قوس پروبلەما – ەكولوگيا جانە ەكونوميكا ماسەلەلەرىن شەشەتىن كەشەن

“تەحنوپاركتەر قۇرۋدىڭ قولدا بار – الماتى تۇبىندەگى الاتاۋ كەنتىندەگى اق­پا­راتتىق تەحنولوگيالار پاركىن, ستەپنو­گورداعى بيوتەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ, كۋرچاتوۆتاعى يادرو­لىق تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ عىلىمي بازاسىن ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت”.

(ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2003 جىلعى 4 ساۋىردەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان)

كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى “يادرولىق تەحنو­لوگيالار پاركى” اق-قا ساپارىمىز ۋاقىت جا­­عىنان الەمدە وسى پروبلەماعا بۇتىندەي باسقاشا كوزقاراس قالىپتاستىرعان ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سام­ميتتەن كەيىن ىلە-شالا بولدى. ءسامميتتىڭ الدىندا عانا مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “يز­ۆەستيا” گازەتىندە “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك” اتتى ماقالاسى قازاق­ستان­نىڭ بۇل سالاعا قاتىستى كوپ جاعىنان رەۆوليۋ­تسيا­لىق ۇستانىمىن ايقىنداپ بەردى. ءبىزدىڭ “يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى” اق پرەزيدەنتى ابزال قۇسايىنوۆپەن اڭگىمەمىز دە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماسەلەلەر, تەحنوپاركتى دامىتۋ بارىسى توڭىرەگىندە ءوربىدى. – ابزال تۇرسىنباي ۇلى, “يادرو­لىق تەحنولوگيالار پاركى” تەحنو­پاركىن قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ مىندەتتەرى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟ – مەملەكەت باسشىسى 2003 جىل­عى جولداۋىندا يادرولىق رەاك­تسيالار ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا, ەكونوميكا دامۋى يگىلىگى, ادامزات يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋ مىندەتىن قويعان ەدى. تەحنوپاركتىڭ باستى ميسسيا­سى – يادرولىق جانە ىلەسپەلى تەحنولوگيالار ارقىلى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن جوعارى تەحنولوگيالى كومپانيالاردى وركەندەتىپ, ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مىتۋعا جاردەمدەسۋ بولاتىن. ءبى­رىنشى كەزەڭنىڭ مىندەتى تەحنوپاركتىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ ەدى. بۇل ماسەلە بۇگىندە شەشىلدى. 2009 جىلعى ماۋسىمدا ەلۆ-4 ەلەكتروندارىنىڭ وندىرىستىك ۇدەتكىشى بازاسىندا راديا­تسيالىق تەحنولوگيالار كەشەنى پاي­دالانۋعا بەرىلدى. ۇدەتكىشتىڭ بىرەگەي مۇمكىندىكتەرى بۇل كەشەندە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءارتۇرلى سالالا­رى: قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋاشىلىق, تەمىر جول, مۇناي-گاز, مەديتسينا, تۋريزم, جانە ت.ب. سالالاردا جاقسارتىلعان سيپات­تاعى ماتەريالداردى وندىرۋگە جول اشادى. بۇدان باسقا, ءبىز اكىمشىلىك-وندىرىستىك كەشەنىن سالدىق, وندا بيزنەس-ينكۋباتور, بيزنەس-ورتالىق, وندىرىستىك جانە زەرتحانالىق ورىن­دار كوزدەلگەن. بيىل رادياتسيالىق تەحنولو­گيا­لار كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەگى قۇرى­لىستارىن باستايمىز. بۇل – يلۋ-10 ەلەكتروندارى ونەركاسىپتىك ۇدەت­كىشى بازاسىنداعى رادياتسيالىق زا­لالسىزداندىرۋ كورپۋسى. مەديتسينالىق بۇيىم­دار­دى جانە دارىلىك پرەپا­رات­تاردى رادياتسيالىق وڭدەۋ جانە زالالسىز­دان­دى­رۋعا, بىرجولعى شپريتس­تەردى, قان قۇيۋ جۇيەلەرىن, تىگەتىن ماتەريالداردى, بىرجولعى گينەكو­لوگيا­لىق ۇشتىقتاردى, مەدي­تسي­نا قاجەتتەرى ءۇشىن ىدىستار مەن ورامالاردى جانە مەديتسينالىق ار­نايى كيىمدەردى جوعارى دارەجەدە زالال­سىز­دان­دى­رۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا بۇل جەردە كابەل­دىك ونىمدەردى وڭدەۋ مەن رادياتسيالىق تۇردە تىگىسىن جاتقىزۋ جۇرگىزىلەدى, ول وق­شاۋلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ تەگىس جاتۋىن قامتاما­سىز ەتىپ, ءتىپتى مەحانيكالىق كۇش تۇسكەندە دە وقشاۋلاۋدىڭ ىعى­سۋىنا جول بەرمەيدى; وقشاۋلاۋعا مە­حانيكالىق قوسىمشا بەرىكتىك سي­پا­تىن بەرەدى; قوندىرۋ كەزىندە جۇ­مىس­تى قيىنداتپايدى جانە ۇزاق مەر­زىمگە توزىمدىلىگىن ۇستەيدى جانە ت.ب. قازىردىڭ وزىندە تەحنوپارك قۇرا­مىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇ­مىس ىستەۋدە. مىسالعا, قازاقتاندىق-كورەيلىك “Kaz-Kor Nu Tech Com­panى” بىرلەسكەن كومپانياسى “كاز­كور” جابىندىق گيدرووقشاۋلاۋ ماتەريالدارى ءوندىرىسىن باستادى. قازاقستاندىق-رەسەيلىك “Xsenon” كومپانياسى راداتسيالىق-تىگىندى فارمپرەپاراتتارىن جانە ەمدىك-اسحانالىق مينەرالدىق سۋىن شى­عارادى. ۋكراينالىق “دەمپۋرگ” ارىپتەس كومپانيامەن بىرگە تەمىر جول قۇرامالارى ءۇشىن تەجەگىش جاب­­دىقتار وندىرىسىنە كىرىستىك. بىرلەسكەن قازاقستاندىق-رەسەيلىك “Kazfoam” كاسىپورنى “ەكويزول” كوپىرشىك پوليەتيلەن شىعارۋمەن اينالىسۋدا. بۇل تەحنوپارك جۇمىس جاساي باستاعان ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قولعا العان اۋقىمدى جۇمىستارىمىزدىڭ باسى عانا. – بۇگىندە عىلىمي جاسالىم­دار­دىڭ, سونىڭ ىشىندە يادرولىق تەحنو­لوگيالار پاركى قىزمەتى سالاسىندا دا كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ءىس جۇزىندە بۇل جاعى قالاي بولىپ جاتىر؟ سىزدەردىڭ جاسالىمدارىڭىزداعى قازاقستاندىق تاۋارلار ۇلەسى قانداي؟ – عىلىمي جاسالىمداردى كوم­مەرتسيالاندىرۋ – وتە كۇردەلى جانە قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. مەنىڭ كوزقاراسىم بويىن­شا, عىلىمي جاسالىمداردى ويداعى­داي وتكىزۋ ءۇشىن ءۇش ماسەلەنى شەشۋ قاجەت: جۇمىس ادىستەمەسى, قارجى قا­راجاتتارىنىڭ بولۋى جانە كوماندا بولۋى. نەگىزىنەن تەحنوپاركتەر وسى مىندەتتەردى شەشۋى ءتيىس. ولار – عى­لىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى باي­لا­نىستىرۋشى بۋىن. بۇل مىندەتتەردىڭ وزەكتىلىگى بيىل باستالىپ وتىرعان جەدەلدەتە يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا دا كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ “يادرولىق تەحنو­­لوگيالار پاركى” ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا ءازىر. اتاپ وتەرلىگى, بىزدە توپتاسقان كوماندا بار, ول بيزنەس-جوسپارلاۋ, ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, جوبالاردى ازىرلەۋ, ەكونوميكالىق تالداۋ جاساۋ مىندەتتەرىن شەشە الادى. سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەر­زىمدە ءبىز جوعارى تەحنولوگيالار تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن بىرقاتار وندىرىستەر قۇردىق. بىزدەرگە ينۆەستيتسيالار قۇيىلا باستادى. ال ءبىزدىڭ جوبالارىمىزداعى قازاق­ستاندىق ۇلەسكە توقتالسام, وكىنىشكە قاراي, وتاندىق عالىمداردىڭ بەل­سەندىلىگى تومەن بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋىم قاجەت. ازىرگە ءبىز كوبىنە شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن جۇمىس جا­ساپ جاتىرمىز. دەگەنمەن, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى, العاش­قى قارلىعاش بار – اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ءبىر جوبانى ازىرلەپ جاتىرمىز. الايدا, ارينە, بۇل جەتكىلىكسىز. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگى تومەن بولۋى ولاردىڭ كىناسى ەمەس, قاسىرەتى دەپ ايتار ەدىم. ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر داعدىلار, كوممەرتسيالىق تاجىريبە كەرەك. مۇنى ىستەۋ وڭاي ەمەس. عا­­لىمدار ءوز جوبالارىن ەنگىزگىسى كەلە­دى, جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلىس بار, ءبى­راق ولار مۇنى قالاي ىستەۋدىڭ ءما­نىسىن بىلمەيدى. ولارعا بۇل ورايدا كوممەرتسيالاندىرۋ ۇدەرىسىندە كومەك كورسەتۋ تەحنوپاركتىڭ شۇعىل مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. ءبىز جۇمىسىمىزدى باستاعان ساتتەن ارىپتەستەر جاعىنان جولىمىز بول­عا­نىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ءبىز جا­بىق يادرولىق ورتالىقتار بويىن­شا بريتانيالىق باعدارلامامەن بەلسەندى جۇمىس جاساي باستادىق. ول ناق وسى يننوۆاتسيالىق بەل­سەن­دىلىكتى دامىتۋعا جانە عالىمدار­دىڭ جاسالىمدارىن كوممەرتسيالان­دى­رۋعا باعىتتالعان. باعدارلاما ياد­رولىق زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن قازاقستان, رەسەي, وزبەكستان, ارمە­نيا, گرۋزيا, ۋكراينا سياقتى ەل­دەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋدە. ءبىز ىنتى­ماقتاستىقتىڭ وسى تاجىريبەسىن 2006 جىلدان بەرى بەلسەندى قولدانىپ كەلەمىز. ونى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي بەيىمدەۋىمىز جاقسى جەمىسىن بەرۋدە. سوندىقتان دا ءبىز جاقىندا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولو­گيا­لار مينيسترلىگىنە ءبىزدىڭ ءتا­جىري­بەمىزدى قورىتۋ جونىندە ۇسىنىسپەن شىقتىق. ونى ءبىزدىڭ سالادا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ باسقا دا عى­لىمي ۇيىمدارى اراسىندا تاراتۋعا بولادى. مينيسترلىك ءبىزدىڭ ۇسىنى­سىمىزدى ماقۇلدادى, ەندى وسى باعىتتا ودان ءارى جۇمىس جاسايتىن بولامىز. – قالا وكىمەت ورىندارىمەن قارىم-قاتىناستارىڭىز قالاي؟ – يادرولىق تەحنولوگيالار تەح­نوپاركىن قۇرۋدا ەڭ الدىمەن ەكى ماق­سات كوزدەلدى. ونىڭ ءبىرى – ياد­رولىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى قولدا بار يادرولىق الەۋەتتى دامىتۋ بولسا, ەكىنشىسى – كۋرچاتوۆ قالا­سى­نىڭ ءوزىن دامىتۋ. ءبىز قازىردىڭ وزىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتا وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, ينۆەستيتسيالار مەن مامان­داردى تارتىپ, وسى ەكى مىندەتتى دە جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. ال جەرگىلىكتى اكىمدىك وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بىزگە بارىنشا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدە. بىزدەردە وتە جاقسى ءوزارا قارىم-قاتىناس جولعا قويىلعان. ۇلتتىق يادرولىق تەحنولوگيالار ورتالىعىمەن قاتار, ءبىز ەكىنشى قالاقۇراۋشى كاسىپورىن بولىپ تابىلامىز. بۇرىن شەتەل­دىك­تەرگە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتى عانا كورسەتەتىن بولسا, ەندى مۇندا كەلۋشىلەر “يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنە” دە كەلۋگە تىرىساتىن بول­­دى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە بىزدە اقش, انگليا, تۇركيا, رەسەي, ءۇن­دىستان جانە باسقا ەلدەردىڭ قازاق­ستانداعى 14 ەلشىسى بولىپ قايتتى. يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ قىزمەتىمەن 21 شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى تانىستى. مۇندا پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيستر­لى­گىنىڭ دەلەگاتسيالارى بولىپ تۇرادى. ال پان گي مۋننىڭ قالامىزعا ساپارى بارىسىندا تەحنوپاركتە شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن دەلەگاتسياسى بولدى. – ءسىزدىڭ پىكىرى­ڭىز­شە, “يادرولىق تەح­نو­لوگيالار پاركىنىڭ” تاياۋداعى جانە الىس كەلەشەكتەگى دامۋى قانداي بولادى دەپ سانايسىز؟ – تاياۋداعى جىل­داردا ءبىز بار­لىق ين­فرا­قۇرىلىمدىق نى­ساندار قۇرىلىسىن اياق­­تايمىز. اسىرەسە, راديواكتيۆتىك لاستان­عان مۇناي-گاز جابدىقتارىن تازارتۋ جانە زالال­سىزداندىرۋ كەشەنى تۋرالى باسا ايتقىم كەلەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلە ءوندىرۋشى كومپانيا­لار­­­دىڭ ەلەۋلى باس اۋرۋىنا اينالدى. ۇڭعىلاردى بۇرعىلاۋدا تابيعي رادياتسيا اسە­رىنەن جابدىقتار لاس­تانادى. ونى نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. ازىرشە بۇل جاب­دىقتاردى جيىپ, سوڭىنان جەرگە كومەدى. ءبىزدىڭ كەشەن ەكى پروبلە­مانى – ەكولوگيا جانە ەكونوميكا ماسە­لەلەرىن شەشەدى. بىرىنشىدەن, ءبىز ونى رادياتسيادان تازارتامىز جانە ونى جەرگە كومۋدىڭ قاجەتى بولماي قالا­دى. ەكىنشىدەن, وسى جابدىقتى قايتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاساپ, ونى شارۋاشىلىق اينالىمىنا قوسىپ, مەتالل سىنى­عى­نا جىبەرۋگە جول بەرمەيمىز. بۇل – ۇلكەن تيىمدىلىك. بولاشاقتا كلاستەردى كەڭەيتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ونىڭ ورتا­­لىعى – ءبىزدىڭ تەحنوپارك بولۋى ءتيىس. ودان وندىرىستىك كەشەندەر تارايدى. ايتقانداي, قاراعاندى ساۋلەتشىلەرى اكىمشىلىك-وندىرىستىك كەشەن عيما­را­­تىن جوبالاۋدا وسى يادرو يدەياسىن نە­گىزگە الدى, ودان ءارى اتومدار تارالادى. تەحنوپارك اينالاسىندا جاڭا وندىرىستەر, كاسىپورىندار بولادى, سەرۆيستىك كومپانيالار ورنالاسادى. ءبىزدىڭ ەسەپتەرىمىز بويىنشا, تەحنو­پارك كاسىپورىندارىنىڭ وزىندە 600-گە تارتا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بۇدان ەكى-ءۇش ەسە كوپ ادام قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىنا تارتىلادى. “يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ” دامۋى كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ دا وركەندەۋىنە جول اشاتىن بولادى دەپ ويلايمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اعىباي اياپبەرگەنوۆ. استانا – كۋرچاتوۆ – استانا.