“تاۋەلسىزدىك جانە ابايتانۋ” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادان كەيىنگى پايىمداما
الدىمەن اتالمىش جيىن ۇلى اقىننىڭ الدا كەلە جاتقان 165 جىلدىعىنا ورايلاس وتكىزىلگەنىن ايتا كەتەيىك. وسىناۋ يگى ىسكە مۇرىندىق بولۋشى دا سول باياعى ءتاڭىر جارىلقاعىر مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى. جيىننىڭ ءوتكەن جەرى – الماتىداعى “اۋەزوۆ ءۇيى” عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ ءماجىلىس زالى.
ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ كەلەلى ويلارمەن كەڭىنەن تولعاي باستاپ, ءبىر ارناعا تۇسىرگەن اڭگىمە بەتى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ابايتانۋ ماسەلەلەرىن قامتىپ قانا قويماي, اباي جانە تاۋەلسىزدىك دەگەن تەمىرقازىق تاقىرىپقا بۇرىلا بەردى. ءيا, شىنىندا دا, ۇلى اقىن ءھام ويشىلدىڭ جاڭا زاماندا جاڭاشا زەرتتەپ-زەردەلەنۋى ءبىر بولەك. بىراق ءبىز وعان بارار جولدا اۋەلى اباي مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ اراقاتىناسىن اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك سياقتى. ءجىتى ءۇڭىلىپ قارار بولساق, اباي مەن تاۋەلسىزدىك ۇيلەسكەن, ۇندەسكەن ەگىز ۇعىمداي دەسەك, شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. وسى ارادا كونفەرەنتسيادا قۇتتىقتاۋ لەبىزدەرىن بىلدىرگەن موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى حاراۆچين ايۋرزانانىڭ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلدىعىنىڭ كونسۋلى يلدۋس تارحانوۆتىڭ, يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى جانىنداعى مادەني ورتالىق توراعاسى دەلاۆار مۇحاممەدپۋردىڭ سوزدەرىنە جۇگىنسەك, اباي مۇراسى سول ەلدەرمەن اراداعى دوستىقتىڭ التىن كوپىرىنە اينالىپ وتىرعان كورىنەدى. ماسكەۋدە اباي ەسكەرتكىشى قويىلدى. ىستامبۇل مەن انكارادا ەكى مەكتەپ پەن ءبىر كوشەگە حاكىمنىڭ اتى بەرىلگەن. موڭعولدار اباي دانالىعىنان ءوز انا تىلدەرىندە سۋسىنداۋدا. دەمەك, اباي – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ الەم ەلدەرىندەگى باس ەلشىسى. ال ەندى قازاقستانداعى تۇركيا ەلشىلىگىنىڭ ءبىلىم ءجونىندەگى كەڭەسشىسى دوكتور كادير چەتيننىڭ: “ ۇلى ويشىلدىڭ قارا سوزدەرىن وقىعاندا, قازاقتاردىڭ تاۋەلسىزدىككە بارار جولىنداعى ماڭىزدى تاستاردىڭ ءبىرى اباي تاراپىنان قالانعانىن كوردىم. اباي تاۋەلسىزدىككە اپارار جولدى ءاۋ باستان-اق نۇسقاپ كورسەتكەن”, دەپ ايتۋى اۋليەدەي ءادىل پىكىر.
ءادىل پىكىر. ايتسە دە العاشقى ايتىلۋى ەمەس. بۇگىنگى قازاق قوعامىندا, زيالى قاۋىم مەن عالىمدار ورتاسىندا اباي مەن تاۋەلسىزدىك اراسىنا تەڭدىك بەلگىسى ازەلدەن-اق تارتىلعان-دى. سەبەبى, اباي دانالىعىن, اباي رۋحىن قانىنا قۇيعان حالىق بودان بولۋمەن, باسقاعا كىرىپتارلىق كۇي كەشۋمەن ەشقاشان كەلىسە الماس ەدى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ سوڭعى قامالى – كەنەسارى حان شەيىت بولاردان ەكى جىل بۇرىن قازاق ساحاراسىنداعى شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىندا ءتاڭىرىنىڭ سىيىنداي بولىپ اباي تۋدى. وتارشىلدىقتىڭ قارا كۇشىنە باسقا قايران قالماعان شاقتا اباي ۇلگىسى, اباي جولى حالىق رۋحىنىڭ تەرەڭ قويناۋلارىنان تاۋەلسىزدىك كۇرەسىن جاڭاشا جالعاستىرار جاڭا قۋات تابا ءبىلدى. ۇلتتىق سانا مەن اقىل-ويىنىڭ بۋىرقانىپ, بۋلىعىپ جاتقان جاڭا قاينارلارىن اشتى. قازاق قوعامىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى ءاليحان مەن احمەت باستاعان قايراتكەر زيالىلارى وقۋعا, ونەر-بىلىمگە, دۇنيەنىڭ كىلتىن تابۋعا ۇندەگەن, ويانۋعا شاقىرعان ۇلتتىق سانا سىلكىنىسىنىڭ باستاۋىندا اباي, ونىڭ ولمەس تە كونەرمەس شىعارمالارى, “قۋاتتى ويدان باس قۇراعان” اقىلمان ولەڭدەرى مەن عاقليا قارا سوزدەرى تۇردى. تاۋەلسىزدىككە مادەنيەتى بيىك, ىشكى رۋحاني قۋاتى زور حالىق قانا لايىق بولار بولسا, اباي ونەگەسى ۇلت بويىندا سوندايلىق قاسيەتتەردى ءجۇز جىل بويى ۇزدىكسىز تاربيەلەپ قالىپتاستىردى.
“ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى ءجۇرەككە” نەگىزدەلگەن قازاقتىڭ جاڭا مادەنيەتى, جاڭا كۇرەس جولى تاڭبالانىپ ايقىندالدى. سول مادەنيەت پەن وركەنيەتكە ۇمتىلىس, اباي وياتقان ۇلتتىق ۇلى رۋح بولاشاقتا قۇلدىق قامىتىن لاقتىرىپ تاستاماي تۇرا الماس ەدى. ءھام رۋحاني تاۋەلدىلىكپەن قوڭسى قونا الماس ەدى. سولاي بولدى دا. مىنە, جيىرما جىلدىڭ بەدەرىنە جاقىندادى, شۇكىر قۇدايعا, قازاق ەلى تاۋەلسىز. بوستان, ەركىن, كەۋدەسى بيىك. الەمگە ايقارا ەسىك اشقان اق-ادال بەيىل تانىتقان تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ ىشكى-سىرتقى سارابدال ساياساتىندا ۇلت ۇستازىنىڭ “ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ” دەگەن ىزگىلىكتى ۇلاعاتىن, ۇستىندى قاعيداتىن باسشىلىققا العان.
ءيا, وسىندايدا: “ەلۋ جاستا ەلىم بار دەپ ايتا الماي, كەتپەس ەستەن كۇڭىرەنگەنىڭ مۇڭلى اباي. ەلىم بار دەپ ايتاتۇعىن كەلدى كۇن, ەلىم بار دەپ شىرقاتايىن مەن بۇگىن, قويسىن ەندى قورقىت كۇيى سارناماي” دەپ جىرلاعان قايران قاسىم اقىن ويعا ورالادى. سول قاسىم اقىن ءوزى دە شەرلى ەدى. اباي ارمانداعان, قاسىم “سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ كەلەر ۇرپاق” دەپ الىستان كەلبەتىنە تاڭىرقاپ, سۇلباسىن بولجالداعان ناعىز ەركىن دە بوستان ەل بولۋ باقىتىنا ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قول جەتكەنىنە مىڭ دا ءبىر شۇكىر.
ابايتانۋ عىلىمىنىڭ دا ەركىن قارىشتاۋىنا وسى تاۋەلسىزدىك زامانى مول ءمۇمكىندىكتەر بەرۋدە. وسى ارادا جيىندى اشىپ تۇرىپ اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ورنىمەن ايتقان مىنا ءبىر جايتتەرگە ءمان بەرمەسكە بولمايتىنداي. كەڭەستىك كەزەڭدە ابايدى اسىرەسە اسىرە ورىسشىل, اتەيست قىلىپ شىعارعانىمىزداي, ەندى ەركىندىك قولعا ءتيدى ەكەن دەپ ونى باز-بازىندا ەكونوميست, فيزيك, حيميك, مولدا قىلۋدىڭ دا ءجونى جوق. اباي, ەڭ الدىمەن, ۇلى اقىن. ول – رەنەسسانستىق تۇلعا. ول قازاق توپىراعىندا العاش رەت ادەبيەتتىڭ نەگىزگى مىندەت – ميسسياسىن – كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تالاپتارىن, وي مەن سەزىم بىرلىگىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعارىپ, ەڭ قىمبات قازىنا – ادام دەگەن تۇپقازىق يدەيانى, جالپىادامزاتتىق ماسەلەلەردى كوتەردى. ەندەشە, ابايتانۋدىڭ الدا تۇرعان مىندەتى كوپ. ءبىز بولساق, ونىڭ اقىندىعىنىڭ ءوزىن ءالى اشىپ كورسەتە الماي جاتىرمىز. تەكستولوگياسىن تولىق تالداپ بىتىردىك دەپ ايتا المايمىز. اباي تراگەدياسىنىڭ ىشكى قالتارىستارىنا دەندەپ كىرىپ, اباي جۇمباعىن شەشۋدە ءالى دە ۇشى-قيىرسىز ىزدەنىس كەرەك دەگەن اكادەميك ءسوزىنىڭ دۇرىستىعى دا دەن قويارلىقتاي.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ابايتانۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى احۋالىن باجايلاي كەلە, ونى ءۇش كەزەڭگە ءبولدى. اتاپ ايتقاندا, ولار شارتتى تۇردە اۋەزوۆكە دەيىنگى, اۋەزوۆ كەزىندەگى (1934-1961 جىلدار) جانە اۋەزوۆتەن كەيىنگى كەزەڭدەر بولىپ تابىلادى. ارينە, وسىنداعى اۋەزوۆتەن كەيىنگى كەزەڭ دەيتىننىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى جانە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى بولىپ ەكىگە بولىنەتىندىگىنە دە ءسوز جوق بولسا كەرەك. ال جوعارىدا ايتقان ەكىنشى كەزەڭ, ياعني اۋەزوۆ ءداۋىرى اسا قيىن, قاسىرەتتى كەزەڭ سانالادى. بۇل ۋاقىتتا ابايعا قارسى ايقاي-سۇرەڭ كوتەرىلىپ, الاساپىران شابۋىلدار باستالعان. “اباي بايشىل يدەولوگيانىڭ, ۇستەم تاپتىڭ اقىنى. ءوزى دە باي بولعان, قاجىنىڭ بالاسى. بىزگە قاجەت ەمەس. ءبىز ءمادەنيەتتى جاڭادان جاسايمىز” دەپ شۋىلداستى. مۇنداي تۇرپايى سوتسيولوگيالىق شۋىلداققا قارسى العاش ماقالا جازعانداردىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بولاتىن. البەتتە, ابايدى قورعاۋدا, شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋدا اۋەزوۆ سىڭىرگەن ەڭبەك ەرەسەن. ال كەيىنگى كەزدەردە اباي جانە شىعىس تاقىرىبى بىرتىندەپ قوزعالعاندا وسى مەكەمتاس اعالار كوممۋنيستىك يدەولوگياعا تۇرپىدەي تيەر عىلىمي تەزيستەرىن ءوتكىزۋ ءۇشىن سول اۋەزوۆتىڭ ءوزىن, ونىڭ اسقار تاۋداي ابىروي-بەدەلىن قالقان ەتىپ وتىرعان ەكەن.
قازىرگى اقسەلەۋ شاشتى ابىز عالىمىمىزدىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, “نە پايدا بار – مىڭ نادان, سىرتىن ەستىپ تاڭدانسىن. ونان-داعى ءبىر ەستى, ىشكى سىرىن اڭعارسىن” دەپ ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي, ىشكى سىرىن اڭعارعان, جۇمباعىنا بويلاعان ءبىرىنشى ەستى ادام اۋەزوۆ بولىپ شىققان. ابايتانۋداعى انىق اۋەزوۆ كونتسەپتسياسى: ابايدىڭ ءۇش دانالىق قاينارىنان ءنار العاندىعى. ول ءۇش قاينار: باتىس, شىعىس جانە تۋعان حالقىنىڭ دانالىعى. 1949 جىلى كوسموپوليتيزم تۋرالى بەلگىلى قاۋلى شىققاننان كەيىن باتىس تا, شىعىس تا قۇردىمعا كەتىرىلىپ, “ابايدى اباي ەتكەن نەلەر؟” دەگەن كۇرمەۋى اسا قيىن ماسەلەدە ورىس ىقپالىنىڭ وزىق ءرولى عانا قالدىرىلعان. ارينە, بۇل ارادا ورىستىڭ پروگرەسسيۆتى وزىق ءمادەنيەتىنە ەشكىم توپىراق شاشىپ وتىرعان جوق, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى ەشكىم ەشقاشان دا جوققا شىعارمايدى. تەك سونى ايتا وتىرىپ, باسقا قاينارلاردى دا ۇمىتپايىق. ابايدى تولىق تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن بۇرىنعى اۋەزوۆ كونتسەپتسياسىن تولىقتاي قالىپقا كەلتىرۋ, اباي مۇراسىن جاڭا قىرىنان زەرتتەۋ كەرەكتىگى جونىندەگى م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ پىكىرىنە ايرىقشا زەر سالۋ كەرەك-اق.
ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكقازى قوراباي ابايتانۋدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن كەڭىنەن قاۋسىرا شولدى. اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ۇلى اقىن قازاسىنا بايلانىستى جازعان ماقالاسىنان باستالىپ, كاكىتاي ىسقاق ۇلى, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى ماقالالارىندا جالعاسىن تاپقانى ءمالىم. م.اۋەزوۆ ابايتانۋدى دەربەس عىلىم سالاسى دەڭگەيىنە كوتەردى, اقىن شىعارمالارىنىڭ عىلىمي باسىلىمدارىن دايىنداپ شىعارىپ, كوپ جىلدار بويعى ىزدەنىستەرى مەن زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە ابايدىڭ عىلىمي ءومىربايانىن جازدى. اۋەزوۆ زامانىندا جانە اۋەزوۆتەن كەيىن س.مۇقانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ت.تاجىباەۆ, ب.ەرزاكوۆيچ, ق.مۇحامەدحان ۇلى, م.سيلچەنكو, ى.دۇيسەنباەۆ, ز.احمەتوۆ, س.قيراباەۆ, م.مىرزاحمەت ۇلى, ر.سىزدىقوۆا, ج.ىسماعۇلوۆ جانە باسقالار ابايتانۋ عىلىمىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوستى.
ابايتانۋ عىلىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى عانا كوممۋنيستىك يدەولوگيا ۇستانعان قاتاڭ قاعيدالاردىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعىپ ەكىنشى تىنىس الدى. وسى جۇمىستىڭ بەل ورتاسىندا ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تۇردى. ۇلى اقىن شىعارمالارىن تاۋەلسىزدىك مۇراتتارى تۇرعىسىنان جاڭاشا پايىمداۋ قاجەتتىگى جەتە ءتۇسىنىلدى. ءسويتىپ, اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن اباي شىعارماشىلىعىن ارنايى زەرتتەيتىن ءبولىم اشىلدى. بۇرىنعى ەسكەرتپەلەر ەسكە الىنىپ, جاڭادان تىڭعىلىقتى ماتىندىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە وتىرىپ, اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى دايىندالدى. اباي شىعارمالارىنىڭ بۇل ەكى تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعى ابايتانۋ تاريحىنداعى ۇلكەن جەتىستىك بولدى. سول كەزدە اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا 1994 جىلى شىققان “اباي جانە قازىرگى زامان” زەرتتەۋلەر جيناعى ابايتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىعان جاڭا كوزقاراستارمەن ەرەكشەلەنسە, ج.ىسماعۇلوۆتىڭ “اباي: اقىندىق تاعىلىمى” مونوگرافياسىندا ۇلى اقىننىڭ كەمەڭگەرلىك كەمەلدىگى اشىپ كورسەتىلدى. وسى جىلداردا الماتىعا سەمەيدەن ارنايى الدىرتىلىپ جۇمىس ىستەگەن اتاقتى عالىم قايىم مۇحامەتحان ۇلى سياقتى اياۋلى اعانىڭ ابايتانۋدا اسا ايشىقتى ءىز قالدىرعانىن ايتقان ءلازىم.
اقىن مەرەيتويى اتاپ وتىلگەن 1995 جىلى اباي شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ەلۋدەن استام كىتاپ جارىق كوردى. ەل تاريحىندا العاش رەت “اباي” تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ شىعۋى ۇلكەن مادەني وقيعا رەتىندە ەستە قالدى. سول جىلى شىققان عىلىمي ەڭبەكتەر اراسىندا اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ “ابايدىڭ اقىندىق الەمى” اتتى مونوگرافياسى دارالانىپ كورىنەدى. بۇل ابايتانۋداعى جاڭا ءسوز بولاتىن. 1990 جىلداردا ابايتانۋ سالاسىندا اعا عالىمداردىڭ ءبىرى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى دا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. بۇعان عالىمنىڭ “ابايدىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارى”, “اباي جانە شىعىس”, “ابايتانۋ تاريحى” اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى دالەل. ابايتانۋ سالاسىندا از عانا جۇمىس ىستەسە دە, قۇندى زەرتتەۋلەر قالدىرعان ادەبيەتشى, ارحيۆتانۋشى بەيسەنباي بايعاليەۆ ەڭبەگىن اتاپ كەتكەن ابزال.
ابايتانۋعا شىنايى قامقورلىق جاڭا عاسىردا جاڭا قىرىنان كورىندى. اكادەميك س.قاسقاباسوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ينستيتۋتتا ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمى اشىلدى. ءبولىمدى العاش باسقارعان اكادەميك ز.احمەتوۆ, ودان كەيىن جەتەكشىلىك ەتكەن اسقار ەگەۋباەۆ ابايتانۋ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, 10 تومدىق “قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ” اباي داۋىرىنە ارنالعان تومدارىن جاڭاشا جازۋعا بەلسەنە اتسالىستى. بۇل ءۇردىستى بولىمگە سوڭعى بەس جىلداي باسشىلىق ەتكەن بىلىكتى عالىم جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ساتىمەن جالعاستىردى. 2004 جىلى ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان “قازاقتىڭ باس اقىنى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا, 2007 جىلى “اباي ءداستۇرى جانە قازىرگى قازاق ادەبيەتى”, 2009 جىلى “اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ۇلتتىق قازىناسى” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. بۇل عىلىمي ءماسليحاتتاردا الىس-جاقىن مەملەكەتتەردىڭ, ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى ابايتانۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى مازمۇندى باياندامالار جاساپ, قۇندى پىكىرلەر ايتتى. ءۇش كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى دا جەكە-جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى.
ءيا, ابايدى زەرتتەۋ جالعاسۋدا. اباي – ماڭگىلىك تاقىرىپ, تاۋسىلماس رۋحاني قازىنا. وسى رەتتە سەرىكقازى قوراباي اباي مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قازىرگى بۋىنىنا اكادەميك زاكي احمەتوۆ ايتاتىن تاريحي جانە بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان قارايتىن تالداۋ قاعيداتتارى جەتىسپەي جاتاتىندىعىنا توقتالدى. اباي شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ باستى سيپاتتارى رەتىندە جاڭاشىلدىق, شىنشىلدىق, سىنشىلدىق, سىرشىلدىق بولاتىن بولسا, ءبىر-بىرىنەن ءنار الىپ, بىرىنە-ءبىرى اسەر ەتىپ تۇراتىن اجىراماس وسى كوركەمدىك جۇيە شارتتارىن قازىرگى زەرتتەۋشىلەر ءالى دە بولسا جەتە ۇستانباي كەلەدى.
ابايتانۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى جەتەرلىك. ابايدىڭ قاينار بۇلاعى – شىعىس ادەبيەتى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سونداي-اق ابايتانۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن عىلىمي مەكەمەلەر اراسىندا ءوزارا شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ جوقتىعى دا قىنجىلارلىقتاي ءجايت ەكەن. مىسالى, ابايدىڭ سەمەيدەگى مۇراجايى سول سەمەيدە شىعاتىن “اباي” جۋرنالىن المايتىنىن دۇرىس دەي الامىز با؟ ءالى كۇنگە دەيىن ۇلى ابايدىڭ ناقتى تۋعان كۇنىنىڭ عىلىمي, رەسمي تۇرعىدان ايقىندالماي وتىرعانىن دا ەجەلگى بەيقامدىعىمىزعا بالايمىز با؟
كونفەرەنتسيادا وسىنداي كەمشىن تۇستار دا ايتىلماي قالعان جوق. ابايدىڭ “جيدەباي-ءبورىلى” مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى جاندوس اۋباكىر, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل ىسىماقوۆا, ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سارسەنبى ءداۋىتوۆ, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يسلام جەمەنەي, نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ءشامشادين كەرىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سالتانات ىزتىلەۋوۆا جانە باسقالار ابايتانۋدىڭ بۇگىن تاڭداعى وزەكتى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى.
تاعى ءبىر جايعا قۋاندىق. تۇرىك ازاماتى, جايساڭ زامانداس, “قازاقستان-ZAMAN” حالىقارالىق ساياسي-قوعامدىق گازەتىنىڭ ديرەكتورى احمەت الياز ابايدىڭ “ەسكەندىر” پوەماسى مەن “كوروعلى” ەپوسىنىڭ بايلانىسىن زەرتتەپ, ديسسەرتاتسيا قورعاعالى جۇرگەنىن وسى كونفەرەنتسيا بارىسىندا بىلدىك. بۇل جايدىڭ ءوزى دە قازاق ەلى, قازاق حالقى تۇرعاندا, تاۋەلسىزدىگىمىز سالتانات قۇرىپ جاتقاندا ەل-ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق كوپىرىنە اينالعان ابايدىڭ دا جاساي بەرەتىنىنە تاعى ءبىر ايعاق بولعانداي.
قورعانبەك امانجول.
استاناداعى اباي ەسكەرتكىشى تۇبىندەگى وي
سىرى-مۇڭى –
عاسىرلار عۇمىرىندا,
ۇلىلىعى –
ۇلتىنىڭ ۇعىمىندا.
ساعىندىرىپ كەلگەندەي استاناعا,
تابىندىرىپ تۇرعانداي
تۇعىرىندا.
كوك سەڭگىرگە توبەسى ءتيىپ تۇرار,
ونە بويى
ولەڭ بوپ ۇيىپ تۇرار.
قاي جاعىنان مەيلى سەن قاراساڭ دا,
ءبارىبىر ول,
بارىنەن بيىك تۇرار.
تىرلىگىندە تاپتىرماي ۋاقىت تۇراق,
تاعدىرىنىڭ ءدام-تۇزىن تاتىپ بىراق...
بۇرىنعىدان كورىنىپ كوڭىلدىرەك,
بۇرىنعىدان بولعانداي باقىتتىراق.
قاتار تۇرعان
اي بولىپ, كۇن قاسىنا.
ءبۇتىن دۇنيە سىيعانداي ءبىر باسىنا.
شىڭعىستاۋدىڭ قارايىپ ءبىر شىڭىنداي,
كەتكەندەيىن زورايىپ تۇلعاسى دا.
الاڭ بولىپ دالاعا ويىن ءبولىپ,
بىرتە-بىرتە قالاعا بەيىمدەلىپ.
استاناسى سالىنىپ بولعاننان سوڭ,
قارايتىنداي اسقپاي كەيىن كەلىپ.
بۇل كۇندەرى مەرەكە-مەرەيىم كوپ,
بايتەرەكتىڭ جەمىسىن تەرەيىن دەپ.
ارعى بەتكە اياڭداپ بارا جاتىر,
استانانىڭ قىزىعىن كورەيىن دەپ.
اقىل – سەرىك مۇندايدا,
سەنىم – بەرىك.
ارقا-جارقا
ارقانىڭ ەلىن كورىپ,
الماتىدا شاپانىن شەشىپ تاستاپ,
استاناعا جەتكەندەي جەڭىلدەنىپ.
ەل-جۇرتىنىڭ قادىرىن جاڭا ۇققانداي,
قارايدى ول قياعا انىق بارلاي...
“قالىڭ ەلىم – قازاعىم...” دەگەن ءسوزدى
قاباعىنان ايتپاي-اق تانىتقانداي.
اتقان تاڭنىڭ نۇرىنداي
ارايلانا,
ىرزالىعىن ءبىلدىرىپ, ءارى ويلانا...
كۇللى الەمدى سىيدىرىپ
قۇشاعىنا –
تەك وسىلاي تۇرادى
اباي عانا!
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى.