حالقىمىزدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا داڭقى شىققان جاۋجۇرەك پەرزەنتتەرىنىڭ اراسىندا كەيىنگى بەيبىت ومىردەگى مىلتىقسىز مايداندا دا ەل مەن جەر مۇددەسىن قورعاپ, باستارىن بايگەگە تىككەن ەسىل ەرلەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جالەل قيزاتوۆ.
جەڭىسكە جول اشقان ەرلىك
قىزىلجار وڭىرىندەگى جالعىزتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اياقكول اۋلىندا دۇنيەگە كەلىپ, اتامەكەننىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتكەن الىپ باتىرداي تاۋعا قاراپ اسەرلەنىپ, ءورشىل مىنەزدى جىگىت جيىرما جاسىندا قاراعاي اۋلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءارى ديرەكتورى قىزمەتىنە كىرىسكەن 1940 جىلى اسكەرگە شاقىرىلعان. ۋكراينانىڭ چەرنيگوۆ وبلىسىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىندە سوعىس باستالىپ, اۋەلى ودەسسا قالاسىن, ودان كەيىن قىرىمدى قورعاۋعا قاتىسادى. مايدان قىزىپ جاتقانىنا قاراماستان, ساۋاتتى ءارى ورىس ءتىلىن ءتاۋىر بىلەتىن قازاق جىگىتى ستالينگراد قالاسىنداعى كىشى لەيتەنانتتار دايارلايتىن كۋرسقا الىنادى. ونى 1942 جىلعى قازان ايىندا بىتىرگەن سوڭ ستالينگراد مايدانىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاسقا كىرەدى. ال قىزىل ارميا جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ, قارسى شابۋىلعا شىعىپ, ۋكراينا جەرىنە اياق باسقاندا دنەپر وزەنىنىڭ بويىندا فاشيستەردىڭ مىقتى قورعانىسىنا تاپ بولادى. وسىعان وراي جالەل قيزاتوۆ باسقاراتىن ۆزۆودقا دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى جاۋدىڭ اتىس ۇيالارىن بارلاپ, كەڭەس اسكەرى وتەتىن وتكەل ىزدەستىرۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلەدى. بۇل اسكەري تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالعاندىعى تۋرالى باتىر ءوزىنىڭ ء«ومىر مەن ءولىم» كىتابىندا: ء«تۇن قاراڭعىلىعىن پايدالانىپ, ۋكراينالىق پارتيزاندار اكەلىپ بەرگەن قايىقتارعا وتىرىپ, دىبىس شىعارماستان ارعى بەتكە وتتىك. جاردىڭ استىنا جاسىرىنىپ, بارلاۋشىلاردى ىلگەرى قاراي جىبەردىك. ولاردىڭ انىقتاعانىنداي, نەمىستەردىڭ قورعانىسى كىرىپ-شىعاتىن اۋىزدارى كوزگە تۇسپەيتىن وكوپتار جۇيەسىنەن جانە 12 بلينداجدان تۇرادى ەكەن. ساقشىسىن ءلام دەگىزبەستەن جايراتتىق تا, شاعىن توپتارعا ءبولىنىپ, بلينداجداردى قاۋمالاي باستادىق. جاۋدىڭ ىشىندە امان قالعانى از. پلاتسدارمدى باسىپ الىپ, وندا بەرىك ورنىعىپ الدىق. تاڭ اتا بەس تانكتىڭ قولداۋىمەن فاشيستەر قارسى شابۋىلعا شىقتى. مەن راتسيا ارقىلى ءوزىمىزدىڭ ارتيللەريستەرمەن تىلدەستىم. سولاردىڭ كومەگىمەن جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىن تانكتەرىنەن ءبولىپ تاستاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن قارۋمەن ەكەۋىن كۇيرەتتىك, بىراق قالعاندارى جىلجي وتىرىپ, ءبىزدىڭ قورعانىستىڭ العى شەبىنە دەيىن جەتتى. مەن ەڭ الدىنداعى تانكتىڭ شىنجىر تابانى استىنا گراناتانى لاقتىرىپ, ك ۇلىن كوككە ۇشىردىم. ونىڭ ەكيپاجى اۆتوماتتىڭ ءبىر جايپاعانىنان قالمادى. باسقا تانكتەر كەيىن شەگىندى», دەپ اڭگىمەلەپتى. ونىڭ ۆزۆودى 1943 جىلعى 28 قىركۇيەكتەن 3 قازانعا دەيىن دنەپردەن ءوتۋ كەزىندەگى ۇرىستا ارتيللەريالىق باتارەيالاردىڭ جاۋ نىساندارىن ءدال اتقىلاۋىن ۇيلەستىرىپ, جاياۋ اسكەردىڭ ىلگەرىلەۋىنە جول اشقان. سول ەرلىگى ءۇشىن اعا لەيتەنانت ج.قيزاتوۆقا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1944 جىلعى 15 قاڭتارداعى جارلىعىمەن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلىپ, «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن لەنين وردەنى قوسا تاپسىرىلعان.
«ۇلتشىل دەگەن قارعى تاقسا دا...»
ول 1945 جىلى كاپيتان شەنىن الىپ, زاپاسقا شىققان سوڭ تۋعان ەلىنە ورالىپ, ەڭبەك جولىن جالعاستىردى. 1946-1957 جىلدارى سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, لەنين جانە بۋلاەۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعاسى بولدى. 1957 جىلى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن ەكىنشى مارتە لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كەيىن ادىلەتشىلدىگى مەن ۇلتجاندىلىعىنا بولا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, قىزمەتى تومەندەتىلىپ, بۋلاەۆ اۋدانىنداعى تامان ديۆيزياسى اتىنداعى كەڭشاردى, قاراقوعا ەلەۆاتورىن باسقاردى. بۇل تۋرالى باتىر ءوز كىتابىندا: «حرۋششەۆتىڭ اسىرا سىلتەۋى مەن سۋبەكتيۆيزمىنە قارسى شىعىپ, جازالاندىم. بىراق قورقىپ, تايسالعانىم جوق. پىكىرىمدى اشىق ايتا ءبىلدىم. ماسكەۋدىڭ, ورتالىقتىڭ زاڭسىزدىقتارىنا, ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدى قىسىمعا ۇشىراتقانىنا قارسىلىق بىلدىرگەنىمە وراي قانداي قاتاڭ سوققى بەرىپ, «ۇلتشىل» دەگەن قارعى تاقسا دا, ءبارى جالا بولسا دا, ءوزىمنىڭ مويىماعاندىعىمدى العا تارتا الامىن», دەپ جازدى.
«وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتالعان قۇجاتتاردا باتىر اتامىز تۋرالى دەرەكتەر بار. مىسالى, ماسكەۋدە وتەتىن كەزەكتى جينالىسقا قاتىسۋعا ارىپتەستەرىمەن بىرگە ساپارعا شىققان ج.قيزاتوۆتىڭ پويىز كۋپەسىندە وربىتكەن «اشىق سۇحباتى» كەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا تالقىلانىپتى. قابىلدانعان قاۋلىدا: «قيزاتوۆ جولداس كوكپ وك پلەنۋمىنىڭ مالەنكوۆ, كاگانوۆيچ جانە مولوتوۆتىڭ انتيپارتيالىق توبى بويىنشا قابىلداعان شەشىمدەرىن ايىپتاعان انتيپارتيالىق اڭگىمە جۇرگىزىپ, سول شەشىمدەردى دۇرىس ەمەس, ال ولاردى قىزمەتتەرىنەن الىپ, كوكپ وك تورالقاسىنىڭ قۇرامىنان شىعارۋ كورنەكتى قىزمەتكەرلەردى ورىنسىز سوققىعا جىعۋ دەپ ساناعان», دەپ جازىلىپتى. ال باتىردىڭ «قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى حاتشىلارى نەگە جەرگىلىكتى جەردەن ەمەس, شەتتەن اكەلىنەدى؟» دەگەن ساۋالى ونى بىردەن «ۇلتشىلدار» قاتارىنا قوسقانى ءسوزسىز. باتىردىڭ قىزمەتتىك مانسابى نەگە ورگە باسپاعاندىعىن وسىدان-اق تۇسىنۋگە بولادى», دەيدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆا.
سايراعان ءىزى قالدى سىر بويىندا
1968 جىلى قاراقوعا ەلەۆاتورىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ج.قيزاتوۆ قىزىلوردا وبلىستىق استىق ونىمدەرى باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. شىنتۋايتىندا, بۇل تىڭ كوتەرۋگە بايلانىستى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن باسقا ەتنوس وكىلدەرى كوپتەپ قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى حالقىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى تىم ازايىپ كەتكەن قىزىلجار وڭىرىندە كومپارتيانىڭ ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىن ودان ءارى بەلسەندى جۇرگىزۋگە اشىق قارسى شىعۋى ابدەن ىقتيمال باتىردان ونى «مادەني جەر اۋدارۋ» ارقىلى قۇتىلۋ امالى بولسا كەرەك. سول كەزدە سىر وڭىرىندە جاقسى ەلەۆاتورلار جوقتىعىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى ديقاندار جيناعان كۇرىشتى ىسىراپقا ۇشىراتپاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەدى. وسىعان وراي ج.قيزاتوۆ قىزىلوردا استىق ونىمدەرى كومبيناتىن, شيەلى, جالاعاش ەلەۆاتورلارىن سالۋعا ۇيىتقى بولادى. بۇعان قوسا, ۇكىمەت مۇشەلەرىنە بارىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ كۇرىش ءوسىرۋ سالاسىندا قالىپتاسقان قيىن جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, «اق مارجان» اتانعان ازىقتىق داقىلدىڭ باعاسىن ەكى ەسەگە دەيىن وسىرتەدى. وبلىستىڭ مال شارۋاشىلىعىن جەممەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كۇردەلى ماسەلەسىن شەشۋگە دە جاردەمىن تيگىزەدى.
باتىر باسشىنىڭ قاراماعىنداعى ۇجىمىنا قامقورلىعى دا ەرەكشە بولعان. بۇعان ونىڭ قول استىندا قىزمەت ىستەگەن ناعىزحان قارىمساقوۆتىڭ ءوز ەستەلىگىندە: «ج.قيزاتوۆ كۇرىش كومبيناتىنىڭ ەڭبەككەرلەرىنە قىزىلوردا قالاسىنىڭ «شۇعىلا» شاعىن اۋدانىندا ءجۇز پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالعىزدى. سول ۋاقىتتاعى زاڭ بويىنشا جاڭادان سالىنعان تۇرعىنجايدىڭ 10 پايىزىن – تاپسىرىس بەرۋشى, تاعى 10 پايىزىن – قۇرىلىسشىلار الىپ, قالعانى قالاعا بەرىلەتىن. ال جالەل اعا ءوز قىزمەتكەرلەرى اسا مۇقتاج بولىپ وتىرعان پاتەرلەردى مۇنداي تالاپايعا سالعىزبايتىنىن مالىمدەدى. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك ونى قولداعان جوق. سودان كەيىن ول كومبيناتتىڭ پارتيا, كاسىپوداق جانە كومسومول ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرىن شۇعىل جيناپ الىپ, ولارعا: «باسپاناسى جوقتاردىڭ ءبارى جاڭا تۇرعىن ۇيگە كىرىپ السىن», دەدى. وسى داۋ-داماي قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جالەل اعاعا سوگىس جاريالاۋىمەن اياقتالدى. بۇل جازامەن كەلىسپەگەن باتىر دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قابىلداۋىنا بارادى. ونى مۇقيات تىڭداعان رەسپۋبليكا باسشىسى: ء«يا, جالەل. مۇنداي ارەكەت ناعىز باتىردىڭ عانا قولىنان كەلەدى», دەپ, كومەكشىسىنە ج.قيزاتوۆتىڭ سوگىسىن الىپ تاستاۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن ەكەن», دەپ جازعانى ايعاق.
قىزىلوردالىقتار ىسكەر دە ءادىل ءارى جاناشىر باسشى بولعان ج.قيزاتوۆتى جەتپىس جاسقا قاراعان شاعىندا, 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات ەتىپ سايلادى. باتىر حالىق قالاۋلىسى رەتىندە, اسىرەسە ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتان زارداپ شەككەن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندەگى زاڭدى جەتىلدىرۋگە بەلسەنە اتسالىستى. 1995 جىلى ول «قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. ومىردەن وتكەن سوڭ ەسىمى قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە, №23 ورتا مەكتەپكە بەرىلدى.
توبىقتاي ءتۇيىن: سىر جۇرتىنىڭ كەڭەس زامانىندا قىزىلوردا وبلىسىنا باسقا وڭىرلەردەن قىزمەتى ءوسىرىلىپ نەمەسە روتاتسيالانىپ, ال شىندىعىندا, كومپارتيا باسشىلارىنا ءارتۇرلى سەبەپپەن جاقپاي, «مادەني جەر اۋدارىلىپ» كەلگەن جالەل قيزاتوۆ سىندى نار تۇلعالى ازاماتتاردى كوزدەرى تىرىسىندە دە, بۇ دۇنيەدەن وزعان سوڭ دا ەشكىمنىڭ قاس-قاباعىنا قاراماستان, ەرەكشە قادىرلەي بىلگەن ادىلەتشىل دە كەسەك مىنەزىنە, كەڭ پەيىلى مەن كەمەڭگەرلىگىنە قالاي رازى بولماسسىڭ.