگەيدەگى جولباسشى رەتىندە تاعى دا تانىدىق.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سەبەبىن كوپتەگەن ساراپشىلار الەمدىك ۆاليۋتا جانە قور نارىقتارىنىڭ السىزدىگىنەن كورەدى. ەگەر داعدارىستى باعالاۋعا ونىڭ سىرتقى كورىنىستەرى تۇرعىسىنان كەلسەك, مۇندا شىندىقتىڭ ۇزىگى بار.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدە بولىپ جاتقان كەلەڭسىز وزگەرىستەرگە مۇلدەم باسقا, سونى كوزقاراس ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرلەرى جالپى تەوريالىق تولعانىس تۇرىندە ەمەس, ناقتى ۇسىنىستار تۇرىندە بەرىلدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى داعدارىستىڭ كەلبەتىن تەك زاتتىق بەلگىلەر دەپ ەمەس, وركەنيەتتىڭ شىنايى كورىنىستەرىمەن تەرەڭ بايلانىستىرادى. مىسالى, ادامي ولشەمنىڭ جوعالا باستاۋى, ساياساتتىڭ وزىندە “بيزنەس-ويلاۋدىڭ”, ياعني ساۋدا-ساتتىقتىڭ دەندەپ ەنۋى, نەگىزگى ەرەجەلەردى ۇمىتۋ – وسىنىڭ ءبارى قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق ۇلگىنىڭ سەتىنەۋىنە الىپ كەلدى.
قازىرگى زامان مەملەكەت, بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى سانالى سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. ەگەر مۇنداي قارىم-قاتىناستار بولماسا نەمەسە الەم تەپە-تەڭدىك نەگىزدە دامي الماسا, وندا الاقول, ۇياتى جوق توپتىڭ ءىسى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تاۋەكەلگە بارۋىنا تۋرا كەلەدى. اقش وكىمەتىنىڭ, سونداي-اق بىرقاتار ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ ءىرى بانكتىك قۇرىلىمدار مەن ينۆەستيتسيالىق كومپانيالاردىڭ “تەسىكتەرىن” جاماپ-جاسقاۋى وسىعان ۇقساس جايت. ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي امالدى حالىقارالىق دەڭگەي تۇگىلى ۇلتتىق دەڭگەيدە قولدانۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعدايدى بيزنەستىڭ ءوزىمشىل وكىلدەرىنە قارسى قاتاڭ شارالار قولدانۋ ارقىلى دا, “مەملەكەت – بيزنەس – قوعام” ءۇشتىگىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستاعى مىنەز-قۇلىقتى تەرەڭ وزگەرتۋ ارقىلى دا تۇزەۋگە بولادى. بۇل جەتىلۋدىڭ, جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتى فاكتورىنا اينالۋى ءتيىس. ويتكەنى, جاڭا قوعامعا “ەسكى جۇكتى” ارقالاپ بارعاننان ەشكىم دە ۇتپاسى انىق.
سوندىقتان, ن.نازارباەۆتىڭ “داعدا-رىس ساباقتارى”, بارىنەن بۇرىن, ءجۇرىپ وتكەن جولدى تەرەڭ زەردەلەۋگە, جۇيەلىك تازارۋ مۇمكىندىگىن مەيلىنشە پايدالانۋعا ۇيرەتەدى. “بۇرىنعى ادام كاپيتالىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار” نۇسقاسى كەز كەلگەن رەفورماتور ءۇشىن جەڭىلىسكە باستايدى. تەك جەتىلۋ, جەتىلدىرۋ جوباسىن قابىلدايتىن پسيحولوگيا عانا جاعىمدى وزگەرىستەر جاساي الادى, وراسان تابىسقا جەتكىزەدى.
بۇل ستراتەگيانىڭ ادىستەمەسى – ەلباسىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنەن تۋىندايدى. ءبىز, 90-جىلداردىڭ سوڭىندا, “قازاقستان مالايزيا نەمەسە سينگاپۋر سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانادى” دەيتىنبىز. ال قازىر الەمدىك ورتالىقتاردىڭ ءوزى قازاقستاندىق باستامالارعا ىقىلاسپەن قارايتىن بولدى.
ءبىزدىڭ كوزقاراس پەن ۇستانىم ءوزىن-ءوزى تولىق اقتادى. قازاقستان داعدارىستان ايرىقشا قىسقا مەرزىمدە شىقتى. ءبىر عانا مىسال, 2007 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇلتتىق بانك جۇيەسىنىڭ جالپى سىرتقى قارىزى 33 ملرد. دوللاردى قۇراعان. يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ سالاسىندا توقىراۋ قۇبىلىستارى بەلەڭ العان بولاتىن. تۇرعىن ءۇيدىڭ نارىعى 10 پايىزعا تومەندەدى.
2009 جىلدىڭ ورتاسىنا تامان قازاقستاندىق بانكتەردىڭ سىرتقى قارىزدانۋى ماسەلەسى ءبىرشاما شەشىلدى. التىن-ۆاليۋتا قورلارى جەدەل ءوستى. يپوتەكالىق نەسيە توڭىرەگىندەگى شيەلەنىستى باسۋدىڭ وڭتايى كەلدى. قازاقستان ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋداعى نەگىزگى ءرول “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا بەرىلدى. وسى قور جۇزەگە اسىرعان داعدارىسقا قارسى تۇراقتىلىق شارالارى مەن مودەرنيزاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەكونوميكاسى اياعىنان تۇردى.
قازاقستاندىق ۇلگىنى تابىسقا كەنەلتكەن ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى – ىشكى جاڭارۋدىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قارالعان سىرتقى ساياسات بولعانى ايقىن. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى وراسان ەڭبەگى ەل ىشىندە عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىق دەڭگەيىندە لايىقتى مويىندالدى. الەمدەگى نەگىزگى, بەدەلدى ساياسي كۇشتەر تاراپىنان قازاقستانعا قاتىستى ءاردايىم رەفورمانى تۇراقتى قولدايتىن شەشىمدەر قابىلدانىپ كەلەدى.
قر پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى اسا ماڭىزدى شەشىمى – ستراتەگيالىق, كورەگەن قادام. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز وركەنيەتتى, تاڭداۋلى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان ويىپ ورىن الدىق. الەمدىك بەدەلدى مەملەكەتتەر مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا مۇلدەم جاڭا مازمۇن بەرىلدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىمدى كەپىلدىكتەرىن الىپ, كۇللى مۇمكىندىكتەردى ىشكى قۇرىلىمدى دامىتۋعا شوعىرلاندىردىق.
ن.نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمى ۇدايى ۇلتتىق جوبالاۋدى ءجۇزەگە اسىرۋعا, قازاقستاندىق قوعامدى جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. وسىنداي كوزقاراستىڭ تاعى ءبىر ايقىن مىسالى – “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسى. “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جاڭارۋ ستراتەگياسى دا, ساياسي وزگەرىستەردىڭ ناقتى ءمىندەتتەرى دە كورىنىس تاپتى. وكىنىشتىسى, كەيبىر ساراپشىلار بۇل باعدارلامانى قارادۇرسىن تۇسىندىرەدى. ونى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمەن بايلانىستىرىپ قانا قاراستىرادى. بولماسا, ءتىپتى ءبىر ولشەممەن – “قور كوزدەرىنىڭ تەحنولوگياعا ايىرباسى” سياقتاندىرىپ قارايدى. ارينە, بۇل – قاتە ۇستانىم.
كەز كەلگەن وركەنيەتتى قاتىناس, شىعىسپەن نەمەسە باتىسپەن ءتۇيىسۋ – بۇل قاشاندا ءوزارا پايدالى ءىس. دامۋدىڭ ەۋروپالىق ءتاسىلى قوعامدىق قىزمەتتىڭ بارلىق سالاسىنا, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا, تۇرمىستىق قالىپقا ەركىن تارالىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, قازاقستان ءۇشىن “ەۋروپاعا جول” ايقىن دا ناقتى تۇجىرىمدالۋى شارت. بۇل جاھاندىق مىندەتتەر تۇرعىسىنان دا, قاراپايىم ادامدار ءۇشىن دە تۇسىنىكتى ءارى تارتىمدى بولۋعا ءتيىس. بۇل يدەيالاردىڭ بارلىعى دا ن.نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنان تۋىنداپ جاتىر.
ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستاندىق جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ ايقىن يدەولوگياسى. ول قازىرگى كۇننىڭ وزىندە جان-جاقتى سيپات العان. ول تەك قازاقستان حالقىنا ارنالماعان, ءبىزدىڭ جاقىن سەرىكتەس-وداقتاستارىمىزعا دا ارنالعان.
ون التى جىل بۇرىن م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر-سيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ العاش رەت ەۋرازيالىق وداقتىڭ يدەياسىن ايتتى. بۇل جاڭا, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن بىرىكتىرۋ جولىنداعى العاشقى قادام بولاتىن. ن.نازارباەۆ قيسىنداعان ەۋرازيالىق تۇجىرىم ءوزىنىڭ ومىرگە قابىلەتتى ەكەنىن دالەلدەدى. جاڭا جاقتاۋشىلار تاپتى. ىزدەنىس پەن دامۋدىڭ, ينتەگرا-تسيالىق ۇردىستەردىڭ يدەولوگياسىنا اينالدى.
ارينە, تمد ەلدەرىنىڭ ءبازبىر ساياسي توپتارى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىن بىردەن قابىلداعان جوق. جاقىن وداقتاستار مەن سەرىكتەستەردىڭ ءوزىن ءوزارا ءىس-قيمىل ءۇشىن باسقا بالامانىڭ جوقتىعىنا سەندىرۋگە كوپ كۇش جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. وسى ءبىر پايدالى دا وتكىر يدەيانىڭ ءىس جۇزىنە اسۋى ءۇشىن تاباندىلىق پەن بەرىكتىك تانىتقان ءبىزدىڭ پرەزيدەنت بولدى. “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق: تەوريا مەن ناقتىلىق” اتتى ءوز ماقالاسىندا ن. نازارباەۆ “تەڭدىك, ەرىكتىلىك جانە پراگماتيكالىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن ەۋرازيالىق قاۋىمداستىق ءXXى عاسىردىڭ الەمدىك ەكونوميكاسى مەن ساياساتىندا جاhاندىق فاكتور بولا الادى” دەپ اتاپ كورسەتتى.
بۇل الدەقانداي دەرەكسىز كونتسەپتكە دەگەن جاي سەنىم ەمەس, ەستى, پاراساتتى ساياسي ەسەپتىڭ قيسىنى بولاتىن. ءبىز ءححى عاسىردىڭ باسىندا-اق حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى بەي-بەرەكەتسىز ءۇردىستىڭ, جاھاندىق ديالوگتاعى سەنىمسىز-دىكتىڭ, داۋ-شاردىڭ كۋاسى بولدىق. ال قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماشى بولعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرى ەۋرازياداعى “كەتىستىرۋدىڭ ەمەس, ءبىتىستىرۋدىڭ” قۇرالىنا اينالدى. وسى رەتتە ەۋرازيا يدەياسى ورنىققان ء“ۇش كيت” – ەۋرازيالىق قاۋىمداستىقتىڭ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن سەنىم شارالارى بويىنشا كەڭەستىڭ, جانە شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ – ەۋرازيالىق ورتاق يدەيانىڭ شىنايى كورىنىسى, ماڭىزدى ىقپالداستىق قۇرىلىمدار بولىپ تابىلادى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ولاردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ءرولىن ەكى اۋىز سوزبەن باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ءبىر ىقپالداستىق جوبالارىن العا جىلجىتۋدا ەلباسىنىڭ كوسەمدىك الەۋەتى اناعۇرلىم ايقىن كورىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جەكە بەدەلى, سۇڭعىلا ساياساتكەرلىگى مەن الەمدىك نەگىزگى كۇشتەر ورتالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ديالوگتى شەبەر ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جوعارىداعى ۇيىمداردىڭ دا مارتەبەسىن بارىنشا ءوسىردى. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ, مىسالى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ء“ححى عاسىردىڭ, بولاشاقتىڭ ىقپالداستىق وداعى” دەپ اتايتىنى كەزدەيسوق ەمەس.
ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق. بۇل دا ءماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىر-عاسىندا قر پرەزيدەنتى ايتقان يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ كورىنىسى. ەۋرازەق-تى سومداۋدىڭ ادىستەمەسى, ونىڭ بۇگىنگى قىزمەتىنىڭ تولىعۋى, دامۋ بولاشاعى مۇنىڭ ءبارى, قالاي ايتساق تا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستامالارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇندا ەۋرازيالىق ەكونو-ميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءۇش نەگىزگى باسىمدىعى تالدانعان. بىرىنشىدەن, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تاريحي ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ جاڭعىرۋى. ەكىنشىدەن, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى زامانعى الەۋەتىن ءتيىمدى ۇيلەستىرىپ, رەسۋرستىق ءمۇمكىندىكتەرىن ءوزارا تولىقتىرۋ. سونداي-اق, بۇل ەۋرازيالىك مەملەكەتتەردىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭگە العان ءتيىمدى “بيلەتى”, جاڭا جاڭعىرۋ, جاڭارۋ جوبا-سىنىڭ ىرگەتاسى بولماق.
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىممەن قۇرىلعان كەدەن وداعى دا جوعارىداعى ويلارىمىز-دىڭ جارقىن مىسالى. بۇل ۇيىمنىڭ قازاقستانعا بەرەتىن پايداسى زور ەكەنىن وزىق, ساراپشى ەكونوميستەردىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق جوبانىڭ جالپى باعىتى ن.نازارباەۆتىڭ سوڭعى جۇمىستارىندا ناقتى سىزىلعان. قازىر بۇل ءتيىمدى جانە ەكونوميكالىق نەگىزدى قۇرىلىمعا اينالىپ قانا قويعان جوق, ءار دەڭگەيدەگى جانە ءار ءتۇرلى جىلدامدىقتاعى دامۋدى ۇيلەستىرىپ, قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
سوندىقتان ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني ىنتىماعى, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ءتۇسىنىستىك, ءوزارا جاردەم مەن سىيلاستىق وسى كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەردىڭ ەركىن دامۋىنا, بەيبىت كەلەشەگىنە كەپىلدىك جاسايدى.
جالپى, ن.نازارباەۆ تۇجىرىمداپ بەرگەن ىقپالداستىق ارقىلى دامۋ يدەولوگياسى وسىناۋ جاhاندىق يدەيانىڭ ءتۇپ نەگىزى بولىپ تابىلادى. نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق باستامالارىنىڭ كورەگەندىگى مەن ومىرشەڭدىگىن بۇگىندە دۇنيەجۇزى تانىپ, مويىنداپ وتىر. مۇنى ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ, ساياسي, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنت تۋرالى بىلدىرگەن جىلى لەبىزدەرى مەن قۇرمەتتەرىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. باسقاسىن ايتپاي-اق قويالىق, كۇنى كەشە عانا تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىن “تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى” دەپ تانيمىز دەۋىنىڭ ءوزى قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ وراسان حالىقارالىق بەدەلىنەن حابار بەرسە كەرەك.
داۋ جوق, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ جولىندا كوپ نارسەگە قول جەتكىزدى. الايدا, ءبىز تەك جولدىڭ ءبىر بولىگىن عانا ءجۇرىپ وتتىك. الەمدىك قارجى داعدارىسىن ەڭسەرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ەلدىڭ الدىندا جاڭا ماقسات-مىندەتتەر تۇر. ەگەر قازىرگى زامانعى جاڭعىرتىلعان ءماتىندى ەڭ ىقشام تۇردە بەلگىلەسەك, ونى ءۇش نەگىزگى بولىككە بولۋگە بولاتىنداي: ادام كاپيتالىنىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى; وندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق ستراتەگيانى باسشىلىققا الۋ; ەكونوميكالىق, ساياسي وزگەرىستەردىڭ ءبىر مەزگىلدە ۇيلەستىرىلۋى.
ن.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, جاڭا دامۋ جوباسى ءبارىن تەگىس قامتيدى. بۇل مىندەتتەر “قازاقستان-2030” ستراتەگياسى اياسىندا ابدەن پىسىقتالىپ, تۇجىرىم-دالعان. ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارىمەن ۇندەس. الايدا, وسى باعدارلاما جۇزەگە اسا باستاعان مەزگىلدەن بەرى جاڭعىرۋ, جاڭارۋ جوباسىنىڭ ءار ءبولىگىندە, ىشكى-سىرتقى ماعىناسىندا ماڭىزدى وزگەرىستەر بولدى. جاڭا قارسىلىقتاردى ەڭسەرۋگە, جاڭا تاۋەكەلدەرگە بارۋعا تۋرا كەلەدى. ولارعا بالاما جاۋاپ تابۋىمىز كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان باسشىلىعى الدىندا تۇرعان باسىمدىقتاردىڭ بىرەگەيى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسىن ورنىقتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي پرەزيدەنت بىلاي دەپ مالىمدەدى: “الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارى جۇيەسىنە بەلسەندى كىرىككەن بۇگىنگى تابىستى ەلدەر “اقىلدى ەكونوميكاعا” بەت بۇردى. ال ونى جاساۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىڭنىڭ جەكە ادام كاپيتالىڭدى دامىتۋ كەرەك. بۇل ەندى ءبىزدىڭ ورتاق قازاقستاندىق جوبانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. يننوۆاتسيا – بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىن ايتارلىقتاي وسىرەتىن نارسە. ەڭبەك ءونىمدىلىگى ارتسا, ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى قوسا وسەدى. تۇتاستىرا جۇمىس ىستەۋ كەرەك; عىلىم, عىلىمنان سوڭ – تاجىريبە, وندىرىستىك-تاجىريبەلىك نۇسقاۋ جانە وندىرىسكە ەنگىزۋ. بۇل بىزدە بولعان ەمەس. “سامۇرىق-قازىنا” كورپوراتسياسىن قۇرعاننان كەيىن وسىنداي مۇمكىندىك پايدا بولادى”.
وسىلايشا, جاڭعىرۋدىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە ءوتۋ “2020 ستراتەگياسىمەن” تىعىز بايلانىستى, وسى جوبا اياسىندا وندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بەس جىلدىعى جۇزەگە اساتىن بولادى. بۇل جەردە اڭگىمە جاڭا تەحنولوگيا تۋرالى عانا ەمەس. ءبىز العا قويعان ماقساتىمىزعا مەملەكەتتى, بيزنەستى, ازاماتتىق قوعامدى جۇمىلدىرۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزەمىز. مەملەكەت بيزنەس تاڭداعان تەحنولوگيانىڭ ترانسفەرتىن قولدايدى, ال عىلىمي قاۋىمداستىق جەتىلدىرىلگەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن, ساپاسىن قاداعالايتىن بولادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى يننوۆاتسيا سالاسىنداعى بۇگىنگى احۋالدىڭ مەملەكەتكە دە, قوعامعا دا قولايسىز ەكەندىگىن جاسىرمايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىققاندى جۇزەگە اسپاعان ءارتاراپتاندىرۋدىڭ – ديۆەرسيفيكاتسيانىڭ جايى دا سونداي. سوندىقتان ن. نازارباەۆ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامۋىنا نازارىمىزدى اۋدارىپ وتىر.
ن. نازارباەۆ ءۇشىن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى تەحنولوگيالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ نەمەسە ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى سان جاعىنان وزگەرتۋ ماسەلەسى عانا ەمەس. مىندەتتەردىڭ شىنايى جيىنتىعى الدەقايدا اۋقىمدى جانە ماڭىزدى بولىپ كورىنەدى. ونىڭ نەگىزىندە “جاڭا ەكونوميكانى” قالىپتاستىرۋداعى تەمىرقازىق فاكتور –يننوۆاتسيا يدەياسى جاتىر.
تاڭداۋدىڭ ءباسى جوعارى. نە جاقىن جىلداردا ءبىزدىڭ ەل جوعارعى تەحنولوگيالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاسى بار مەملەكەتكە اينالادى. بولماسا كۇللى جۇمسالعان كۇش-قۋاتقا قاراماستان قازاقستان شيكىزات وندىرۋگە بەيىمدەلگەن ەل عانا بولىپ قالا بەرمەك.
ۇلتتىق كوشباسشى ءۇشىن ونداي ديلەمما بولمايدى. ەندەشە, سوڭعى جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەردى (“تەك يننوۆاتسيالار عانا ەڭبەك ونىمدىلىگىن شۇعىل ارتتىرا الادى”) باسشىلىققا الىپ, ناقتى ءىس-قيمىلعا كوشەتىن كەز جەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن قارجى اياماۋ كەرەكتىگىن (ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم سالاسىنا); مەملەكەتتىك – جەكە سەرىكتەستىك تەتىگىن نىعايتۋدى; ايماقتارعا قارجى قۇيۋ ساياساتىن مۇقيات پىسىقتاۋدى جانە وسى رەتتە ايماق باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى سان مارتە ايتتى. راسىندا, جاڭعىرتۋ, جەتىلدىرۋ جوباسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى ادام كاپيتالى بولىپ تابىلادى. مۇنسىز ءXXى عاسىر ەكونوميكاسىنا – ءبىلىم ەكونوميكاسىنا ءوتۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاقستاندى قازىرگى زامانعى باسەكەگە قابىلەتتى, گۇلدەنگەن مەملەكەتكە اينالدىرۋدا نەگىزگى ءرولدى ءاردايىم ء“بىرىنشى ادام” فاكتورى – ەلباسىمىز, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اتقارادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەلدىڭ باقۋاتتى, بەيبىت تۇرمىسى پرەزيدەنتپەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنى حالىق تا, ەلباسىنىڭ تىلەۋلەستەرى دە, قارسىلاستارى دا مويىندايدى.
كۇنى كەشە عانا قابىلدانعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ دا تۋعان حالقىنىڭ, تاريح پەن ۋاقىتتىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بەرگەن ءادىل باعاسى, كورسەتكەن قۇرمەتى مەن العىسى ەكەنى داۋسىز. قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى – ەلدىڭ جاسامپاز بۇگىنى مەن جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەلدىڭ, ەلباسىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, قولىمىزدان كەلگەنشە قولداۋ, كومەك كورسەتۋ بولۋى ءتيىس.
دارحان كالەتاەۆ, “نۇر وتان” حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” اق باسقارۋشى ديرەكتورى.