ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر

ۇكىمەتتىڭ رەسمي اقپاراتتىق رەسۋرسى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەن­سەك, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى­نىڭ «جىلۋ-ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 14 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 58,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىمەن قاتار قايتارىمدى ينۆەستيتسيالار­دىڭ جىلدىق ءليميتى 32 ملرد تەڭگە­دەن 428 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىل­دى. بۇل جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدارعا نەگىزگى جابدىقتى جاڭعىرتۋ, كەڭەيتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى جوبالار پۋلىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

بىلتىر قاراشادا «قازاقستان بەج باتىس ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ» جوباسى ءساتتى ىسكە اسىرىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە «باتىس قازاقستان ەنەرگيا تورابى – اتىراۋ – ماڭعىستاۋ» باعىتى بو­يىنشا ۇزىندىعى 780 كم بولا­تىن 220 كۆ ەلەكتر بەرۋ جەلىسى (ەبج) سالىندى.

2028 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باتىس ايماقتىڭ ەلەكتر جەلىلە­رىن بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەمەن بىرىكتىرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلادى, ول ءۇشىن اقتوبە, اتىراۋ وبلىستارىن جالعايتىن ۇزىندى­­عى 604 كم بولاتىن 500 كۆ ەبج سا­لىنادى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبا­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلە­نىپ جاتىر, قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇ­مىستارى 2025 جىلى باستالا­دى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ سولتۇس­­تىك جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرى اراسىن­داعى بايلانىستى ودان ءارى كۇشەي­تۋ, سونداي-اق ترانزيتتىك الەۋەت­تى ارتتىرۋ ءۇشىن كەرنەۋى +/-500 كۆ «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» تۇراقتى توك جەلىلەرىن سالۋ جوسپارلا­نىپ وتىر. بيىل ەكىباستۇز 1-گرەس-تە قۋاتى 500 مۆت جاڭا گەنەراتسيالاناتىن ءبىرىنشى ەنەرگو­بلوك جەلىگە قوسىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن اتىراۋ جەو-دا تاعى 65 مۆت, سونداي-اق 2025 جىلى توپار گرەس-تە 130 مۆت ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانعان.

قولدانىستاعى ەلەكتر ستانسالارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە كە­ڭەيتۋ ەسەبىنەن قوسىمشا 5,6 گۆت ىسكە قوسىلادى, ونىڭ ىشىندە 2024 جىلى مينيسترلىك ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدارمەن جالپى قۋاتى 1,4 گۆت بولاتىن 13 ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاساستى.

بۇگىندە تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا, ۇلىتاۋ وبلىسى مەن الماتىدا ىسكە اسىرىلاتىن جال­پى قۋاتى شامامەن 1,8 گۆت بولا­تىن بۋ-گاز قوندىرعىلارىنىڭ ءتورت ءىرى جوباسى نەگىزىندە قۇرىلىس جۇمى­سى جۇرگىزىلىپ جاتىر, ولاردىڭ اياق­تالۋ مەرزىمى 2026 جىلعا جوسپارلان­عان.

ۇكىمەتارالىق كەلىسىم شەڭ­بەرىندە ستراتەگيالىق ينۆەس­تور­لاردىڭ قاتىسۋىمەن قۋاتى 2 گۆت اۋقىمدى جوبالار پىسىقتالىپ جاتىر. ماسەلەن قاتارمەن ۇكى­مەتارالىق كەلىسىم شەڭبەرىن­دە قىزىلوردا وبلىسىندا قۋاتى 1100 مۆت بۋ-گاز قوندىرعىسىن (بگق) سالۋ جوسپارلانىپ وتىر, ونىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2029 جىل. تاعى ءبىر ۇكىمەتارالىق كەلىسىم – رەسەيمەن كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىندا كومىر گەنەراتسياسى بازاسىندا جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن (جەو) سا­لۋ­عا باعىتتالعان.

جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلى­لە­رىندە بيىلعا جوسپارلانعان 542 كم-ءدى جوندەۋ جانە رەكونسترۋك­تسيالاۋ تولىق كولەمدە ورىندالدى. ۋاقىتىلى جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تىڭ ارقاسىندا جىلىتۋ كەزەڭىن كەدەرگىسىز باستاۋعا جانە ونى ءىرى تەحنولوگيالىق اقاۋسىز جۇ­زەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى.

بيىلعا ارنالعان مۇناي ءون­دىرۋ جوسپارى 90,3 ملن توننانى قۇرايدى. وتكەن 11 اي قورى­تىندىسىنا سايكەس مۇناي ءوندىرۋ 80,5 ملن توننا, بۇل جوسپاردان 1,8 ملن تونناعا از. قاڭتار-قاراشادا مۇناي وڭدەۋ كولەمى 16,7 ملن توننانى قۇرادى, بۇل جوسپاردىڭ 102%-ى. جالپى جىلدىڭ قورىتىندى­سى­نا سايكەس مۇناي وڭدەۋ كولەمى 17,9 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعان­دا 1,1%-عا ارتىق.

قازىردە ەلىمىزدە تابيعي گاز ءون­دىرۋ دەڭگەيى جىلىنا 55 ملرد م3 استام. 2030 جىلعا قاراي گاز ءون­دىرۋ دەڭگەيى 86,5 ملرد م3 جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. نەگىزگى گاز كەن ورىندارى – تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق. سونداي-اق گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن ۇلعاي­تۋ ماقساتىندا اناباي جانە شى­عىس ورىكتاۋ, روجكوۆسكوە سياق­تى جاڭا كەن ورىندارى بەل­سەن­دى دا­مىپ كەلەدى. تاياۋ كەلەشەكتە باتىس پرورۆا, ورتالىق ورىكتاۋ, بارحاننايا (2025–2026 جىلدار كە­زەڭىندە) كەن ورىندا­رىن ىسكە ­قوسۋ جوسپارلانعان, ولار­دىڭ جيىن­­تىق الىناتىن قورلارى ­50 ملرد ­م3-تەن اسادى.

ەلىمىزدە تاۋارلىق گازدىڭ رە­سۋرستىق بازاسىن ۇلعايتۋ ماق­سا­تىندا گاز سالاسىن دامىتۋدى جال­عاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, اتىراۋ وبلىسىندا قۋاتى جىلىنا 1 ملرد م3 گاز وڭدەيتىن زاۋىت سالىنىپ جاتىر, ول قاشاعان كەن ورنىنىڭ شيكىزاتىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇدان باسقا, 2030 جىلعا قاراي قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ شەڭبەرىندە قۋاتى جىلىنا 2,5 ملرد م3 گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جوباسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتارلىق ينۆەستور تارتىلدى.

جاڭاوزەن قالاسىندا ەسكى قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قۋاتى جىلىنا 900 ملن م3 جاڭا زاۋىت سالىنىپ جاتىر. قاراشىعاناق كەن ورنىندا قۋاتى جىلىنا 4 ملرد م3 گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ول 2030 جىلدان كەشىكتىرىلمەي پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس. وسى جوبالاردىڭ بارلىعىن ىسكە اسىرۋ 2030 جىلعا قاراي تاۋارلىق گاز ءوندىرىسىن جىلىنا 31 ملرد م3-كە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋ­تات­تارىنىڭ باستاماسىمەن گازدى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىلاردىڭ جا­ۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان تۇزەتۋلەردى قامتيتىن زاڭ جوباسى ۇسىنىلادى. اتاپ ايت­قاندا, گازدى ەسەپكە الۋدى تسيفر­لاندىرۋ جانە بەلگىلەنگەن تۇتىنۋ نورمالارىنان اسىپ كەتكەنىنە نورماتيۆتەن تىس كوەففيتسيەنتتەردى قولدانۋ سياقتى ۇقىپتى تۇتىنۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلىپ وتىر.

بۇدان باسقا, زاڭ جوباسىندا ەلدى گازداندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات شەڭ­بەرىندە سالىنىپ جاتقان وبەك­تىلەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا با­عىتتالعان نورمالار كوزدەلگەن.

تابيعي گازدى موتور وتىنى رە­تىندە پايدالانۋدى كەڭەيتۋ شا­را­لارى جاڭا اۆتوكولىك گاز تولتىرۋ كومپرەسسورلىق ستانسا (اگتكس) سالۋدى جانە تابيعي گازعا ارنال­عان مارشرۋتتىق اۆتوبۋستاردى جاڭارتۋدى كوزدەيتىن 2024–2027 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن جاساۋدى قامتيدى.

سونداي-اق شىمكەنت پەن با­تىس قازاقستان وبلىسىندا اتاۋ­لى الەۋ­مەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي كو­مەگىن الۋشىلارعا تاۋارلىق گاز­عا جەڭىلدىكتەر بەرۋگە پايدالا­نىلاتىن «الەۋمەتتىك ءاميان» قاناتقاقتى جوباسى ىسكە قوسىل­دى. بۇل جوبا گازعا جە­ڭىلدىكتەر بەرۋ جۇيەسىن كە­ڭەي­تۋگە جانە اۆتوماتتاندىرۋعا, سون­داي-اق مۇق­تاجدار ءۇشىن وتىن­نىڭ قول­جە­تىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ۇكىمەتارالىق ۋاعدالاستىق­تار شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «سامۇرىق قازى­نا» ۇاق» اق-مەن بىرلەسىپ جەك جوبالارىن ىسكە اسى­رۋعا كىرىستى. سونىمەن قاتار قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن جەك سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كە­لىسىمگە قول قويىلدى, ونىڭ اياسىندا جالپى قۋاتى 1,8 گۆت جەك وبەكتىلە­رىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.

اتوم گەنەراتسياسىن قۇرۋ جوس­­پارلارىن ىسكە اسىرۋ جانە 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەي­تا­­راپ­­تىعىنا قول جەتكىزۋ مىندەتى ­تۇر­­عىسىندا بيىل 6 قازاندا رەس­پۋب­ليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزى­لىپ, وندا ازاماتتاردىڭ كوپشى­لىگى اەس سالۋ باستاماسىن قولداعا­نى بەلگىلى. قازىرگى ۋاقىتتا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى ۇلكەن اۋىلىنىڭ ماڭىندا 2-دەن 2,8 گۆت-قا دەيىنگى اتوم ەلەكتر ستان­ساسىنىڭ قۇرىلىسى قارالۋ­دا, سونداي-اق يادرولىق تەحنولو­گيا­نىڭ الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەرى­مەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. ­جا­ڭار­تىلاتىن, بالامالى ەنەر­گيا كوزدەرىن جانە گاز گەنەراتسيا­­سىن ەنگىزۋ ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتى­نۋ كولەمىندەگى كومىر گەنەراتسياسى­­نىڭ ۇلەسىن ايتارلىقتاي تومەندە­تۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلاي­شا, 2035 جىلعا قاراي كومىرتەكتى وف­سەت­­كە جىلىنا 44 ملن توننا سو2 دەڭگە­يىنە قول جەتكىزۋ جوس­پارلانعان.

بارلىق ەنەرگيا كوزدەرى قا­لىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر, جىلىتۋ ماۋسىمى تۇراقتى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار باستاپقى رەسۋرس­تارمەن جەتكىلىكتى كولەمدە قام­تاماسىز ەتىلگەن.