شەجىرەلى ونەر ورداسى

حاكىم ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىم­نىڭ وتاۋىندا «ەڭلىك-كەبەك» شىعارماسى العاش قويىلعاندا ءبىر جاعى ساحنا, ەكىن­شى جاعى كورەرمەندەر وتىراتىن ورىن بولىپ ەكى كيىز ءۇي تىگىلەدى. ەلۋ تيىننان بيلەت ساتىلعان. بارلىعى 54 سوم 50 تيىن جينالعان. تۇسكەن قاراجاتتى قۇلجا­دا­عى اشارشىلىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ پايداسىنا جونەلتىلگەنى سول ءىستىڭ باسى-قاسىنان تابىلعان ەرلەردىڭ ازامات­تىعى دەسەك جارار. بۇل تۋرالى ون جەتىنشى جىلى الاشتىڭ ءۇنجارياسى بولعان «سارىارقا» گازەتىندە جالپاق جۇرتقا جاريا بولدى.

شىڭعىستاۋ باۋىرىندا ساحنالان­عان «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى ويقۇدىقتا تۋعان ويلى دۇنيە ءبىر كۇننىڭ جەمىسى ەمەس. تاريح ديىرمەنىن كەرى شەگەرسەك, سەمەيدە ابايدىڭ دۇنيەدەن قايتقا­نى­نا 10 جىل تولۋىنا وراي وتكەن ادە­بي كەشكە, سول زامان شەڭبەرىندەگى «كۇن­شىعىس» كەشى سياقتى مادەني ءھام ادەبي وتى­رىستارعا بارىپ تىرەلەدى. 25 قاڭ­تار 1914 جىلعى ابايدى ەسكە الۋعا ارنال­عان كەشتەن اڭگىمەشى كوكباي, دوم­بىراشى الماعانبەت, سكريپكاشى مۇقا – ابايدىڭ اقىندىق نە بولماسا ادەبي مەكتەبىنىڭ ۇلگى-سورابى اڭدالادى. 1915 جىلى 13 اقپاندا سەمەيدەگى پريكازششيكتەر ۇيىندە وتكەن ويىن-ساۋىق كەشى. ءبىرجان-سارا ايتىسى تەاتر ساحناسىنا بەيىمدەلىپ, مۋزىكا-ينستسەنيروۆكا رەتىندە قويىلدى. ءتورت بولىمنەن تۇرعان ۇلكەن ساۋىق كەشتى ۇيىمداستىرۋشى ءنازيپا قۇلجانوۆا دەلىنەدى مۇراعات ماتەريالىندا. ارحيۆ قۇجاتىن اقتارساڭىز, سەمەيدە 1917–1918 جىلدارى قازاق, ورىس, تاتار ترۋپپالارىنىڭ قىزمەت ەتكەنىن بايقاۋعا بولادى.

1920 جىلى تالاپتى قازاق جاس­تارى مەن وقىعاندارى «ەس-ايماق» اتتى ما­دەني-اعارتۋ قوعامىن قۇردى. اتاۋى­نىڭ ءوزى ايماقتى ەسەيتۋ, ساناسىن وياتۋ ءمانىن ۇستەدى. «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ 1922 جىل­دىڭ 22 اقپانىنداعى سانىندا «لۋ­نا­چارسكي تەاترىندا قازاق ساۋىعى بو­لادى. درامانىڭ سوڭىن الا يسا اقىن ­مەن جابايحان ءدۇبىر ۇلى ايتىسادى» دەلىن­گەن حابار تارايدى. ءبىر ايدان كەيىن ءدال سونداي حابارلامادا يسا مەن نۇرلى­بەك اقىننىڭ ايتىسقانى تارايدى. ال ءدال ­سول جىلى 17 جەلتوقسان كۇنى پەدتەحني­كۋم جاستارىنىڭ قاتىسۋىمەن «كۇنشى­عىس» ساۋىق كەشى ءوتتى. كەيبىر جەردە بۇل ­«شى­عىس» كەشى دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر.

راس, مۇحتار اۋەزوۆ ايتپاقشى, كاسىبي تەاتر ەلەمەنتتەرى قارقارالى ماڭىن­داعى قوياندى, قارقارا جارمەڭكەسىندەگى جيىن-تويعا, تىپتەن ودان ءارى تەرەڭدەسەك, قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى جار-جار مەن ايتىس, سالتتى سارالايتىن, ءداس­تۇردى دارىپتەيتىن مىڭجىلدىق مادە­نيەتىمىزدىڭ مايەگى بولىپ شىعادى. دەمەك قازاق تەاترىنىڭ دىڭگەگى ءتىپتى ارىدە قا­عىلعانىن ايعاقتايتىن دەرەك تە جەتەرلىك. قازىعىمىزدى نەعۇرلىم ارى اپارىپ قاقساق, تەاتر اياسى كەڭەيىپ سالارى انىق. بۇل ءوز شەجىرەمىزدى شەرتىپ, تاريحتىڭ قاتپارلى سىرىن بىلسەك دەگەن لەپەستە ايتىلعان يشارا.

تەاتر تويى اياسىندا الدىمەن «اباي تەاترى تاريح تولقىنىندا» رەسپۋب­ليكا­لىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەن­تسيا شىمىلدىعىن ءتۇردى. عىلىمي باسقو­سۋدا ءسوز العان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سەمەي في­ليا­لىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان ەردەمبەكوۆ الاش كەزەڭىنەن باستاۋ العان تەاتر كەلەشەكتە كورەرمەن كوڭىلىنىڭ كىلتىن تاۋىپ ەڭبەكتەنۋ جولى مەن رەپەرتۋارىن بايىتۋى تۋرالى جانە وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءبىرشاما وي ايتتى.

«مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلت تەاترى مەن درا­ماتۋرگياسى جايلى ويلارى جانە ونىڭ ترانسفورماتسيالانۋى» تاقىرى­بىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ «تەاتر جانە كينو» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امانكەلدى مۇقان, «قازاقستانداعى تەاتر ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى – اباي تەاترىنىڭ ماڭىزى» اتتى بايانداماسىمەن ونەرتانۋ دوكتورى, تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىن­دا­عى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى­­نىڭ پرو­فەسسورى باقىت نۇرپەيىس تەاتر­ تۋرالى تولعانىستاردى ورتا­عا سال­­دى. سونى­مەن قاتار جەرگىلىكتى عالىمدار مەن ونەر­تانۋشىلار دا وزگە تاقىرىپتار جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.

كونفەرەنتسيانىڭ ءتۇيىنى رە­تىندە اباي اتىنداعى تەاتردىڭ قوعامداعى ءرولى مەن تەاتردىڭ قالىپتاسۋى مەن دا­مۋى, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنە قوس­قان ۇلەسى جان-جاقتى قامتىلعان «تاريحى تەرەڭ تەاتر» اتتى كىتاپتىڭ تۇ­­ساۋى كەسىلىپ, تەاتر تاريحىنىڭ ما­ڭىز­­دى كەزەڭدەرىن, بەلگىلى ونەر قايرات­كەر­لەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن, تەاتر­دىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەگى ورنىن بايانداي­تىن «ويقۇدىقتا مازداعان تەاتر» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ كورسەتىلىمى ۇسىنىلدى.

سالتاناتتى ءىس-شارا اياسىندا پار­لا­مەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋ­لەن اشىم­باەۆ پەن مادەنيەت جانە اق­پا­رات ءمي­نيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇت­تىق­تاۋ حات­تارى وقىلدى. ايماق باسشى­سى نۇر­لان ۇران­حاەۆ تەاتر ۇجىمى مەن بارشا ونەر­سۇيەر قاۋىمدى ايتۋلى وقيعامەن قۇت­تىقتاپ, جاڭا اۆتوبۋستىڭ كىلتىن تابىس ەتتى.

«مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, عالياقپار تورەباەۆ سىندى كورنەكتى تۇلعالار قۇرعان مادەني ورتالىق ءوڭى­رىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تەاتردىڭ 90 جىل­دىق تاريحىندا ونەر سالاسىنداعى تولا­عاي تابىستاردىڭ شەجىرەسى جازىلدى. مۇحتار اۋەزوۆ: «تەاتر – ەڭ ۇلى بەينە­لەۋ ونەرىنىڭ ءبىرى», دەگەن ەكەن. بۇل – وبلىسىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق حال­قىنىڭ رۋحاني ماقتانىشى, ۇلتتىق ما­دەنيەتتىڭ جارقىن شامشىراعى. ىنتى­ماعى جاراسقان تەاتر ۇجىمىنا شابىتتى شىعارماشىلىق جولعا جاڭا جارقىن تابىستار تىلەيمىن!», – دەدى وبلىس اكىمى.

سونىمەن بىرگە اباي اتىن­دا­عى تەاتر­دىڭ دامۋى مەن شىعار­ماشىلىق جەتىستىكتەرگە جەت­كەن ونەر­پازدار ماراپاتتالدى. «ەڭ­بەك ارداگەرى» مەدالى ال­ميرا ايدار­حانوۆاعا تابىس ەتىل­دى. «مادە­نيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توس­بەل­گىسى­مەن نۇربەك تاشكەنباەۆ, تالعات تو­لەۋباەۆ, ەلەنا وبۋحوۆا, ايدوس باي­­گەلدين, ەرەن احمەتوۆ, نۇرجان حاسە­نوۆ, اسەل نۇرلانوۆا, ءاليا حا­مي­توۆا ماراپاتتالدى. سون­داي-اق مادەنيەت جانە اقپارات ءمي­نيسترىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى, «سە­مەي قالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسى توقسان جىل بويى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تىنىسىنا دەم بەرىپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ قازانىندا قايناعان تەاتر سالاسىنداعى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءىزىن جالعاعان ارتىستەرگە تابىس ەتىلدى.

«ەڭلىك – كەبەكپەن» ەسىك اشىپ, «ەس-ايماقپەن» ەر جەتىپ, ەڭسە تىكتەگەن ونەر ورداسى كەلەشەكتە دە ونەر تۋىندىلارىمەن ءورىس اشىپ, تەاتر سالاسىنىڭ تۇعىرىن تىكتەۋگە اتسالىسارى انىق.

سەمەي