ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن تومەنگى پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىرقاتار جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى. الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا بولىنگەن مەملەكەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ بايانداما جاسادى. سونداي-اق دەپۋتاتتار ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسىن قارادى.
اگرارشىلاردى قولداۋ ەكى ەسە ارتادى
وتىرىستا قارالعان سۋبسيديا قارجىسىنا قاتىستى تالقىلاۋدان كەيىن ءماجىلىس ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن 8,5%-عا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. ياعني ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا بولىنگەن مەملەكەتتىك قاراجاتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگى تۋرالى» جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسەبىن نازارعا الا وتىرىپ, بىرقاتار باعىتتى اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە ەاەو ەلدەرىنىڭ كەلىسىلگەن اگروونەركاسىپتىك ساياسات شارالارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ساقتاۋ بويىنشا دايەكتى جۇمىس جۇرگىزۋدى, قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلگەن ادىسناماعا سايكەس 8,5% كولەمىنە دەيىن جەتكىزۋدى ۇسىندى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا باسەكەلەستىك كۇشەيىپ كەلەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جاعدايىندا وتاندىق وندىرۋشىلەر ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي جانە بەلارۋس, وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ اگروبيزنەسىمەن باسەكەلەسەدى, بۇل ارينە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق وداقتىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىعىنا بىرلەسىپ شىعۋ ءۇشىن كۇشىمىزدى بىرىكتىرۋىمىز كەرەك دەپ بەكەر ايتقان جوق.
ءبىز مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمى مەن تەتىكتەرىن نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمەن سايكەستەندىرۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيى ەاەك كوميسسيانىڭ ءادىسى بويىنشا رۇقسات ەتىلگەن 8,5 پايىزدىڭ تەك 5 پايىزىن قۇرايدى.
ياعني ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىن تولىق ارتتىرۋعا قۇقىعى بار. ماسەلەن, بەلارۋستا مەملەكەتتىك قولداۋ قازاقستانعا قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى. رەسەيدە دە جاعداي سونداي, سونىمەن قاتار ولار ەكسپورتتاۋشىلارعا كولىكتىك سۋبسيديالاردى بەلسەندى پايدالانادى. مۇنىڭ بارلىعى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن بىردەي ەمەس باسەكەلەستىك جاعدايلار تۋعىزادى, – دەدى وسى ماسەلە بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاساعان اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ كورسەتكىشىن جىلىنا 8-10%-عا جەتكىزۋ ماقساتىمەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ مەن ليزينگتى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشيناسىن جاساۋ سالاسىندا وندىرىستەر اشۋ جانە ولاردىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدى اتاپ ءوتتى.
اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بولىنەتىن سۋبسيديالاردى نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋگە باعىتتاي وتىرىپ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋ دا ۇسىنىلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ سالانى سۋبسيديالاۋ, سۋبسيديالار بويىنشا تولەمدەردى كىدىرتۋگە جول بەرمەي, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ پايدالانىلۋىن مونيتورينگىلەۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگى نازارعا الىندى. وعان قوسا سۋبسيديا الۋشىلار قارسى مىندەتتەمەلەرى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ وزىق, ەكولوگيا تۇرعىسىنان قاۋىپسىز جانە يننوۆاتسيالىق اگروتەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن ناقتى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە ءتيىس.
وبلىستىق اكىمدىكتەرگە ءارتۇرلi سۋبسيديالار بويىنشا تولەم مەرزiمدەرiنiڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەي, اگروونەركاسiپتiك كەشەن سالاسىنداعى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋدى بيۋدجەتتiك جوسپارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, سۋبسيديالاۋ باعدارلامالارىنا بارلىق قاتىسۋشى ءۇشىن اقپاراتقا جانە كونسۋلتاتسيالارعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ جونىندەگى شارالاردى قابىلداۋ ۇسىنىلدى.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا ءماجىلىس قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
قۇرىلىستاعى ۇلەستىك قاتىسۋ تەتىكتەرى قارالدى
وسى ماسەلەنى قاراۋ بارىسىندا ۇلەستىك قاتىسۋ شارتتارىن ەلەكتروندى تۇردە جاساۋعا بولاتىنى دا ايتىلدى. بۇل ماسەلە بويىنشا, ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جايلى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سامات مۇساباەۆ باياندادى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر اياسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ شارتتارىن ەلەكتروندى فورماتتا جاساۋ مۇمكىندىگى جانە باسقا دا شارالار قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار شارتتاردى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى ەسەپكە الۋعا مىندەتتى بولادى. بۇدان بولەك, قۇرىلىس كومپانيالارىنا قويىلاتىن تالاپتار ونىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنداعى جۇمىس تاجىريبەسىنە سايكەس تومەندەتىلەدى. بۇل نورما قۇرىلىسشىلاردىڭ ۇلەستىك قاتىسۋ مەحانيزمدەرىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. قارجىلىق ەسەپتىلىكتى اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى ۇسىنۋ مىندەتتەلەدى. سونىمەن قاتار ينجينيرينگ كومپانيالارى ۇلەستىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ بارىسى بويىنشا مونيتورينگ ناتيجەلەرى تۋرالى ەسەپتى اي سايىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى ۇسىنۋعا مىندەتتى بولماق.
مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كەيبىر ماسەلەلەر
ءماجىلىس كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەردى كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. ول نورمالار مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى زاڭنامانى قامتيدى. كونستيتۋتسيالىق سوت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭدى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تارتىپتىك تەرىس قىلىق جاساعانى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلعان ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋىنە مەرزىمسىز تىيىم سالۋدى بەلگىلەۋ بولىگىندە كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەدى دەپ تاپتى. قولدانىستاعى نورمادا مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن تارتىپتىك, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك شارالارىنان تۋىندايتىن قۇقىقتىق شەكتەۋلەردىڭ مولشەرلەستىگى جوق.
ال كاسىپتىك جارامسىزدىعىنا بايلانىستى جۇمىستان بوساتىلعان سۋديالار بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسا الادى.
كونستيتۋتسيالىق سوت اتقاراتىن لاۋازىمى كاسىپتىك جارامسىزدىعىنا بايلانىستى سايكەس كەلمەۋى سياقتى تەرىس سەبەپتەر بويىنشا وكىلەتتىگىن توقتاتقان سۋديا وزگە سالالاردا, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭبەك بوستاندىعىنا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى ىسكە اسىرا الادى دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى زاڭ جوباسى كورسەتىلگەن نەگىز بويىنشا وكىلەتتىگىن توقتاتقان سۋديالارعا وكىلەتتىگى توقتاتىلعاننان كەيىن بىردەن ۋاقىتشا شەكتەۋسىز مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ 2023 جىلعى 31 تامىزداعى № 27-نپ نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 38-بابى 2-تارماعىنىڭ 11) تارماقشاسى جانە «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 6-بابى 2-تارماعىنىڭ 9) تارماقشاسى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلدى. ولارعا قاتارىنان ءۇش جانە ودان دا كوپ ساعات بويى دالەلسىز سەبەپپەن قىزمەتتە بولماعانى ءۇشىن اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان ادامداردىڭ اسكەري جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە كىرۋىنە مەرزىمسىز تىيىم سالۋدى الىپ تاستاۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, – دەدى كۇن تارتىبىندەگى وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان دەپۋتات سنەجانا يماشەۆا.
سونىمەن قاتار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان تۇلعالار ءۇشىن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قىزمەتكە قابىلداۋدىڭ شەكتەۋ مەرزىمىن 6 جىلعا دەيىن, ال ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىس جاساعاندار ءۇشىن 8 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەتكە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستاردىڭ كەيبىر ساناتتارىن (جەكە ادامعا, وتباسى مەن كامەلەتكە تولماعاندارعا, ادامزاتتىڭ بەيبىتشىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزدەرىنە, مەنشىككە, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن قوعامدىق تارتىپكە, حالىق دەنساۋلىعى مەن ادامگەرشىلىككە جانە ت.ب. قارسى) جاساعان ادامدار جىبەرىلمەيدى. بۇعان قوسا بۇرىنعى مەملەكەتتىك لاۋازىمدا جاساعان تارتىپتىك تەرىس قىلىقتارى ءۇشىن جاڭا لاۋازىمعا يە بولعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى جاۋاپقا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما ۇسىنىلدى.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ, قوعامدىق قاتىسۋ, مەملەكەتتىك ناگرادالار جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى جاڭا رەداكتسيادا ۇسىنعان جەكەلەگەن باپتارى جونىندە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەرلان سايروۆ باياندادى. قىسقاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اتالعان باياندامادا ايتىلعان سەناتتىڭ ەنگىزگەن وزگەرىستەرىمەن كەلىستى.
اسا ماڭىزدى زاڭ قابىلداندى
جالپى وتىرىستى قورىتىندىلاعان ءماجىلىس توراعاسى ە.قوشانوۆ ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى زاڭ قابىلداعاندارىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىنگى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبى – مەملەكەت باسشىسى قولعا العان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى. وسىمەن ءتورتىنشى رەت جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىن تىڭداپ وتىرمىز. مۇندا قوعامداعى ەڭ وزەكتى, ەڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلانادى. وسىعان دەيىن سۋ, جىلۋ جانە كولىك سالاسىنداعى ماڭىزدى پروبلەمالاردى قاراپ, ناقتى پروبلەمالاردىڭ ءبارىن اشىق كورسەتتىك, – دەگەن پالاتا سپيكەرى قازىر وسى باعىتتاردا وڭ وزگەرىستەر بايقالا باستاعانىن جەتكىزدى.
مۇنى ءماجىلىس سپيكەرى پارلامەنتتە جاڭارعان كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر نورماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىمەن بايلانىستىردى.
– بۇگىن ءبىز ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپتى تالقىلادىق. اگروونەركاسىپ كەشەنى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋعا ءتيىس. وعان ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز دە, رەسۋرسىمىز دا جەتكىلىكتى. تەك ونى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى مەن ءال-اۋقاتى وسى سالانىڭ جاي-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇل جايتتىڭ ءبارى قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزىنا قاتىستى. سوندىقتان جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ بۇگىنگى ەسەبى ءدال وسى تاقىرىپقا ارنالۋى بەكەر ەمەس, – دەدى ە.قوشانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن سەرپىن اكەلۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە, عىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول سۋبسيديالار فەرمەرلەردىڭ شىعىنىن وتەۋگە عانا ەمەس, تۇتاستاي اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى.
بۇل رەتتە سۋبسيديا جۇيەسى بارىنشا قاراپايىم, اشىق, تۇسىنىكتى ءارى تۇراقتى بولۋى شارت. وكىنىشتىسى, كەيىنگى 5 جىلدىڭ ىشىندە سۋبسيديا ەرەجەسى 70 رەت وزگەرگەن ەكەن. سوندىقتان وسى ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەك. تۇراقتىلىق بولۋى قاجەت. ۇكىمەت بۇگىنگى تالقىلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىمدارىنىڭ بارلىعىن ەسكەرۋى قاجەت, – دەگەن ەرلان جاقان ۇلى دەپۋتاتتار ءوز تاراپىنان كومەك كورسەتۋگە, سونىڭ ىشىندە زاڭنامانى ودان ءارى جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن زەردەلەۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.