بيىل كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تاريحي رەداكتورى («ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشى قازاق» كەزەڭىندەگى) سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ تۋعانىنا (1900–1933) 125 جىل تولادى.
بۇل تۇلعانى قاتارلاستارىنان وق بويى وزىق كورسەتەتىن ءۇش-ءتورت ەرەكشەلىگى بار: 1) بولشەۆيكتىك ۇكىمەت قاتارىندا ءجۇرىپ بارشا ماسەلەگە ەل, ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراۋى; 2) «ەسكى وقىعاندار» (الاش زيالىلارى) دەپ اتالاتىن توپ پەن تالانتتى قاتارلاستارى قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋى; 3) كاسىبي ۇلت تەاترىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇيەلەۋدىڭ باسىندا تۇرۋى; 4) ىرگەتاسى 1918 جىلى تاشكەنتتە باستالعان قازاق پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ (قازىرگى اباي ۋنيۆەرسيتەتى) 1926 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرعانى جانە وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ رەسمي اشىلۋىندا جوو تۋرالى مىڭجىلدىققا تاتيتىن تۇجىرىمدامالىق بايانداما جاساۋى.
مۇنىڭ سىرتىندا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ قانشاما قايتالانباس ەرلىگىن, ەلشىل باستاماسىن, قاعيداتشىل تاباندىلىعىن دالەلدەيتىن قاداۋ-قاداۋ ازاماتتىعى, قايسارلىعى, قايراتكەرلىگى, كورەگەندىگى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاڭا زامان جاستارى, جاس بۋىن زيالىلار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تانۋعا, بىلۋگە ۇمتىلۋى كەرەك. تۇتاستاي العاندا, 33 جاسىندا «قىزىل تەرروردىڭ» قۇربانى بولعان سماعۇل – ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ ەتالونى. «ماعجان اقىن ايتتى» دەيتىن مىنا جوقتاۋ جىرىنىڭ ءۇزىندىسى سول بيىكتى, سول ساپانى اڭعارتقانداي:
«جاس سماعۇل ۇزدىك تۋعان بالا ەكەن,
بايتاق ەلگە اسقار تاۋداي پانا ەكەن.
سول بالادان, سول پانادان ايىرىلىپ,
قايران قازاق, جۇرەگىندە جارا ەكەن...».
بۇل ۇزىك سىردىڭ, جان ازاسىنىڭ (رەكۆيەم) ءمانى مىنادا: س.سادۋاقاس ۇلى 18 جاسىندا-اق قازاق ادەبيەتى (سونىڭ ىشىندە ماعجان شىعارماشىلىعى دا بار) تۋرالى ورىسشا تەرەڭ ماقالا جازادى, 20-24 جاسىندا قازاقستاننىڭ جاستار ليدەرى, بىرنەشە گازەتتىڭ رەداكتورى, رەسپۋبليكا «گوسپلانىنىڭ» باسشىسى, 25 جاسىندا ءبىلىم (مادەنيەت قۇرامىندا) ءمينيسترى بولىپ, ادەبيەتتىڭ بولاشاق كلاسسيكتەرى – ماعجان, جۇسىپبەك, بەيىمبەت, مۇحتار, ت.ب. اقىن-جازۋشىلارعا مورالدىق تۇرعىدان دا, ماتەريالدىق تۇرعىدان دا كومەكتەسەدى. راس, جاسى سولاردىڭ بارشاسىنان كىشى ەدى...
كوزى قاراقتى وقىرمانعا سماعۇلدىڭ ماسكەۋگە كەتكەن 1928 جىلعا دەيىنگى ءومىرى ءبىرشاما بەلگىلى. ونىڭ ەلدەگى سوڭعى قىزمەتى – سول كەزدە تاشكەنتتەگى «كازپەدۆۋز»-دىڭ («ۋنيۆەرسيتەت» دەپ تە اتالدى; كەيىن الماتىعا كوشكەندە - قازپي) رەكتور لاۋازىمى ەدى. قۋجاق ف.گولوششەكين ساياسي ايلا-شارعىمەن بۇدان دا بوساتادى.
قايراتكەر 1928 جىلى ناۋرىز ايىندا ماسكەۋ قالاسىنا كەتەدى. مۇندا قايىن اتاسى ءاليحان بوكەيحان, جارى ەليزاۆەتا اليحانقىزى, 3 جاسار ۇلى ەسكەندىر تۇرىپ جاتتى. سول جىلى 1 ماۋسىمنان شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسادى.
تامىز-قىركۇيەك شاماسىندا ماسكەۋ ترانسپورت ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى (بۇرىنعى باسشىلار قابىلداناتىن بولىمىنە). قارىنداسى ورىنباساردى ماسكەۋگە الدىرتىپ, قالانىڭ ءبىر مەكتەبىنە ورنالاستىرادى.
س.سادۋاقاس ۇلى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ «جاساندى قۇرىلىس» (يسكۋسستۆەننوە سوورۋجەنيە) ماماندىعىن 1932 جىلى 1 ماۋسىمدا بىتىرەدى. ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, ماسكەۋ-دونباسس تەمىرجول قۇرىلىسىندا ۋچاسكە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى (ينجەنەر-قۇرىلىسشى) بولىپ ورنالاسادى.
ەندى «سماعۇل نەگە وسى تەمىرجول باعىتىن تاڭدادى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ءسىرا, ول م.تىنىشباي ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى باستاعان الاش زيالىلارىنىڭ اتالعان شويىن جولدىڭ بويىنداعى ءتۇرلى ەلدى مەكەندەردە ايداۋدا بولعانىنا قاتىستى دەپ ويلايمىز. ءبىر ەستە ۇستار فاكت: 1929–1930 جىلدارى 40-تان اسا زيالى وگپۋ-نكۆد-نىڭ الماتى تۇرمەسىندە تەرگەلىپ جاتقاندا, ف.گولوششەكين وسىلاردىڭ قاتارىنا س.سادۋاقاس ۇلىن قوسۋعا تىرىسىپ-اق باققان...
سونىمەن بىرگە بۇل تاڭداۋ اسا قاۋىپتى دە ەدى. 1933 جىلى جەلتوقسان باسىندا سماعۇلعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان «وندىرىستىك اپات» ەجوۆ-شكيرياتوۆ قانقاساپ جوباسىنىڭ ءبىرى دەگەن دەرەك بار.
ءبىزدىڭ قولىمىزدا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ ماسكەۋ-دونباسس تەمىرجول قۇرىلىسىنداعى بىردە-ءبىر سۋرەتى جوق ەدى. تاياۋدا رەسەي مەملەكەتتىك كينو-فوتو قۇجاتتار ارحيۆىندە (رگ اكفد) 0-1379 ءشيفرلى 1379-ا ساقتاۋ بىرلىگىمەن حاتتالعان ەكى فوتوسى تابىلدى. ياعني قازىر ءارحيۆتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى قولجەتىمدى. مۇنى بىزگە سامات جۇماتاي ۇلى, كەنجەبەك سەرجان ۇلى سىندى شاكىرتتەرىمىز سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى. فب-دا العاش جاريالاعان – تاياۋدا عانا «Aq jol - Alash» سىيلىعىن العان قانات بەگەن ۇلى ەكەن. ىزدەنگىش جاس بۋىنعا, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ يگى ىسىنە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. سول كۇنى ەلەكترون ءارحيۆتى ءوزىمىز دە اشىپ, اقيقاتىنا كوز جەتكىزدىك.
سۋرەت تۇسىندىرمەسىندە «ماسكەۋ-دونباس تەمىرجولى قۇرىلىسى 6 ۋچاسكەسىنىڭ باسشىلار توبى. پارتيا كوميتەتى حاتشىسى پەتروۆ, ۋچاسكە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سادۋاقاسوۆ, ۋچاسكە كوميتەتىنىڭ توراعاسى مالاحوۆ جانە قۇرىلىس ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى شۋكەۆيچ ءبىر جينالىستا. 1932 جىل. تۇسىرىلگەن ورىن – ورتالىق قاراتوپىراق وبلىسى» دەلىنىپتى (ەكى ءتۇرلى پوزيتسياداعى مازمۇنى ءبىر فوتو). ءيا, ەسىمدەرى (ينيتسيال) جازىلماعان. بۇل – پارتيا كەزىندەگى قۇجاتتاردا ءجيى كەزدەسەتىن ءۇردىس.
قايراتكەردىڭ بيىلعى 125 جىلدىعى تالاي جاڭالىققا تولى بولادى دەپ سانايمىز. ايتقاندايىن, «Egemen Qazaqstan» گازەتى ۇجىمى, ەلوردا زيالىلارى, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى جاستارى جىل سايىن ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان سماعۇلدىڭ قايتقان كۇنى ءارى ەل تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان كۇنى – 16 جەلتوقساندا 2011 جىلى ماسكەۋدەن استاناعا كوشىرىلگەن سۇيەگىنىڭ ك ۇلى قويىلعان «حان كەنە ساربازدارى» قورىمىنا زيارات ەتەدى. ەلدىك ورەلى ءداستۇر بيىل جاڭا ساپادا جالعاسپاق.