«جالعىز جولاۋشى» يۋتۋب ارناسىنىڭ اۆتورى جۋرناليست سانات ءىلياس ۇلى بيىل 15 ەلگە تابانى ءتيىپ, قيىر جايلاپ شەت قونعان قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن تاسپالاعان. شالعايدا تىرلىك كەشىپ جاتقان اعايىندارعا ەلدىڭ ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزىپ جۇرگەن جيھانكەزدىڭ ءار ساپارىندا باسىن قاتەرگە تىگەتىن ساتتەرى دە كەزدەسەدى. ساپار بارىسىندا وزگە ەل تۇرعىندارىنىڭ شىنايى ءومىرىن قاز-قالپىندا تاسپالاپ كەلەدى.
سانات يۋتۋب ورىسىندە قاي باعىتتا كونتەنت تۇسىرگەن ءوتىمدى دەگەندى كوپ شيىرلاپ, سارالايدى. وسى سالانى زەرتتەي كەلە, شەتتەگى تارىداي شاشىراعان قازاقتاردىڭ ءومىرىن شىنايى كورسەتىپ, كورەرمەنگە تۇشىمدى دۇنيە ۇسىنۋعا كىرىسەدى. سانات ەڭ العاش موڭعوليا ەلىندەگى قازاقتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تاسپالاپ قايتادى. العاشقى, ءتىپتى بەرتىنگە دەيىنگى ساپارلارىنىڭ بارلىق شىعىنى ءوزىنىڭ موينىندا. ەشكىم قولداۋ-كومەك, دەمەۋشىلىك جاسالماعان.
موڭعولياعا ەكىنشى رەت, وتباسىمەن بارعان ساپارىنداعى جول ازابىن تارتتىرعان وقيعا دا ەستەن كەتپەيدى. جىل بويى جيناعان قاراجاتىن ءبىر ساپاردا سارقا جۇمساپ كەلسە, ول قالاي ۇمىتىلسىن؟
«جەتى ايلىق نارەستەمىزدى الىپ كەلىنشەگىم ۇشەۋمىز جەكە كولىكپەن موڭعولياعا ساپارعا شىقتىق. پاۆلودار وبلىسى ارقىلى رەسەيدىڭ شەكاراسىنا جاقىنداعاندا كولىكتىڭ دوڭگەلەگى ءبىر ەمەس ءۇش مارتە جارىلدى. بىراق «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن تاۋەكەلمەن, جارىلعان دوڭگەلەكتى جاماپ الىپ ساپارىمىزدى جالعاستىردىق.
5 مىڭنان اسا شاقىرىم جول ءوندىرىپ بارعانىمىزدا كولىك بۇزىلىپ, «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولدى. اۋرە-سارساڭمەن ەلگە اكەلىپ جوندەتتىم. ايتايىن دەگەنىم, ءبىر جىل بويى جيناعان قاراجاتىم وسى ساپارداعى كەلەڭسىزدىككە جۇمسالدى», دەدى جيھانكەز.
ساناتتان اۋعانستان ساپارىنداعى قيىندىق پەن كەدەرگى جايىندا سۇرادىق. ەكراننىڭ بەرگى بەتىندەگى كورەرمەن ءۇشىن ءبارى دە بايانى تولىسقان كوركەم دۇنيە بولىپ كورىنەتىنى انىق. ال سول جارتى ساعاتقا سىيعىزعان سالماقتى كونتەنتتى ءتۇسىرۋدىڭ سىرتىندا وراسان ەڭبەك, جانكەشتىلىك تۇر. دۇنيەنىڭ ديدارىنان مازا قاشىپ, تىنىشتىعى شىتىناپ, شاڭىراعى شايقالىپ تۇرعان ەلگە بارۋعا نە سەبەپ بولعاندىعىن بىلگىمىز كەلدى.
«جالعىز جولاۋشى» ارناسىنىڭ كورەرمەندەرى الەمنىڭ ءار قيىرىندا بار. بىردە «اۋعانستاندا تۇراتىن قانداسىڭ ەدىم» دەپ ءبىر ازامات حابارلاستى. تانىسا, بىلىسە كەلە ءوزىن اسادۋل دەپ تانىستىرعان بەيتانىس كىسى مەنى قوناققا شاقىردى. قاۋىپسىزدىككە, باسقا دا ماسەلەگە ءوزىم كەپىل بولامىن دەگەن سوڭ جولعا جينالدىم. ۆيزامدى الىپ وزبەكستان ارقىلى تاجىكستانعا جەتىپ, اۋعانستان شەكاراسىنا ءوتتىم. كەدەندىك وتكىزۋ بەكەتى قۋ مەديەن دالادا, اينالاسىندا ەشتەڭە جوق ەكەن. قارسى الامىن دەگەن اسادۋل قانداسىمىز دا كورىنبەيدى. اۋعان شەكاراشىلارى پۋشتۋن تىلىندە سويلەيدى, مەن تۇسىنبەيمىن, اعىلشىنشا ايتقانىمدى ولار دا ۇقپاي, ءبىراز اۋرەلەندىك. مازاري شاريفتە تۇراتىن اسادۋلدى ساعاتتاپ كۇتتىم – جوق. ءبىر كەزدە الىستان قۇلاعىما تانىس سوزدەر تالىپ ەستىلە باستادى. قازاقتار سياقتى! قۇلاعىمدى تۇرەم, ءيا قازاقتار دابىرلاپ سويلەپ جاتىر. قۇستاي ۇشىپ كەدەنگە كەلسەم, راسىمەن دە قازاقتار ءجۇر. اۋعانستاندا تۇراتىن قانداستارعا قوناققا كەلگەن تۋىستارىن كۇتىپ الىپ جاتىر ەكەن. جەرگىلىكتى ساردار ەسىمدى تۇرعىن مەنى دە كەلگەن تۋىستارمەن بىرگە ەرتىپ ۇيىنە قوناق ەتتى. اتاجۇرتتان قازاقتار كەلسە ەرەكشە قۋاناتىنىن اڭعاردىم. قارسى بولعانىما قويماي قوراسىنداعى ازىن-اۋلاق قويىنىڭ ءبىرىن سويىپ, ۇيمە تاباق ەت اسىپ, قۇرمەت كورسەتتى. ەرتەڭىنە تاكسي شاقىرىپ, كابۋلعا اتتاندىردى. ءوزىنىڭ تەلەفونىن بەرىپ قاندايدا ءبىر كەلەڭسىزدىك تۋىنداسا, حابارلاس دەدى. باعلان اۋىلىنان ەل استاناسىنا جەتتىم دە, كوشەنى ارالاپ كامەراما ءتۇسىرىپ جۇرگەن ەدىم. ءبىر كەزدە ىزىمنەن قالماي ەرىپ جۇرگەن ادام جەڭىمنەن تارتىپ توقتاتتى دا, قالتارىستاۋ تۇسقا سۇيرەلەي جونەلدى. مەن اعىلشىنشا, ول ءوز انا تىلىندە سويلەيدى. ءوزىمنىڭ تۋريست ەكەنىمدى, جۋرناليستىك قىزمەت اتقاراتىنىمدى ايتىپ, پاسپورتىمدى كورسەتتىم. «سوڭىمنان ەر» دەگەندى يشارامەن ۇقتىرىپ, ءوزى جول باستاپ نامازحاناعا كەلدىك. ىشىندە تاسپيق تارتقان قالىڭ ەر ادام ءجۇر. ءوزارا دابىرلاسىپ سويلەستى دە, مەنىڭ سومكەمدى اقتارا باستادى. كامەرامدى تارتىپ الدى. تولقۇجاتىما ءۇڭىلىپ, بىرنەشە ەلگە ساپارعا بارعانىمدى كورسەتىپ «سەن تىڭشىسىڭ» دەگەندەي, قاتەر توندىرۋگە كوشتى. ء«جۋرناليسپىن, تۋريست ەدىم» دەگەنگە سەنبەي تۇر. ءبىر كەزدە تەلەفونىمدى اشقىزىپ فوتو, بەينەجازبالاردى تەكسەرە باستادى. جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ, اسكەري مىندەتىمدى اتقارىپ جۇرگەندە تۇسكەن فوتولار بار ەدى. سونى كورگەندە كوزدەرى شاراداي بولدى. «كۇدىگىمىز الداماپتى» دەگەندەي جانىپ ءتۇستى. قىسىم كۇشەيىپ بارا جاتقان سوڭ, ساردارعا تەلەفون شالدىم. ول قولىنا تاسپيق ۇستاعاندار بولسا, قاۋىپسىزدىك قىزمەتى كوميتەتىنىڭ ماماندارى دەدى. تەلەفونمەن سويلەسكەن سوڭ الگىلەر جۋاسي باستادى. ساردار ءبىر كىسىنى جىبەردى, ۇلتى وزبەك ەكەن, سول ادام قىسىلتاياڭنان شىعاردى. كوشەدە بالاسىنا دەيىن قارۋ سۇيرەپ جۇرگەن ەلدەگى ەستە قالارلىق وقيعانىڭ ءبىرى – «وسى», دەدى سانات ءىلياس ۇلى.
«بايقاعانىم, قاي ەلگە بارسام دا قانداس باۋىرلارىمىز, اعايىندارىمىز قۇشاق جايا قارسى الىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. تاعى ءبىر قۋانارلىعى, قازاقتاردىڭ تۇرمىسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جاعدايىمەن سالىستىرعاندا تىم جاقسى, باقۋاتتى عۇمىر كەشەدى», دەيدى جيھانكەز.
موڭعولياعا بارعان ساپارىندا بايان ولگەيدىڭ شولەيتتى اۋماعىن كوكوراي وازيسكە اينالدىرىپ, موڭعول حالقى جەمىس بىتكەننىڭ پاتشاسى دەپ اسپەتتەيتىن شىرعاناق وسىرۋمەن شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان قازاق وتباسى تۋرالى باياندايدى. كاسىپكەر قازاقتىڭ قانشاما جاندى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن ءسوز ەتەدى. موڭعوليا بيلىگى جىل سايىن ۇزدىك 9 كاسىپكەردى ماراپاتتايدى. مىنە, سول 9 كاسىپكەردىڭ ءبىرى, قازاق ۇلتىنان العاش بولىپ سول سىيلىقتى العان قوجابەرگەن باتىردىڭ ۇرپاعى, كاسىپكەر, ۇلانباتىر قالاسىنىڭ تۇرعىنى نۇربەكتىڭ بەرەكەلى كاسىبى تۋرالى باياندايدى.
جالعىز جولاۋشى بۇدان وزگە پاكىستاندا باقۋاتتى عۇمىر كەشىپ كاسىپ اشقان قازاقتاردى, باليدە دە بال جالاپ وتىرعان قانداستارىمىزدى, سينگاپۋردە ساقا كۇن كەشىپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ تىرشىلىگىن تاسپالاپ كەلدى. قوعامنىڭ بەتالىسىنا بەرىلە قويماي, قازاقي قالىبىن ساقتاپ, ادامي پاراساتتىلىعىن جوعالتپاي كەلە جاتقان تايلاندتاعى اعايىنداردىڭ دا جاعدايى جاقسى ەكەنىن كوردى. اراب ەلدەرىندە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان ازاماتتارىمىزدىڭ ابىرويلى ەكەنىن باعامداپ قايتقانى بار.
كەزىندە التايدان اۋعان زارلى كوش تيبەتتىڭ تاڭدايىڭدى ءتىلىم-ءتىلىم ەتەر ءشولىن باسىپ, گيمالاي تاۋىنىڭ قارلى اسۋىنان قۇرىم كيىزدى توسەنىش ەتە وتىرىپ, ءۇندىستاننىڭ كاشمير ايماعىنا جەتكەنى بەلگىلى. سانات «سايىنان سايعاق قۇرلى پانا تاپپاعان» جانداردىڭ تابانى ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ تۇركياعا جەتكەن قازاقتاردىڭ قازىرگى ۇرپاعىن ىزدەيدى. عالامتوردىڭ قولات-قولاتىن اقتارىپ وتىرىپ, اعىلشىن ءجۋرناليسىنىڭ گيمالاي اسقان قازاقتار تۋرالى ماقالاسىن وقيدى, «بىرنەشە قازاقتىڭ توپتاسا تۇسكەن فوتوسىمەن شىققان ماقالا). سايكەستىكتى قاراساڭشى, جيھانكەز جۋرناليست كاشميردە قالىپ قويعان قازاقتاردىڭ بۇگىنگى بولمىسىنا ءۇڭىلۋ ماقساتىمەن بارعانىمەن, شيەلەنىستى جاعدايعا بايلانىستى ول ءوڭىردى ارالاۋعا رۇقسات ەتپەيدى.
ودان كەيىن تۇركياعا بارعان ساپارىندا ومار ءتايجى ۇرپاعىنىڭ شاڭىراعىندا قوناقتا بولادى. سوندا تۇركيا قازاعىنىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇرعان سۋرەت كوزىنە وتتاي باسىلادى. اعىلشىن ءجۋرناليسىنىڭ «The Times» گازەتىنە جاريالاعان ماقالاسىنداعى فوتو. كوكتەن شارلاپ ىزدەگەنى جەردەن تابىلادى. مىنە, قاسىندا سول فوتوداعى جەتكىنشەك مانسۇر قاريا وتىر. ىستانبۇل قالاسىندا تۇرادى. تۇركيا قازاقتارى تۋرالى تاسپالاۋعا بارعاندا سانات مانسۇر قاريانىڭ شاڭىراعىنان گيمالاي اسقاندا تۇيەنىڭ قومىندا توسەنىش بولعان الاشانى ۇستاپ كورەدى. كونەنىڭ قۇندى قازىناسى تاريحي جادىگەردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان ءۇي يەسى الاشانىڭ ورتاسىنداعى ويماقتاي تەسىكتى دۇربەلەڭ كوش كەزىندە وق ويىپ وتكەن دەپ ەسكە الادى. جيھانكەز جۋرناليست تۇركيا تورىندە مانسۇر قاريانىڭ اۋزىنان تالايلى تاعدىردىڭ قانداي قيىندىق شەگىپ, ازاپتى ارقالاي ءجۇرىپ جەتكەنىن ەستيدى. سول كوشتە پاكىستاندا قالىپ قويعان قازاقتاردىڭ, اسىرەسە كاشمير ايماعىنان پانا تاپقان قازاقتاردىڭ قازىرگى ۇرپاعىن ىزدەۋگە بەل بۋعانىمەن, شيەلەنىستى جاعدايعا بايلانىستى جەتە المايدى.
جيھانكەز جولاۋشى كەلەر جىلى دا ساپارىن ساباقتاۋعا بەل بۋىپ وتىر. افريكا ەلدەرىندە تۇراتىن قازاقتاردىڭ دا تىنىس-تىرشىلىگىن تاسپالاپ كەلمەك. باتىس كورگەن باۋىرلاردىڭ ومىرىمەن تانىسۋعا اقش-قا دا اتتانباق.