تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىنە بەيىمدەلەيىك

قوعامدى تولعاندىرعان ماسەلەگە وراي پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ جاۋاپ بەرىپ, قازىرگى كەزدە الەمدە دامىپ جاتقان ەلدەردىڭ تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋگە ۇمتىلىسى تۋرالى ايتقان بولاتىن. ۇكىمەت باسشى­سى اتاپ وتكەندەي, قازاقستان ءۇشىن تابيعي ۋاقىت بەلدەۋى – UتC+5 كۇن تسيكلىنە سايكەس كەلەدى. بۇرىن UتC+6 ديرەك­­­­­تي­­ۆا­لىق تارتىپتە تابيعي ەمەس بەل­دەۋ­گە اۋىس­­تىرىلعان. ەگەر وڭىرلەردە قانداي دا ءبىر قولايسىزدىقتار تۋىنداسا, ەڭبەك زاڭ­­­­نا­­ما­سى اياسىندا رەتتەلەتىن بولادى.

ەلىمىزدىڭ, سونداي-اق شەتەل عالىم­دارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ قابىل­دانعان شەشىمدى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بيوفيزيكا, بيومەديتسينا جانە نەيروعىلىم كافەد­راسىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەلىمىزدە حرونوبيولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان سۇلتان تولەۋحان ۇلى تولىق قولدايتىنىن ايتادى. وسى ماسەلەگە وراي ناقتى تۇجى­رىم­دارىن ەل ۇكىمەتىنە جولداعانىن اتاپ وتكەن پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, كەيىنگى 100 جىلعا جۋىق «ۇرلانعان ۋاقىت» بەلدەۋىن پايدالانىپ كەلگەنبىز. ونىڭ باس­تى سەبەبى, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى اكىمشىلىك شەشىممەن ۋاقىت دەكرەتىنە وزگەرىستەر ەنگەن. وسىعان بايلانىستى تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىنەن قاشىقتاپ, تابيعي ەمەس, سۋبەكتيۆتى اكىمشىلىك قۇجات نەگىزدەگى ءموبيلدى جۇيەسىن قولدانىلىپ كەتكەن.

– تابيعات زاڭدىلىعىنا قارسى شىعۋ, ونى وزگەرتۋ ءۇشىن اكىمشىلىك, الەۋمەتتىك تاسىلدەردى قولدانۋ ەش نەگىزسىز. كورشى رەسەي «ۇرلانعان» ۋاقىتتى 2015 جىلى قايتارىپ الدى. الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە ءدال بىزدەگىدەي ۋاقىت بەلدەۋى سونشالىقتى داۋ تۋعىزعان جوق. ەندىگى كەزەكتە دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ەلىندەگىدەي, قازىرگى ۋاقىت بەلدەۋىنە سايكەس كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋىن تۇرعىندار ءوز قالاۋىنا قاراي ىڭعايلاپ, جۇمىس رەجىمىن جۇيەلەپ الۋعا ءتيىس. مىسالى, يسپانيا ەلىندە تاڭعى تورتتە ارايلاپ تاڭ اتادى. سوعان قاراي جۇمىس ەرتەمەن جەتىدە باستالىپ, كۇندىزگى ساعات 2-3-كە قاراي اياقتالادى. ال بوس ۋاقىت اركىم­نىڭ ءوز ەنشىسىندە. الەمدەگى جەر كولە­مى جاعىنان بىزدەن ءۇش ەسە ۇلكەن قىتايدىڭ ءوزى ءبىر ۋاقىت بەلدەۋىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيادا جۇمىس تاڭعى 8-دە باستالادى. كەڭ بايتاق جەردىڭ يەسى قازاق حالقى دا تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, يەن بايلىعىنىڭ بەرەكەسىن كورىپ, ۇزاق جاسايتىن ۇلتتار كوشىنەن قالماۋعا ءتيىس. وعان UTC+5 ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ تيگىزەر پايداسى مول», دەيدى پروفەسسور.

ادامزات بيولوگيالىق تىرشىلىك يەسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك توپقا جاتادى. ءبىرى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ءتۇندى قولايلى كورسە, ەندى ءبىرى كۇندىزدى, تىپتەن ءتۇن اۋا ۇيىقتاۋدى قالىپتاستىرىپ العاندار بار. ارينە, ۋاقىتتى اركىم ءوز قولايىنا قاراي پايدالانۋعا قاقىلى. وسى ورايدا پروفەسسور سۇلتان تولەۋحان ۇلى ادامداردى «بوزتورعايلار», «ۇكىلەر» جانە «كەپتەرلەر» دەپ ءۇش حرونوتيپكە ءبولىپ قاراستىرا كەلىپ, كۇن مەن ءتۇن – تىرشىلىك يەلەرىنىڭ نۇسقاۋشى» دەگەنگە دالەل كەلتىردى. كوپ جاعدايدا قوعامنىڭ نازارى تابيعاتقا, تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءومىرىن باقىلاۋعا اۋا بەرمەيدى. مىسالى, بوزتورعاي تابيعاتتىڭ زاڭىنا قايشى كەلمەيتىن بولسا, ۇكى – ءتۇن قۇسى. بوزتورعاي كۇنمەن بىرگە ويانىپ, تاڭ بوزارا كوككە سامعايدى. كۇن شاپاعىمەن وسىمدىك تە تۇرلەنەدى, قۇرت-قۇمىرسقا دا تىرشىلىگىن باستايدى. مىنە, تابيعاتتىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن قۇپياسى وسىندا جاتسا كەرەك. سول سياقتى ادامزات تا تىرشىلىك يەسى رەتىندە وسى زاڭدىلىققا باعىنۋعا ءتيىس.

پروفەسسور اتاپ وتكەندەي, قازىر قالالار ۇلعايىپ, ادامدار تابىس تابۋدىڭ قارەكەتىمەن كەتتى. دەمالۋعا دا ۋاقىتتارى قالمايدى. بيزنەس سالاسىندا تىپتەن 24 ساعات جۇمىس ىستەيتىندەر بار. كەشتەتىپ تويعا بارادى, كافەلەردە تىنىققاندى ءجون كورەتىندەر دە جوق ەمەس. كوپتەگەن ەل تاجىريبەسىندە توي دا, سالتاناتتى شارالار دا كۇندىزگى ۋاقىتتا وتەدى. سول ءۇشىن تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىن دۇرىس پايدالانىپ, جۇمىس رەجىمىن جاڭا ۋاقىت بەلدەۋىنە قاراي يكەمدەۋ قاجەت. ال بۇزىلعان ىرعاقتى قالپىنا كەلتىرۋ, تانگە قۋات بەرەدى. تابيعاتپەن بىرگە ۇيقىعا كەتىپ, تابيعاتپەن بىرگە ويانۋدى داعدىلاندىرساق, ەرتە جاستاعى ءولىم-ءجىتىم, جۇرەك-قان تامىرلارى, قانت ديا­بەتى, يممۋندىق جۇيەنىڭ السىرەۋى سياقتى كوپتەگەن اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, ەكو­­­­نوميكالىق تۇرعىدان الەۋەتتى ەلگە اينالار ەدىك.

دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, امەريكالىق عالىمدار دجەففري حولل, مايكل روزباش جانە مايكل يانگ 2017 جىلى تاۋلىكتىك ىرعاق­تى باسقاراتىن مولەكۋلالىق مەحا­­­­نيزم­­دەردى انىقتاعانى ءۇشىن مەديتسينا جانە فيزيولوگيا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنا يە بولعانى بەلگىلى. عالىمدار بيولوگيالىق ىرعاقتى باسقاراتىن گەندى انىقتادى. ولار بۇل گەننىڭ تۇندە جاسۋشادا جينالاتىن, سودان كەيىن كۇنى بويى ىدىرايتىن اقۋىزدى كودتايتىنىن كورسەتتى. عالىمدار يدەالدى دالدىكپەن ءبىزدىڭ ىشكى ساعاتىمىز فيزيولوگيامىزدى كۇننىڭ مۇلدەم باسقا فازالارىنا بەيىمدەيتىنىن انىقتادى. ساعات مىنەز-ق ۇلىق, گورمون دەڭگەيى, ۇيقى, دەنە تەمپەراتۋراسى جانە مەتابوليزم سياقتى ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى رەتتەيدى. بيولوگيالىق ىرعاقتار ءبىزدىڭ سىرتقى ورتامىز بەن وسى ىشكى بيولوگيالىق ساعاتتار اراسىندا ۋاقىتشا سايكەسسىزدىك بولعان كەزدە, مىسالى, بىرنەشە ۋاقىت بەلدەۋلەرىن ارالاعان كەزدە اداساتىنىن دالەلدەدى. نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرىنىڭ وسى جەتىستىگىن نازارعا الا وتىرىپ, پروفەسسور سۇلتان تولەۋحان ۇلى قول­دانىستاعى تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ دەن­ساۋ­لىققا تيگىزەر اسەرى مول ەكەنىنە كوپ­­تە­گەن دالەل كەلتىردى.

– ونىڭ پايداسى ەرتەرەكتە حرونوبيو­لوگيا عىلىمىمەن دالەلدەنىپ قويعان. كەيىنگى جىلدارى ۋاقىتتى ۇتىمدى پايدالانباۋ سالدارىنان سىرقاتتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بەلەڭ الىپ بارادى. حالقىمىز ءومىر باقي تابيعاتپەن ۇندەستىكتە ءومىر سۇرگەن. ۋاقىتىن جۇلدىزعا قاراپ, جاڭا اتقان كۇنگە قاراپ باعىت-باعدارىن, تىرشىلىك كوزىن باعامداعان. مەديتسينا تىلىمەن ايتقاندا, ادام اعزاسىنا قاجەتتى, قۋات بەرەتىن مەلوتانين گورمونى كۇن باتقاننان باستاپ تاڭ اتقانعا دەيىن سينتەزدەلەتىنىن ەسكەرسەك, تابيعي ۋاقىت ساندارى وسى رەتتىلىكتى بىلدىرەدى. رەتتىلىك دەگەنىمىز – ىرعاق, ال ىرعاق – ەركىن ءارى ساپالى قۋات كوزى. ىرعاق بۇزىلعان جەردە ساپا دا, كۇش تە بولمايدى. ساپا, كۇش بولماعان سوڭ دەنساۋلىق تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق, – دەيدى عالىم.

تابيعات زاڭدىلىعى بويىنشا قىستا ءتۇن ۇزارىپ, كۇن قىسقارادى, ال جازدا كەرى­سىنشە, كۇن ۇزارىپ, ءتۇن قىسقارادى. مۇنى تابيعات ءوزى تەڭدەپ, جىل بويى رەتتەپ وتىرادى. بۇل ايىرماشىلىق 1 مينۋت 15 سەۋندتى قۇرايدى. وسى باعىتتاعى عى­­لى­مي تۇجىرىمداردى كەيىنگى 20 جىلدا ۇزدىك­­سىز جاريالاپ جۇرگەن عالىم ەلىمىزدە جانە شەتەل­دەردە ىرعاقتاردى زەرتتەيتىن جاڭا باعىت­تار پايدا بولىپ جاتقانىن العا تارتتى.

سۇلتان تولەۋحان ۇلى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوفيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ العاشقى تۇلەگى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ ۇيلەسىمدىسىزىگى تۋرالى فاكۋلتەت عالىمدارى زەرتتەۋ جاساپ, ماقالالار جاريالادى. وكىنىشكە قاراي, گەنەتيكالىق جۇيەمىزدە قالىپتاسقان, قانىمىزعا ءسىڭىپ, ادەتىمىزگە اينالعان قالىپتى ءومىر تىرشىلىگىن زەرتتەۋدە زاما­نا­­­ۋي پريبورلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى كوپ­­­تە­گەن زەرتتەۋگە قولبايلاۋ بولعان. بىراق سوعان قارا­­ماستان, سول جىلداردا سۇلتان تولەۋحان ۇلى كافەدرانىڭ ال­­­عاشقى اسپيران­­­تى رە­­تىندە عارىشقا سپۋتنيك جىبە­رىپ, ونى دالەل­دەۋگە تىرىسقان.

حرونوبيولوگيا زەرتحاناسى العاش قازۇۋ-دا اشىلعان بولاتىن. كەزىندە بۇل سالانىڭ ەلىمىزدە قولعا الىنۋىنا مەديتسينا سالاسى ماماندارىنىڭ كومەگى كوپ بولدى, دەيدى پروفەسسور. سولاردىڭ ءبىرى – اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رينا زاسلاۆسكايا. سونىمەن بىرگە قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ميحايل ەفيموۆ, گالينا ۆاسيليەۆا زەرتحانا اشتى. كوپ ۇزاماي زەرتحانا جابىلىپ, ميحايل ەفيموۆ امەريكاعا كەتىپ قالدى. بۇل باعىت گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا, امە­ريكادا الدەقاشان دامىپ كەتكەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عىلىمنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى رەتىندە حرونوبيولوگيا, حرونومەديتسينا اقتوبەدە, استانادا, باسقا دا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ەندى-ەندى قولعا الىنىپ, وقىتىلىپ جاتىر. ول بيوجۇيەلەردى, وتە كۇردەلى, قيىن سالانى زەرتتەيدى. ۇشاقتىڭ جىلدامدىعىنان دا جوعارى جىلدامدىقتى زەرتتەيدى. قازىر بۇل عىلىم ەلىمىزدە جاڭا دەڭگەيگە كوتە­رىلىپ كەلەدى. بۇرىن ستاتيستيكا جانە بەلگىلى ءبىر ەكسپەريمەنتتەرگە قاراپ بولجام ايتىلىپ كەلگەن بولسا, قازىر بيو­جۇيە­­لەردى ديناميكالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ مۇمكىندىگى ارتتى.

ء«وز باسىم شەتەلگە العاش 1994 جىلى شىقتىم. بۇل – ەگەمەندىكتىڭ بىزگە بەرگەن ۇلكەن مۇمكىندىگى. اشىق جۇيە ءوسىپ, دامۋعا بەيىم دەسەك, قازىرگى كەزدە وزىق ەلدەر تاجىريبەسىن ۇي­رەنىپ, عىلىمنىڭ باعىتتارىن دامىتىپ جاتىرمىز», دەگەن عالىم ەندىگى باعىت زاماناۋي زەرتحانالار, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىنشىلىگىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ قولداۋىمەن دامىپ كەلە جات­قان عىلىم سالاسى, پرەزيدەنت جا­نىن­داعى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى قولعا الىپ وتىر­عان جاڭا باعىتتار, جاس عالىم­داردى شەتەلگە جىبەرىپ, وزىق تاجىري­بەلەردى ۇي­­­رە­نۋ مۇمكىندىگى تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.

الماتى