تاماق ونەركاسىبىندە 15 جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان «شاروۆ ۆ.ن.» جەكە كاسىپكەرلىگى قىزىلجار وڭىرىنە جاقسى تانىمال. كاسىپورىن وندىرەتىن شۇجىق ونىمدەرى مەن جارتىلاي فابريكاتتار تاعامى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ءبىز ءوندىرىس ورنىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور شاروۆپەن تىلدەسىپ, ساپالى ءونىم شىعارۋ تاجىريبەسىمەن تانىسقان ەدىك.
– بۇگىندە تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابىن ورىنداۋ وڭاي ەمەس. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, باستاپقىدا قىزىق بولدى. ياعني العاش قۇرىلىپ, ونىمدەرىمىزدى شىعارا باستاعاندا كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ كەلدىك. شۇجىق ونىمدەرى بارلىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىنىنە قاراماستان وتپەي, تىعىرىققا تىرەلدىك. ويتكەنى, ول كەزدەرى قازاقستاننىڭ ءبىز سياقتى كاسىپكەرلەرى اياقتارىنان ەندى تۇرىپ جاتقان كەز. ءالى دە كورشى رەسەيگە ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك باسىم بولاتىن. ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن قويساڭشى, ارزانىنا ۇمتىلاتىن. «بىرەۋدىڭ قاڭسىعى وزگەگە تاڭسىق». ءتىپتى, ءونىمىمىزدىڭ جوعارى ساپالى, جاساندى قوسپالاردان تازالىعى جونىندە قانشا جارنامالاساق تا, كوپكە دەيىن تۇتىنۋشىلار قاتارى كوبەيمەي قويعانى ءالى كۇنگە ەسىمدە.
– قازىر كەز كەلگەن ساۋدا ورىندارىنان, دۇكەندەردەن «شاروۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ ونىمدەرىن مولىنان كەزىكتىرۋگە بولادى. جۇرتشىلىق تا جاپا-تارماعاي ساتىپ الىپ جاتىر. مۇنداي سۇرانىمعا قالاي جەتتىڭىزدەر؟
– جوعارىدا توقتالعانىمداي, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ باستى جولى – ادال ەڭبەك ەتۋ, كوپشىلىككە ساپاسى جوعارى, ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىن ۇسىنۋ. بۇگىندە ەت, ءسۇت, باسقاداي ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرەتىن قالىڭ باسەكەلەستىك اراسىنان وزىپ شىعۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە, بۇل سالانىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىن. ۇنەمى تىنىمسىز ىزدەنىستى, ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىلىقتى, وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ءوندىرىستى كەڭەيتىپ, شۇجىقتىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارۋدى قولعا الدىق. ول «شيكىلەي قاقتالعان شۇجىق» دەپ اتالادى. مەملەكەتتىك ستاندارتتاردىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلە شىعارىلعاندىقتان, ەڭ باستىسى, تازا شيكىزاتتان وندىرىلگەندىكتەن, پەتروپاۆلدىقتار داستارقانىنان ۇزىلمەيدى دەسە دە بولادى.
– وسى جەردەن ءسوزىڭىزدى بولەيىن. سوندا نەسىمەن, قانداي قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ الدە باعاسى قولجەتىمدى مە؟
– بۇگىنگى تۇتىنۋشىنى ارزان باعامەن الداي المايسىڭ. ءبىز وندىرەتىن شۇجىق ونىمدەرى مەن جارتىلاي فابريكات تاعامدارى وزىندىك جاسالۋ تەحنولوگياسىمەن, تابيعي قۇنارلىلىعىمەن ايرىقشالانادى. ەشقانداي جاساندى قوسپاسىز, تابيعي جاسالادى. «شيكىلەي قاقتالعان شۇجىقتى» جاساۋ ءۇشىن كوپ ىزدەندىك. ناتيجەسىندە كورشى ەلدەرگە دە جونەلتەتىن جاعدايعا جەتتىك.
– ۆيكتور نيكولاەۆيچ, ءسىزدىڭ «تازا شيكىزات» دەگەن سوزىڭىزدەن شىعادى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 3 اقپانداعى سانىندا «وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك, وتانداستارىم!» دەگەن تانىمدىق ماقالا جارىق كوردى. وندا باسىلىمنىڭ تىلىشىسىمەن بولعان سۇحباتتا ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم, قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ بولىسكەن ويلارى, كولدەنەڭ تارتقان پروبلەمالارى ءسىزدىڭ پىكىرىرلەرىڭىزبەن ۇندەس كەلىپ وتىرعان سىڭايلى.
– تورەگەلدى شارمانوۆ سەكىلدى ابىز اكادەميكتى كىم بىلمەيدى! وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, وتانداستارىنا قايىرىلۋىنىڭ ءوزى ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ بيىكتىگىن اڭعارتادى. ەلباسىمىز سوڭعى جولداۋلارىندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن 80-گە جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىمەن قوسا ساپاسى دا وتە كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەر ەدىم. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى قالاي قورعالىپ وتىر, قالاي قامتاماسىز ەتىلگەن, ادامدار قالاي تاماقتانادى دەگەن ساۋالدارعا ءتيىستى ورىندار جاۋاپ بەرە جاتار. مەن سىرتتان اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك قۇنارلىلىعىنا, جۇعىمدىلىعىنا قاراعاندا جەرگىلىكتى جەرلەردە وندىرىلەتىن ونىمدەر الدەقايدا ساپالى ەكەنىنە ءباس تىگە الامىن. باعانىڭ قولجەتىمدىلىگى جونىنەن دە باسەكەلەسە الادى. ءبىز بۇگىندە شۇجىق ونىمدەرى مەن جارتىلاي فابريكات تاعامدارىنىڭ 70-كە جۋىق ءتۇرىن شىعارامىز. بىرنەشە اۋدانداردا شيكىزات جينايتىن بولىمشەلەرىمىز بار. مۇنىڭ ءوزى وتاندىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتاسا كەرەك.
– ماقالادا دۇرىس تاماقتانۋ تاسىلدەرىن قولدانۋ اسا قاتەرلى اۋرۋلاردى 24 پايىزعا ازايتاتىنى ايتىلعان.
– بۇل پىكىرگە تولىق قوسىلامىن. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. مەنى كوبىنە دۇرىس تاماقتانۋعا دەيىنگى ۇدەرىس, ياعني حالىقتى, ىشكى نارىقتى ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قانداي دارەجەدە قامتىپ وتىرمىز دەگەن ماسەلە قاتتى تولعاندىرادى. ءسىز جالپى مازمۇنىن بايانداپ بەرگەن ماقالادان ۇققانىم, جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن پايدا مەن زياننىڭ پارقىن ايىرا المايدى. كوبىنە ارزان دۇنيەلەردى الۋعا بەيىم. مۇنداي قارىن تويدىرۋشىلىق توعىشارلىق پسيحولوگيادان ارىلىپ, كەرىسىنشە, ۇرپاقتىڭ, ۇلتتىڭ ساۋلىعىن ويلايتىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى جارنامالاۋدىڭ جاعى جەتىسپەي جاتاتىنىن تاجىريبەدەن كورىپ ءجۇرمىز. سىرتقى بەزەندىرىلۋى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن شەتەلدىك ونىمدەر تەز ءوتىپ كەتەدى. سول سياقتى تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا دا ۇلكەن كوڭىل بولمەي بولمايدى.
اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ.
وزىمىزدىكىنە ەشتەڭە جەتپەيدى
ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆپەن «وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك, وتانداستارىم!» تاقىرىبىندا جۇرگىزگەن سۇحباتىن وقىپ شىقتىم. وتە ورىندى جانە ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەن ەكەن. قازىرگى كۇندە دۇكەن سورەلەرىندە تولىپ تۇرعان ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىكتىڭ كوبى شەتەلدەن اكەلىنگەن جانە قۇرامىندا كوپتەگەن حيميالىق زاتتار كوپ. سول سەبەپتەن دە وسى كۇنى وسىنداي ساپاسىز تاعامداردى قولدانعاندىقتارىمىزدان دا دەنساۋلىعىمىزعا زيان كەلۋدە. قازاقتا «اۋرۋ – استان» دەگەن ناقىل ءسوز بار ەمەس پە؟ كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن تاعامىمىزدىڭ ساپاسىنا كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. مەن ءوزىم اۋىلدىق جەردە تۇرعاندىقتان, تابيعي ونىمدەردى تۇتىنعاندى دۇرىس دەپ سانايمىن. شەتەلدەن كەلگەن, قۇرامى مەن قوسپالارى دا بەلگىسىز ونىمدەردەن گورى, ەلىمىزدە جاسالعان, ساپاسى دا جوعارى, باعاسى دا ءتيىمدى ونىمدەردى نەگە پايدالانباسقا؟.. قازىرگى كۇندە ەلىمىز جىلدان-جىلعا دامىپ, وركەندەپ كەلەدى. وتانىمىزدا ءسۇت, شۇجىق, كونديتەر ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت-فابريكالار جۇمىس جاساۋدا. وسى وندىرىستەردىڭ قۋاتى ارتىپ, ەلىمىزدى تولىقتاي قامتىسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تەك وتاندىق ءونىم ارقىلى قورعالادى, ادامنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن وتاندىق وندىرىستە شىعارىلعان ءوز تاعامدارىمىزدى تۇتىنۋ قاجەت دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك. ءبارى دە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ۇلتىمىزدىڭ ساۋلىعى ءۇشىن ايتىلىپ وتىر. ءوز ءونىمىمىزدى قولداپ, دەنساۋلىعىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋىنا دا ۇلەس قوسايىق!
زەينەپ مۇحامبەدياروۆا,
ارداگەر ۇستاز.
باتىس قازاقستان وبلىسى, قازتالوۆ اۋىلى.
وتاندىق ءونىمنىڭ ءباسى بولەك
ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى قاشاندا ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلەدى. گازەتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 3 اقپانداعى سانىندا جاريالانعان جۋرناليست گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆپەن «وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك, وتانداستارىم!» دەگەن سۇحباتى كوكەيىمدە جۇرگەن ويدى ءدوپ باستى. شىنى كەرەك, قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. ولاردىڭ ادام اعزاسىنا پايداسى زور ەكەنىن اتا-بابالارىمىز ۇرپاققا ۇلاعاتتاپ كەتتى ەمەس پە. الايدا, كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ اراسىندا وزگەلەردىڭ ارزان ازىق-ت ۇلىگىنە قۇمارلىق باسىمداۋ تۇسۋدە. مەن ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىننىڭ باسشىسى رەتىندە ءسۇت ونىمدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ءبىر ادامداي بىلەمىن. ءبىز نەگىزىنەن ءوز اۋدانىمىزداعى جەكەلەردەن, كاسىپكەرلەردەن ءسۇت جيناپ, سودان ونىمدەر وندىرەمىز. قازىر الىس-جاقىننان جەتكىزىلگەن ءسۇت ونىمدەرى دۇكەن سورەلەرىن, بازارلاردى جايلاپ الدى. سوندىقتان, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ءونىمى وتىڭكىرەمەيدى. حالىق ارتىن ويلاپ جاتپاستان ارزانعا ۇمتىلادى. ستەريلدەنگەن ءسۇت ونىمدەرى ۇزاق ساقتالادى, وعان داۋ جوق. الايدا, ادام دەنساۋلىعىن نىعايتاتىنداي قاۋقارى شامالى. ول دەنەڭە دارۋمەن بولىپ تا جارىتپايدى, قۋات بەرمەيدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ وتاندىق فەرمەرلەر وندىرگەن ونىمدەردى تۇتىنۋ پايدالى. اكادەميك اعامىز ايتقانداي, ۇزاق ساقتالاتىن ءسۇت ونىمدەرى كەي جاعدايدا دەرت تۋدىرۋى دا مۇمكىن. سونداي-اق, ءبىز وتاندىق ونىمدەرىمىزدى تۇتىنۋ ارقىلى ءوز دەنساۋلىعىمىزدى ساقتاۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا دا سەپتىگىمىز تيەتىنىن ۇعىناتىن كەز جەتتى. ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ عاسىرلار بويى اتا-باباسى ءىشىپ-جەگەن ازىق-ت ۇلىگىن تۇتىنۋى كەرەكتىگىن عالىمدار الدەقاشان دالەلدەپ ۇلگەردى. ءبىزدىڭ ارزانسىنىپ الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن ازىق-ت ۇلىككە ۇرىنباعانىمىز ابزال. بۇعان اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ايتقان ساليقالى ويلارى مەن پاراساتتى پايىمدارى دا دالەل بولادى. بۇل ءبىر ءساتى تۇسكەن سۇحبات, ادەمى ادىپتەلگەن اڭگىمە بولدى دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ وتاندىق ونىمگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتەدى, قۇرمەتىمىزدى ارتتىرا تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقتىڭ قازى-قارتاسى, شۇباتى مەن قىمىزى, قۇرت-ىرىمشىگى, قايماق-مايى ەشبىر ەلدە جوق دەگىم كەلەدى. مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسى كوپ جاعدايدا تابيعي وڭىرلەرىنە بايلانىستى ءارتۇرلى بولاتىنىن دا بىلەمىز. قىمىزدىڭ ءوزى ءار وڭىردەگى وسىمدىك الەمىمەن, دايىندالۋ سيپاتتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەت تە سولاي. الىسقا بارماي ءوز وبلىسىمىزدى الساق, قوي ەتىنىڭ ءدامى ءار اۋداننىڭ تابيعي جاعدايىنا قاراي ءارتۇرلى. قارا وتقا جايىلعان قويدىڭ ەتى دامدىرەك بولاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق, جايىلىمدىق مالدىڭ ەتى بورداقىعا قويىلعان مالدىڭ ەتىنە قاراعاندا جۇعىمدى دا, ءدامدى بولاتىنى ءسوزسىز. اقتوبە – تارى داقىلىمەن داڭقى شىققان ءوڭىر. بۇل داقىلدىڭ دا ادام اعزاسىنا دارۋمەندىگى جوعارى. بۇل داقىلدى دا ۇلتتىق برەندىمىزگە اينالدىراتىن كەز جەتتى. «تارى كوجە تاڭ اتقانشا» دەپ اتالارىمىز تەگىن ايتپاسا كەرەك. ال, تارىنى وڭدەپ, حالىققا ۇسىنۋ جاعى ءالى دە كەمشىن سوعىپ جاتقانى شىندىق. وڭىردە بۇل باعىتتا بىرەن-ساران كاسىپكەرلەردىڭ تالاپتانىپ جاتقانىنان دا حاباردارمىز. ەڭ باستىسى, وتاندىق ونىمدەرىمىزدى وزگەلەرگە تانىتاتىن ۋاقىت تۋدى. بۇل ۇلتتىق ۇستانىمىمىز بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ال, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆپەن سۇحبات وسى باعىتتاعى شارۋالارعا ءىز اشاتىن باعالى باستاما دەۋ ورىندى بولماق.
سامات سادۋانوۆ,
«العاباس» جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.
اقتوبە وبلىسى, مارتوك اۋدانى.