ستاحان بەلعوجاەۆ تۋرالى ءسوز باستاساڭ, ەسىڭە بىردەن «عاسىر جوباسى» دەپ اسپانداتقان اتاۋ بەرىلىپ, ايداي ايدار تاعىلعان اتاقتى «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسى تۇسەدى. سول ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرعان ستاحان – بولمىسى تازا, تابيعاتى ءمولدىر, سويلەسكەن سايىن, اشىلا بەرەتىن قازىنا ىسپەتتى تەرەڭ جان, بەلسەندi ومiرلiك ۇستانىمى بار اتپال ازامات, بويىنا ۇلتىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن مولىنان جيعان دارىن يەسى. كاسىپتىڭ كوزىن تاپقان ءاربىر ادام بەلعوجاەۆتاي ەڭبەك ەتسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
مەن ستاحاننىڭ داڭقىن بۇرىن سىرتتاي بىلەتىنمىن. ىستەپ جۇرگەن ىزگى ىستەرىنە ىشتەي ءسۇيسىنىپ, ريزا بولاتىنمىن. سوڭعى ۋاقىتتا ەتەنە جاقىن ارالاسىپ, ءجيى-ءجيى سىرلاسىپ ءجۇرمىز. مىنەزگە باي, ءبىلىمى تەرەڭ ەرەن تۇلعا ۇنەمى ءبىر تىنىمسىز ىزدەنىستە جۇرەدى. ەشقاشان «بولدىم, تولدىم» دەگەن استامشىلىققا بوي الدىرمايدى. «جاقسىمىن دەپ ماقتانبا, حالىق ايتپاي, باتىرمىن دەپ باپتانبا, جاۋعا شاپپاي» دەمەكشى, تىزگىن ۇستاعان ۇلدارىن اتقارعان ىسىنە قاراي باعالايتىن حالىقپىز عوي. سوندىقتان ءوز باسىم جارتى عاسىردان استام ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەنەرگەتيكاسىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسقان ستاحان بەلعوجاەۆتىڭ قاجىر-قايراتى مەن ەڭبەگىنە ءتانتىمىن. ءومىر بويى ءوزى تۋىپ-وسكەن قاسيەتتى جەر مەن كيەلى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بارىن سالىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
بىلايعى جۇرت بەلعوجاەۆتاي بىلىكتى ماماننىڭ قانداي ءىس تىندىرعانىن بىلمەۋى مۇمكىن. ءوز باسىم ساكەڭدى ۇندەمەي ءجۇرىپ, ۇيدەي ءىس تىندىراتىن ءىرى ازاماتتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىن. كوپشىلىگىمىز بەل جازباي ەڭبەك ەتەتىن بەلعوجاەۆتى جاقسى بىلمەۋىمىز دە مۇمكىن. بىراق ونىڭ «عاسىر جوباسى» اتانعان «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا بار كۇش-قايراتىن جۇمساعانىن ايتساق, جۇرتتىڭ كوز الدىندا ۇزاق جىلعا سوزىلعان مەحنات تىرلىك ءبىر ساتتە كينوفيلمنىڭ اسەرلى كورىنىستەرىندەي جۇگىرىپ وتە شىعاتىنىنا سەنىمدىمىن.
ستاحاننىڭ ايتۋىنشا, شارىن ايماعىندا سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنان باستاپ ءسوز بولا باستادى. سول كەزدە ارنايى ماماندار كەلىپ, ءوڭىردىڭ جەر بەدەرىن بايىپپەن قاراپ, مۇقيات زەرتتەدى. ونىڭ شەت-جاعاسىن بالا كەزىندە ستاحان دا كورگەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. سودان كەيىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى تىنشىپ قالادى. ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمدەرى كراسنويارسك, براتسك, كەيىننەن سايان-شۋشەنسك سىندى ءىرى سۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا بار كۇشىن جۇمىلدىرىپ, بىزگە مويىن بۇراتىنداي مۇمكىندىكتەرى بولماپتى. وسىلايشا, جەتىسۋدا «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلدارعا كەشەۋىلدەيدى. دەگەنمەن ايماقتىڭ سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا سۇرانىپ تۇرعانى ەلىمىزدىڭ باسشىلارىنىڭ جادىنان شىقپاي, ۇنەمى نازارىندا بولعان.
سول كەزدە ستاحان گيدروتەحنيكا ماماندىعى بويىنشا وقۋدى ءتامامداپ, براتسك سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىسىنا ارالاسىپ جۇرگەن ەدى. جاس مامان براتسك سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن ءدال سونداي قىزۋ قۇرىلىس شارىن شاتقالىندا ورىن الاتىنىنا قاتتى سەندى. الايدا ونىڭ كوكەيدە جۇرگەن ارمان بىردەن ورىندالا قويعان جوق. رەسەيدەگى ءىرى سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىستارى اياقتالعان سوڭ ەكىباستۇز جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. بۇل ۋاقىتتا ستاحان شاردارا سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە قاتىستى. وسى كەزەڭدە ول گيدروتەحنيكالىق نىساندار سالۋدا زور تاجىريبە جيناقتاعان مامانعا اينالدى. ول قايدا جۇرسە دە, بار ىقىلاسى شارىن شاتقالىندا سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ىسىنە اۋدى دا تۇردى. بىلىكتى ماماننىڭ جاڭا گيدروتەحنيكالىق نىساننىڭ قۇرىلىسى جايىندا كوپ ويلانۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ستاحان بەلعوجاەۆ وقۋ بىتىرگەن كەزىندە ديپلومدىق جۇمىسىن شارىن شاتقالىنىڭ گيدروتەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىنە ارناعان ەدى. ول ديپلومدىق جۇمىستى جازاردىڭ الدىندا ايماقتىڭ تاۋ-تاسىن, جەر بەدەرىن مۇقيات زەرتتەپ شىقتى. تاۋ سۋىنىڭ اعىسىن, تاۋ جىنىستارىنىڭ گەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن مۇقيات زەردەلەپ, قۋات كوزىن وندىرەتىن گيدروتەحنيكالىق نىسان سالۋعا سۇرانىپ تۇرعانىن ءدال انىقتادى.
– ەندى «مويناق» سەس-ءىن سالۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قالاي تۋىنداعانىنا كەلسەك, – دەپ, اڭگىمەسىن ساباقتاي ءتۇستى ساكەڭ. – بۇل گيدروتەحنيكالىق نىساندى سالۋ تۋراسىندا قوعامدىق ورتادا ءجيى-ءجيى ءسوز بولعانىن اڭگىمە بارىسىندا ايتتىق قوي. بۇل رەتتە قىرعىزدارعا العىس ايتۋىمىز كەرەك. 70-جىلداردىڭ باسىندا ىستىقكولدەگى سۋ دەڭگەيى تومەن ءتۇسىپ كەتكەننەن كەيىن ايىر قالپاقتى اعايىندار كەگەن اۋدانىنداعى قارقارا وزەنىن ىستىقكولگە بۇرۋ تۋراسىندا جوعارىعا ۇسىنىس ايتتى. ول كەزدە قىرعىز, قازاق دەپ بولىنبەگەنىمىز بەلگىلى. ءبارىمىز دە ماسكەۋگە باعىندىق. وسىلايشا, قىرعىزدار شارىنعا قۇياتىن قارقارا وزەنىن بۇرۋعا بارىنشا ارەكەتتەندى. بۇل باعىتتا ارنايى جوبا دا جاسالىندى. كەيىننەن بۇل ىسكە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ءوزى ارالاسىپ, سول كەزدەگى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى زيا نۋريەۆتىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولىپ, بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن دالەلدەپ, قارقارا وزەنىنىڭ ارناسىن ىستىقكولگە قاراي بۇرۋدان ساقتاپ قالدى. ەگەر سول كەزدە قوناەۆ اقساقال ءۇنسىز قالعاندا, قارقارا وزەنىن قىرعىزدار بۇرىپ الىپ, بىزدەر مويناق سەس-ءىن سالۋدى مۇلدە ۇمىتار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟ سوندىقتان ديمەكەڭە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. سول كەزدە د.قوناەۆ وزەندى بۇرۋ ماسەلەسىنە توقتاۋ سالعىزدى.
شارىن شاتقالى ايماعىندا بەستوبە سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا ماسكەۋدەن ارنايى قارجى بولگىزگەنىن ەستىگەندە, جاس بالاشا قۋانعانىم-اي. بۇل ەندى «مويناق» سەس-ءىن سالۋعا ءبىر-اق قادام قالعانىنىڭ بەلگىسى ەدى. ءسويتىپ, ماعان بەستوبە سۋ قويماسىمەن اينالىسۋ جۇكتەلدى. ءاۋ باستا سەس تۋرالى ءسوز بولعان جوق. تەك شارىننىڭ تومەنگى اعىسى تۇسىنداعى 50 مىڭ گەكتار جەردى سۋلاندىرۋ ءۇشىن سۋ قويماسىن سالۋ عانا اڭگىمە بولدى. بىراق بولاشاقتا مىندەتتى تۇردە ۇلكەن سەس بولاتىنىن ءبىلىپ, سول ارمانمەن كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدىك. سودان ءاپ-ساتتە كەڭەس وداعى قۇلاپ, قۇرىلىس جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ توقتادى. نەگىزگى جۇمىس كولەمى تولىقتاي اتقارىلىپ بىتكەن ەدى.
مەن ءتيىستى ورىندارعا نىساننىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ايتىپ حاتتار جولدادىم. الايدا ەستىرگە قۇلاق بولماي, پارتيا بولسا تاراپ كەتتى. قۇرىلىستى سۋ قويماسىمەن بىرگە الماتى وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا بەردى. مۇنداي الىپ قۇرىلىستى اياقسىز, قاراۋسىز, ءتيىستى بەكىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەي تاستاپ كەتۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى بولاتىن. سول كەزدە شارىندى ۋاقىتشا اعىزىپ تۇرعان توننەلدە جارىق پايدا بولدى. سۋ اعىنى ۇلعايعان جاعدايدا توعاندى بۇزىپ, سۋ تاسقىنى بولۋ قاۋپى ءتوندى.
2000 جىلدارى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق احۋال ءبىر قالىپقا تۇسكەننەن كەيىن بۇلايشا ىشتەن تىنىپ جۇرە بەرۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. سودان كوپتەگەن كابينەتتىڭ ەسىگىن قاعىپ, جۇزدەگەن شەنەۋنىكتەرمەن «مويناق» سەس-ءنىڭ قۇرىلىسىن جانداندىرۋ تۋراسىندا ۇسىنىس ايتا باستادىم. بىراق بۇل ارەكەتىمنەن تۇك شىقپادى. وسىدان كەيىن, 2001 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە, مەملەكەت باسشىسىنا جاعدايدى بايانداپ, حات جازۋعا وتىردىم. اقجولتاي حابار دا كوپ كەشىكپەي كەلدى. پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ اۋزىنان مەملەكەت باسشىسى مەنىڭ حاتىمدى مۇقيات وقىپ شىققاننان كەيىن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى ق.توقاەۆقا ۇسىنىسىمنىڭ كوڭىل اۋداراتىن ماڭىزدى ۇسىنىس ەكەنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى جەدەل قاراستىرۋ تۋراسىندا تاپسىرما بەرگەنىن ەستىگەندە, توبەم كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي قالدى. ءوز كەزەگىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى دا ءتيىستى ۆەدومستۆولارعا ۇسىنىسىم بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى. ەكونوميكالىق جاعداي ءبىرشاما تۇزەلگەنىمەن, مۇنداي ءىرى جوباعا قارجى تابۋ ءالى دە قيىنداۋ ەدى. جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنگەننەن كەيىن مەملەكەت باسشىسى «مويناق» سەس-ءىن سالۋ ماسەلەسىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كۇن تارتىبىنە ۇسىندى. قىتاي مەملەكەتى جوبامەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن «مويناق» سەس-ءىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا كەلىسىم بەردى, دەيدى س.بەلعوجاەۆ.
«عاسىر قۇرىلىسى» اياقتالعاندا ءبىز ءبىر عانا ادامنىڭ ارمان-مۇراتى مەملەكەتتى قانشالىقتى العا سۇيرەيتىنىنە كۋا بولدىق. ەگەر ءبارىمىز ستاحان بەلعوجاەۆتاي ارمانداپ, سول ارمانىمىزدىڭ شىنايى ومىردە ىسكە اسۋى جولىندا كۇرەسە بىلسەك, ەلىمىزدىڭ قانشالىقتى دامىپ كەتەتىنىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىندىك. سوندىقتان جاقسىلىعىمەن تۇتاس ايماقتى مەيىرىم-شاپاعاتقا بولەگەن ستاحانعا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ساپارى بارىسىندا ۇكىمەتارالىق كەلىسىم شەڭبەرىندە كۇن ەلەكتر ستانسالارى سىندى ۇلكەن جوبالارمەن قاتار «اقتوعاي» سەس-ءىن سالۋعا قول جەتكىزگەن-ءدى. جوبا گەنەراتسيالاۋشى ستانساعا قۋات جيناعىشتى پايدالانا وتىرىپ, ءبىر تاۋلىك ىشىندە وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن بىركەلكى كەستەدە ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رەتتەۋشى جابدىقتى ورناتۋدى كوزدەيدى. ونى ىسكە اسىرۋعا قولايلى اۋداندار – كەگەن, ەڭبەكشىقازاق, ۇيعىر اۋداندارى. ويتكەنى جوبادا شارىن وزەنىندە جوبالاناتىن «اقتوعاي» سەس-ءىن پايدالانۋعا بولادى. تاپتىشتەي ايتساق, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مىڭ مەگاۆاتت سۋ ەلەكتر ستانساسىن, جوبالاناتىن 220 كۆ قوسالقى ستانسالارعا قوسىلۋى بار بىرەگەي ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرادى. دەمەك بۇل – الماتى وبلىسىنىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن جابادى دەگەن ءسوز. ءارى وڭىردەگى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. ءوندىرۋشى نىسانداردى سالۋ, ولاردى بىرىڭعاي كەشەنگە بىرىكتىرۋ ەلەكتر قۋاتىنىڭ وتەمدىك كولەمىن جاسايدى. ءوز كەزەگىندە ول وڭتۇستىك وڭىردە ەلەكتر قۋاتىنا سۇرانىستى ارتتىرادى, ەڭ جوعارى ەلەكتر قۋاتىن ءتيىمدى ءوندىرۋدى ءھام ەلەكتر جەلىسىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى.
«اقتوعاي» سەس-ءنىڭ قۇرىلتايشىسى ستاحان بەلعوجاەۆتىڭ سوزىنشە, قىتاي مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسىپ بالامالى ەنەرگەتيكانىڭ ءۇش جوباسى ازىرلەنگەن. ايتالىق, «اقتوعاي» سەس-ءىن كۇن ەلەكتر ستانسالارىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, «مويناق» سەس-ىنەن كەيىن سۋ قۋاتىن تولىق پايدالانا وتىرىپ, گيبريدتى قۋات كوزىن ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا توپوگرافيالىق ىزدەستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالدى. تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ميلليونداعان دوللاردى قۇرايدى. جوبا جۇزەگە اسسا مۇندا ەكى جۇزگە جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى.
مىنە, زاڭعار زامانداسىم, قۇرداسىم ستاحان وسى ىسپەتتى ىزگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان ىنىلەرىنە, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ كەلەدى.
ءاسانالى ءاشىموۆ,
كسرو حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى