بيىلعى جىل ەلىمىزدىڭ سۋ سەكتورىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. كوكتەمدەگى جويقىن تاسقىن سۋدىڭ تىرشىلىك ءنارى عانا ەمەس, ابايلاماسا, الاپات قاۋپى دە بارىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالعانداي. وتكەننىڭ ساباعى ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا نەگىز بولعانى انىق. سالاداعى وزگەرىستەر سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋعا, سونداي-اق كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
ينفراقۇرىلىمدى جانە يرريگاتسيانى جاڭعىرتۋ
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تۇراقتى سۋارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن سۋ قويمالارىن, بوگەتتەر مەن كانالداردى قوسقاندا, 13 مىڭنان استام گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار بار. بيىل ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىنداعى سۋارمالى جەرلەرگە 10,9 كم3 سۋ جىبەرىلدى, ول سۋارمالى ەگىستىككە ارنالعان سۋ قابىلداۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 97%-ىن قۇرايدى. تالاس جانە شۋ وزەندەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى ايتارلىقتاي جاقساردى, بۇل سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋارۋ باعىتىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. بيىل شاردارا سۋ قويماسىنا 4,8 ملرد م3 سۋ كەلدى, ياعني, 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە كوپ.
سۋ قويمالارىن جانە يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ, سونداي-اق 14 مىڭ شاقىرىمنان استام يرريگاتسيالىق كانالداردى قوسقاندا, جۇمىس ىستەپ تۇرعان 15 سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جوسپارلانعان. سۋارۋ ارنالارىن جاڭارتۋ تاسىمالداۋ كەزىندە سۋدىڭ جوعالۋىن 50%-دان 25%-عا دەيىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىگىنە قوسىمشا سۋ كولەمىن قامتاماسىز ەتەدى.
بيىل 93 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىسقا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى, جالپى ۇزىندىعى 592,9 كم 260 بوگەت سالىنىپ, نىعايتىلدى.
سالاعا سەرپىن بەرەر قۇجات
جاڭا كودەكس سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋعا باعىتتالعان. قۇجاتتا حالىق پەن ەكونوميكانى سۋ تاپشىلىعى مەن سۋ وبەكتىلەرىنىڭ لاستانۋ قاۋپىنەن قورعاۋدى قامتيتىن سۋ قاۋىپسىزدىگى ۇعىمى العاش رەت ەنگىزىلدى. سونداي-اق – «ەكولوگيالىق اعىن» – وزەندەردىڭ, كولدەر مەن تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەلەرىن قولداۋ ءۇشىن ساقتالاتىن سۋدىڭ ەڭ از كولەمى تۋرالى دا ۇعىم ەندى. بۇل سۋ وبەكتىلەرىنىڭ سارقىلۋىن جانە دەگراداتسياسىن بولدىرمايدى. سونىمەن قاتار جاڭا سۋ كودەكسى تابيعاتتى پايدالانۋعا, اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە, قۇرىلىسقا جانە ەنەرگەتيكاعا بايلانىستى 4 كودەكسكە (ەكولوگيالىق, كاسىپكەرلىك, ازاماتتىق جانە جەر) جانە 9 زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
تسيفرلاندىرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
كەلەر جىلى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ۇلتتىق اقپاراتتىق جۇيەسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر, ول سۋ ايدىندارىنىڭ ناقتى ۋاقىتتاعى جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋدى, سونداي-اق سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىقتى بولجاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2024 جىلعى 1 ساۋىردەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ ىقتيمال توتەنشە جاعدايلاردى مودەلدەۋگە, ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ءتيىستى بولجامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «Tasqyn» سۋ تاسقىنىن بولجاۋ مەن مودەلدەۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋدە. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ 3,5 مىڭ كم سۋارۋ جەلىلەرىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2026 جىلدان 2027 جىلعا دەيىن, يسلام دامۋ بانكىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. ارنالاردى اۆتوماتتاندىرۋ سۋدىڭ ساپالى جانە ءدال ەسەبىن قامتاماسىز ەتەدى.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار»
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اۋديت دەپارتامەنتى «قازسۋشار» فيليالدارىنا اۋديت جۇرگىزدى. سۋ كودەكسىنىڭ جوباسىنا سۋ قورىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتۇرى – تەرگەۋ ەنگىزىلەدى. بۇل شارا سۋ قورىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار باسسەيندىك ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 1,5 ەسە ءوستى. ەگەر بۇرىن ولاردىڭ سانى 98 ادام بولسا, قازىر باسسەيندىك ينسپەكتسيانىڭ جالپى شتاتى – 242 ادام. بۇل رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر وبلىس ورتالىعىندا باسسەيندىك ينسپەكتسيالار بولىمدەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى.
كورشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق
ەلىمىز سۋ ديپلوماتياسىن بەلسەندى دامىتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. بيىل قازاقستان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا ءۇش جىلدىق توراعالىق ەتۋدى باستادى ءارى كورشىلەرمەن سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندە ماڭىزدى كەلىسىمدەر جاسادى. جىل باسىنان بەرى قىتايمەن, رەسەيمەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا 35-كە جۋىق وتىرىس وتكىزىلدى. قىرعىزستانمەن جانە وزبەكستانمەن شۋ, تالاس, سىرداريا ترانسشەكارالىق وزەندەرى ارقىلى ەلىمىزگە سۋ بەرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. قىتايمەن 20-دان استام وزەن, سونىڭ ىشىندە ەرتىس جانە ىلە وزەندەرى جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءادىل بولۋگە ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق سۋ اعىندارىن كەمە قاتىناسىنان باسقاشا پايدالانۋ تۇرلەرىنىڭ قۇقىعى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىنا قازاقستاننىڭ قاتىسۋى ماڭىزدى قادام بولدى.
ۇنەمدەسەڭ, سۋدى ۇنەمدە!
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كليماتتىڭ ەرەكشەلىگى مەن سۋ تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋارۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قاجەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جالعاسۋدا جانە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 2024 جىلى 312,2 مىڭ گەكتاردان 462,2 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. تامشىلاتىپ سۋارۋ مەن جاڭبىرلاتۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇل ادىستەر سۋدى ۇنەمدەپ قانا قويماي, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى. اتاپ ايتقاندا, تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى فەرمەرلەر سۋدى تۇتىنۋدى 40-50%-عا ازايتىپ, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن 1,5-2 ەسە كوبەيتە الادى.
ۇكىمەت سونىمەن قاتار سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن سۋبسيديالاۋدى ۇلعايتتى. قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارى مەن فەرمەرلەردى وقىتۋ سۋارۋدىڭ وزىق ادىستەرىن تاراتۋعا كومەكتەستى, بۇل اگرارلىق سەكتورداعى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارۋىنا اكەلدى.
ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتۋ قاشان اياقتالادى؟
بيىل 324 سۋمەن جابدىقتاۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا 218 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل سومانىڭ 106 ملرد تەڭگەسى قالالارداعى 122 جوباعا, ال 112 ملرد تەڭگەسى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى 202 جوباعا باعىتتالدى. وسى ءىس-شارالار شەڭبەرىندە بيىلعى 10 ايدا 39 اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتالدى, 166 اۋىلدا كەشەندى بلوك-مودۋلدەر ورناتىلدى, ال 49 اۋىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن توزعان سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە رەكونسترۋكتسيا جاسالدى.
2024 جىلى حالىقتى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى قالالاردا 99,5%, ال اۋىلداردا – 97,8%-دى قۇرادى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل قالالاردا 0,6% جانە اۋىلدىق جەرلەردە 1,2% وسىمگە سايكەس كەلەدى.
بولاشاق جوسپارعا وراي ەلدى مەكەندەردىڭ 100%-ىن 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساپالى سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.
عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىندە ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەت قالپىنا كەلتىرىلدى, ول سۋ قورلارىن باقىلاۋ مەن باسقارۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, سونداي-اق سۋمەن جابدىقتاۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار 9 وڭىردە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى پايدالانۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان ۇيىم قۇرىلدى. اتالعان ۇيىمدار گيدروتەحنيكالىق وبەكتىلەردى پايدالانۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان, ول ءوز كەزەگىندە اپاتتىق جاعدايلار مەن سۋدى جوعالتۋ قاۋپىن ازايتادى.
سونىمەن قاتار بيىل ەلىمىزدە جاڭا عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن قۇرۋ ارقىلى سۋ سەكتورىن دامىتۋدا ماڭىزدى قادام جاسالدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى ءوڭىردىڭ ەكولوگياسى مەن سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋدى زەرتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس بولدى. سونداي-اق قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. 2025 وقۋ جىلىندا ۋنيۆەرسيتەت «گيدروەكولوگيا» ماماندىعىن ەنگىزۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل ءبىلىم سالاسى اسىرەسە سۋ رەسۋرستارىنىڭ لاستانۋى, كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن سۋ وبەكتىلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەتتىلىگى جاعدايىندا وزەكتى بولىپ وتىر.