ءمادينا قالاسىن بىلمەيتىن ادام جوققا ءتان. سەبەبى بۇل شاھار – مۇسىلمان بالاسى زيارات ەتۋگە بۇيىرىلعان الەمدەگى قاسيەتتى ءۇش ورىننىڭ ءبىرى. ونىڭ سىرتىندا بۇل شارىدە پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س) مەشىتى ورنالاسقان ءھام سوڭعى باقيلىق تۇراعى دا (زيراتى) وسىندا.
بۇرىندارى بۇل قالا تەك قۇلشىلىق وتەۋگە ءتيىس قاسيەتتى نىسان رەتىندە بەلگىلى بولسا, قازىرگى تاڭدا يسلام ءدىنى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋحاني ورداسى ىسپەتتى تاريحي-تانىمدىق ورىندار بوي كوتەرىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – پايعامبار مەشىتىنىڭ ارتقى قاپتالىندا ءبىر شاقىرىمداي قاشىقتاعى ءال-انباريا اۋدانى اۋماعىنداعى ءال-حيجاز تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان دار ءال-ءمادينا اتتى ونەر مۋزەيى. بۇل مادەني وشاق 1998 جىلى اشىلعان ەكەن.
قازىرگى تاڭدا مۋزەي ەكى قاباتتان جانە 16-عا جۋىق بولمەدەن تۇرادى. وندا يسلامعا دەيىنگى ءداۋىردىڭ ەكسپوناتتارى جانە ساۋد ارابياسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ارنايى ءبولىم بار. مۇراجايدا سونىمەن قاتار قولونەر دۇكەنى, ساۋدا الاڭى, كوفەحانا جانە مەيرامحانا بار.
اتالعان مۋزەيدە قازاق ساداعىنىڭ اتاسى سانالاتىن كونە قىپشاق ساداعى ساقتاۋلى تۇر. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن اشالاپ ايتاتىن دۇنيە – 622 جىلى ءمادينا قالاسىندا مۇحاممەد پايعامبار نەگىزىن قالاعان يسلام حاليفاتىنىڭ بايراعى 1259–1517 جىلدار ارالىعىندا مىسىرلىق قىپشاق-ماملۇكتەردىڭ قولىندا بولدى. ياعني وسى جىلدارى كۇللى حيجاز دالاسىنا مىسىر قىپشاقتارى بيلىك جۇرگىزىپ, قارۋدىڭ كۇشىمەن دالالىق اراب-بادەۋيلەر تاراپىنان ساۋدا كەرۋەندەرى مەن قاجىلاردى توناۋ ءىسى ورىستەپ كەتۋىنە بايلانىستى, ولاردى قورعاۋ ءۇشىن ءمادينا قالاسىنا كوشپەلى اسكەري بازا ورنالاستىرادى.
ءمادينا مۋزەيىندە تۇرعان قىپشاق ساداعى سول داۋىردەن قالعان مۇرا ەكەنى انىق. اتالعان ساداقتىڭ قۇرىلىمى مەن جاسالۋ ءتاسىلى ەجەلگى ازيالىق كوشپەلىلەر ۇلگىسىنە ۇقساس, كادىمگى ءمۇيىز استارلى, تارامىس دارتەلى ەجەلگى عۇن ساداعىنىڭ ءدال ءوزى. دەي تۇرعانمەن بولشەكتەرىن قۇراستىرعاندا اشاسىنا پايدالانىپ, ساداقتىڭ جالپى تۇرپاتىنا تۇتقاسى مەن سۇعىنى جالعانعان.
ساداق ات ۇستىنەن اتۋعا ىڭعايلانعاندىقتان موڭعول ساداعىنا قاراعاندا پوشىمى شاعىن. سۇعى ەجەلگى عۇن ساداعىنا قاراعاندا قىسقالاۋ ءارى ارنايى بولىگى بار. جالپى ءپىشىمى: تۇتقا, كورپۋس, كاسسان جانە سۇق قاتارلى ءتورت بولىكتەن تۇرادى. تۇتقاسى ازيا ساداعىنان وزگەشەلەۋ, ءيىنى العا قاراي قارىنسال شىعىڭقى پىشىندە ءھام جۇمىر ەمەس جالپاقتاۋ. بۇل قارۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وتە قۋاتتى, تەك مىقتى مەرگەندەر عانا تارتا الاتىنداي.
ءبىر قىزىعى, مۋزەيدە تۇرعان قىپشاق ساداعى – وتتى قارۋ تولىق قولدانىسقا ەنگەنگە دەيىن شىعىس ازيا, كىشى ازيا جەرىندە جاۋىنگەرلىك قارۋدىڭ باستى اتريبۋتى رەتىندە قىزمەت اتقارعان. ماديناداعى قىپشاق ساداعى الەمدىك قارۋتانۋشىلاردىڭ پايىمى بويىنشا «تاتار ساداعى» توبىنا جاقىن. ويتكەنى تاتار ساداعىنىڭ تۇتقاسى تۇرىك ساداعى سياقتى الدىنا قاراي شىعىڭقى جاسالادى.