كەز كەلگەن دامىعان ءھام دامۋشى باعىتتاعى مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمىندا ىشكى ىستەر ورگاندارى ماڭىزدى ورىنعا يە. سەبەبى, ىشكى ىستەر قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتى قوعام ومىرىمەن ەتەنە بايلانىستا. وزگەشە ايتقاندا, پوليتسيا – قوعامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىندا حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى.
پوليتسيا – ەلىشىلىك تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي جاۋاپتى ورگان. ەندەشە, ونىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي رەفورمالاپ وتىرۋ ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىنداعى تاپسىرمالارى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. ورگاننىڭ ماقساتى – حالىقپەن تىعىز بايلانىس جاساپ, قىلمىسپەن كۇرەسۋ, قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
مىسالى, جىل باسىنان بەرى ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا 1500-دەن استام ادام ءتۇرلى سۇراقتارمەن, شاعىمدارمەن جانە ۇسىنىستارىمەن بارعان. كوپتەگەن وتىنىشتەر قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋگە, سونىمەن قاتار, اكىمشىلىك جانە كريمينالدى پوليتسيا, كوشى-قون جانە جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى, كادرلىق جۇمىس ماسەلەلەرىنە قاتىستى بولدى. جەكە قابىلداۋ بارىسىندا ءوتىنىش بىلدىرگەن ازاماتتاردىڭ سۇراقتارىنا ەگجەي-تەگجەيلى جاۋاپ بەرىلىپ, ءار جاعدايدىڭ ءمانىن مۇقيات زەرتتەپ, ولاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارى قاراستىرىلدى. بىرقاتار شاعىمدار بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى, ال ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن قالعان ماسەلەلەر بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋ مەرزىمى بەلگىلەندى.
«وزىمنەن بولەك بەس ورىنباسارىم, اۋداندارداعى بارلىق باسشى قۇرام اپتا سايىن بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس ءوز ايماقتارىنداعى تۇرعىنداردى جەكە ماسەلەلەرى بويىنشا قابىلداۋ وتكىزەدى. ال اۋدان دەڭگەيىندە شەشىلمەي جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بولسا, ءوزىم قابىلداپ, قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايمىن. ۇستانىمىم – اشىقتىق جانە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, قولدان كەلگەنشە جاردەم ەتۋ, قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ جانە جول سىلتەۋ», - دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى مۇرات قابدەنوۆ.
سونىمەن قاتار ءتارتىپتى قوعام ورناتۋعا شاقىرۋ, بىرلەسىپ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىنا جۇمىس جاساۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2024 جىل «پروفيلاكتيكا جىلى» دەپ اتالعان. سوندىقتان بيىل جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى, جول-كولىك وقيعالارى, مال ۇرلىعى, الاياقتىق, زورلىق-زومبىلىق, ناشاقورلىق, ۆانداليزم, لۋدومانيا سەكىلدى بىرقاتار قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ شارالارى كۇشەيدى. ياعني جەكە قۇرامعا 15 باعىت بويىنشا نۇسقاۋ بەرىلدى, بۇگىندە ءتارتىپ ساقشىلارى كۇشەيتىلگەن كۇن تارتىبىندە جۇمىس ىستەيدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا پوليتسيا قىزمەتىن سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرۋدى باسا ايتقان بولاتىن. پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىنە كوشۋ بويىنشا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ۆەدومستۆوارالىق ارنايى توپ قۇرىلدى. بۇل توپقا پوليتسيا, پروكۋراتۋرا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى, جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارمالارى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى ەنگىزىلدى. بۇل جوبا «سارا» مودەلى كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. ياعني قازىرگى تاڭدا توپ مۇشەلەرى ءۇش كەزەڭ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزدى. پيلوتتىق جوبا رەتىندە تۇركىستان وبلىسىنداعى بارلىق اۋداندار ەنگىزىلدى.
ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى ءوز اۋماقتارىن تولىقتاي ارالاپ شىعىپ, ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جيناقتادى. حالىق اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە تالداۋ جاسالدى. «قىلمىستىلىق ءۇشبۇرىشى» بويىنشا تالدامالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. توپ مۇشەلەرىمەن قىلمىستى بولدىرماۋ جانە قىلمىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا تىركەلگەن بارلىق قىلمىستاردىڭ جاسالعان ۋاقىتىنا, كۇنىنە, اپتانىڭ قاي كۇنىندە جاسالعانىنا, قىلمىستىڭ قاي جەردە ورىن العانىنا, قاي ۋاقىتتا (تۇندە نەمەسە كۇندىز), جالپى كەلتىرىلگەن شىعىن سانىنا, سونىڭ بارىنە ەگجەي-تەگجەيلى ءمان بەرىلدى.
جالپى, سەرۆيستىك پوليتسيا جازالاۋشى ورگان ەمەس, ول – حالىققا كومەكتەسۋشى ورگان. سوندىقتان حالىققا جاناشىر, قورعاۋشى پوليتسەي رەتىندە ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە كۇش سالىندى.
بۇگىندە وبلىستا قىلمىس سانىنىڭ ەداۋىر ازايعانى بايقالادى. 2024 جىلدىڭ التى ايىنداعى قىلمىستارعا قاتىستى ستاتيستيكاعا قىسقاشا توقتالار بولساق, تۇركىستان وبلىسىندا كريمينوگەندىك جاعداي تۇراقتى. رەسپۋبليكا بويىنشا قىلمىس سانى ەڭ از ايماق بولىپ سانالادى. تىركەلگەن قىلمىستار سانى – 7,9 پايىزعا تومەندەدى, ياعني 2 مىڭ 264-تەن 2 مىڭ 085-كە, 179 قىلمىسقا ازايعان. ونىڭ ىشىندە, كىسى ءولتىرۋ قىلمىستارى – 17 %-عا, بۇزاقىلىق – 26,4 پايىزعا, توناۋ – 31 پايىزعا, ۇرلىق – 36,0 %-عا ازايعان.
قازىرگى تاڭدا بەلەڭ العان قىلمىستىڭ ءبىر ءتۇرى – ينتەرنەت-الاياقتىق. سوڭعى كەزدە الاياقتىق, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىستارى كەڭىنەن ورىن الۋدا. ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىستارىنا قارسى كۇرەستى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا دەپارتامەنتتە «CyberPol» ارنايى توبى قۇرىلدى. وندا بىلىكتى جەدەل ۋاكىلدەر, تەرگەۋشىلەر, كريميناليستەرمەن بىرگە ءىت ماماندارى جۇمىس اتقارۋدا. ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋدىڭ باستى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار. دەمەك, حالىق كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا, ساۋدا ورتالىقتارىندا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا, كينوتەاترلاردا, مەشىتتەردە جانە بازارلاردا الاياقتىق جانە قالتا ۇرلىقتارى بويىنشا ەسكەرتپە شارالارى تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلادى.
«قازىرگى زامان تالابىنا ساي الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى حالىققا تۇسىندىرمە جانە مونيتورينگ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. حالىق اراسىنداعى ۇلكەن نازارعا يە تۇلعالار, ياعني بلوگەر جانە اكتەرلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەسكەرتپە بەينە روليكتەرى جارىققا شىعارىلىپ, قالادا ورناتىلعان LED-ەكرانداردا كورسەتىلۋدە. اكىمدىكتەردىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تۇبىرتەگىنە «ابايلاڭىز – الاياق تار» تاقىرىبىندا «ەسكەرتپە ماتەريالدارى» ەنگىزىلىپ, حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدامىز. سوڭعى ءبىر اپتانىڭ وزىندە وبلىستىڭ ادامدار كوپتەپ شوعىرلاناتىن اۋماقتارىندا 13 مىڭ جادىناما تاراتىلىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى سەگىز دانا LED ەكرانعا ەسكەرتۋ جارنامالارى ورنالاستىرىلدى», - دەيدى مۇرات قابدەنوۆ.
بۇگىندە ءبىزدىڭ قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان قىلمىستىڭ ءبىرى – ەسىرتكى بيزنەسى مەن ناشاقورلىق دەرتى. وبلىستا ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى ايتارلىقتاي كۇرەس جۇرگىزىلدى. جىل باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا ەسىرتكى احۋالىن تۇراقتاندىرۋ جانە ەسىرتكى قىلمىستارىنا قارسى باعىتتالعان پراكتيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالاردى جاقسارتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. ەسەپتىك مەرزىمدە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قاتىستى 423 دەرەك انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە ەسىرتكى ساتۋ بويىنشا – 23 دەرەك, اسا ءىرى كولەمدە ەسىرتكى ساقتاۋ بويىنشا – سەگىز دەرەك. زاڭسىز اينالىمنان 200 كەلىدەن استام ەسىرتكى زاتى تاركىلەندى. سونداي-اق ينتەرنەت ارقىلى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل باعىتتا بيىلدىڭ وزىندە 91 اقپاراتتىق سايت انىقتالىپ, «كيبەرقاداعالاۋ» ساراپتاماسىنا جولدانىپ, بۇعاتتالدى.
وبلىس جاستارى, مەكتەپ وقۋشىلارى جانە ستۋدەنتتەر اراسىندا ەسىرتكى قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ مەن ناشاقورلىقتى بولدىرماۋ بويىنشا, سونداي-اق, ولاردىڭ ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكىگە قارسى يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىنە كەلەر بولسام, وتكەن جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا قوعامدىق ورىندا جاسالعان قىلمىستار – 6%-عا, كوشەدە جاسالعان قىلمىستار – 31,3%-عا وسكەن. ماساڭ كۇيدە جاسالعان قىلمىستار – 11,4%-عا, كامەلەتكە تولماعاندارمەن جاسالعان قىلمىستاردىڭ 11,6,%-عا تومەندەۋىنە قول جەتكىزدىك. جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋ, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن «كيبەر-شەريف», «اۆتوۋراگان» ارنايى كولىكتەرى جانە «درون» قۇرىلعىلارىمەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. وبلىستا قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 1405 بەينەباقىلاۋ كامەرالارى جۇمىستارىن اتقارۋدا. ونىڭ 203-ءى – جىلدامدىقتى ولشەۋ بەينەباقىلاۋ كامەرالارى. ءوڭىرىمىزدىڭ بارلىق قالا, اۋداندارداعى ەلدى مەكەندەرىنە 54 «مەرگەن», ودان بولەك سايرام جانە ورداباسى اۋداندارىنداعى جولدارعا 10 «سەرگەك» جىلدامدىقتى ولشەۋ بەينەكامەرالارى قويىلىپ, ىسكە قوسىلدى. جالپى, التى اي كولەمىندە 4 ملرد. 264 ملن. 975 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 77,8 پايىزى ءوندىرىلدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن وڭىرىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ 50 پايىزىنا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قويىلىپ, وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا قوسىلدى. باقىلاۋ جۇمىستارى كۇندەلىكتى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە 908 دابىل باتىرماسى قويىلدى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ ماقساتىندا ء«جاسوسپىرىم», «تۇنگى قالاداعى بالالار», ء«جاسوسپىرىم جانە جاۋاپكەرشىلىك» اتتى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدە. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە جىل باسىنان بەرى تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا بولعان 198 كامەلەتكە تولماعان بالالار انىقتالدى. تۇرعىن ۇيدەن تىس جەردە جۇرگەن 4 358 ءجاسوسپىرىمنىڭ اتا-اناسى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جاسى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا بولۋىنا جول بەرگەنى ءۇشىن 104 مەكەمە يەسىنە حاتتاما تولتىرىلدى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا بەيىم 427 كامەلەتكە تولماعان جانە بالا تاربيەسىنە نەمقۇرايلى قارايتىن 268 قولايسىز وتباسى ەسەپكە الىندى. جالپى, ەسەپتىك مەرزىمدە جاسوسپىرىمدەرمەن جاسالعان قىلمىستار 11,6 پايىزعا تومەندەدى», - دەپ اتاپ ءوتتى دەپارتامەنت باسشىسى.
ال وبلىستىڭ ءتارتىپ ساقشىلارى كۇزدىڭ العاشقى مەرەكەسى قارساڭىندا وڭىردەگى بارلىق مەكتەپتەرگە بارىپ, وقۋشىلاردى, مەكتەپ ۇجىمىن جاڭا وقۋ جىلىمەن قۇتتىقتاپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.