وت قالام

بالا كۇننەن قۇيما قۇلاق زاماش ەرتەگىلەر تىڭداۋعا قۇمارتىپ, ەستىگەن ولەڭىن بىردەن جاتتاپ الىپ ءوسىپتى. وسى كۇنى دە ءوزىنىڭ عانا ەمەس, تالاي قازاق اقىن­دارىنىڭ ولەڭدەرىن ساعاتتاپ ايتۋعا بار.

وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى اۋىلدىڭ, مەكتەپتىڭ شاعىن كىتاپحانالارى­نان كوركەم كىتاپتىڭ تالايىن تالاسا وقى­عان, تامسانىپ وسكەن تالپىنىستى بالانىڭ ۇشقىر قيالى بالاۋسا جىر بولىپ توگىلىپتى. تابيعات كورىنىستەرىن سيپاتتاعان شۋماقتارىن الدىمەن تىڭدايتىندار اتاسى ابدەش (شىن ەسىمى ءابدىراسۇل) جانە اجەسى ءماريا. زاكەڭ وسى اتاسى مەن اجەسى باۋىرىنا باسقان تۇڭعىش نەمەرەلەرى ەكەن.

1967 جىلى دايىر اۋلىندا ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەن سوڭ تالاپتارى تاۋداي, ءبىر مەكتەپتە وقىعان قاناتتاس, وسكەلەڭ دوستار زامانبەك پەن عالىم ءوزارا ۋادەلەرى بو­يىنشا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جۋرناليست وقۋىنا ءتۇسۋ ءۇشىن الماتىعا تارتادى. ءا دەگەننەن جولى بولماي, اۋىلعا قايتقان جاستاردىڭ تاۋى شاعىلعان جوق. اقىندىق قابىلەتى تاسىپ, شابىتى جانىپ جۇرگەن شاعىندا زامانبەك اسكەرگە الىنادى. شىعىس ۇلانى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت جاعاسىنان ءبىر-اق شىعادى. ەكى جىل وتان قورعاۋ ازاماتتىق بورىشىن ابىرويلى اتقارعان جاس سارباز سول زامانداعى ۇلكەن مەرەي – كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. داپتەرىنە جاۋىنگەر جىرلارى جازىلادى.

«تەنتەك جەلگە ءبىر جىرتىس جىرت­قىزالىق»,

دەسە كەرەك كارى اسپان بۇلتتى ىزا عىپ.

جاس ارۋداي وربىسكەن تۇڭعىش رەت,

قويا بەردى التىن كۇن كۇرت قىزارىپ».

«سولتۇستىكتىڭ كۇزگى كەشى» دەگەن ولەڭ­­­نىڭ بۇل شۋماقتارى مۇزدى مۇحيت جاعا­لاۋىن­داعى تابيعات پەن ونىڭ وزگەشە كەلبەتى سول­تۇستىكتە بولىپ كورمەگەن ادامنىڭ كوز الدىنا ەلەستەر كوركەم سۋرەت.

زامانبەك 1970 جىلى اسكەردەن ورالعان بەتتە قايتادان الماتىعا جول تارتادى. اڭسا­عان وقۋى قازاق مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. فاكۋلتەت دەكانى تالاي قالامگەردىڭ قادىر­مەندى ۇستازى, عالىم تاۋمان اماندوسوۆ ەدى. دەكان كۋرس­تى 25 ستۋدەنتتەن «ا» ەرەسەكتەر جانە «ب» جاستار توبىنا بولگەن. ەرەسەكتەر ەڭبەك وتىلىمەن تۇسكەندەر دە, جاستار مەكتەپتى سول جىلى ءبىتىرىپ وقۋعا قابىلدانعاندار ەدى. ءارىسى ون جىلداي جاس ايىرمامەن كەلگەن دە, باسقا دا جاسى ۇلكەن جىگىتتەر مەن قىزدار از بولماي شىقتى. دەكان «ا» توبىنىڭ جەتەكشىلىگىنە (ستاروستا)­ اسكەردەن ابىرويلى ورالعان ازامات, كەل­بەتى كوز تارتار جىگىت زامانبەكتى تاڭدادى. «ستاروستاعا» تاعايىندالعان ستۋ­دەنت­تىڭ مىندەتى كۋرستىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلۋ. اقىن زامانبەك ىركىلمەدى, قاتار­لاستارىن ءۇيىرىپ اكەتتى, ستۋدەنت-جاستار ديسپۋتتارىندا ءسوز سويلەيتىن دە زامانبەك, وي-ءورىسى كەڭ, سوزىنە سەنىمدى, ولەڭدەر وقيتىن دا زامانبەك – وزەگىنەن ولەڭ اقتارىلىپ جاتادى. وسىلاي بەدەل الدى.

1975 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ زاكەڭ جولداماعا ساي وسكەمەندەگى وبلىستىق ستۋدياعا رەداكتور بولىپ ورنا­لاستى. جاڭا جەر, ورىسى باسىم ورتا­نىڭ قىم-قۋىت كۇيبەڭ تىرشىلىگى ونىڭ سەرى بولمىسىن ەلىكتىرە قويماعان. ال­تايدىڭ باۋرايىندا جۇرسە دە قيالى قيانداعى الاتاۋ, كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندە اياۋ­لى الماتى, بەس جىل جۇپ جازباعان قيماس دوستار... ماقساتى – شىعارماشىلىق ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن استانا الماتىعا, ۇلكەن ورتاعا قالايدا جەتۋ.

شىعىس قازاقستانعا پارتيانىڭ پارمەنىمەن جىبەرىلگەن زامانبەك وندا كوپ ايالداي قويمادى, كوڭىلىندەگى ۇلكەن ارمان-ماقسات جارتى جىلعا جەتەر-جەتپەستە وعان ات باسىن ءبىرجولاتا الماتىعا بۇرعىزدى. الماتىدا جۇمىس تابۋ, ورنالاسۋ, اسىرەسە تالاي قازاق بالاسىنا جاساندى كەدەرگى بولعان قالاعا تۇراقتى تىركەلۋ دەيتىن وڭايعا تۇسكەن جوق. اۋەلى ءبىرشاما ۋاقىت «قازاقستان پيونەرى» (قازىر «ۇلان») گا­زەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ىستەيدى, سودان كەيىن ءساتى ءتۇسىپ, «جازۋشى» باسپاسىنا اۋدار­ما بولىمىنە رەداكتور بولىپ اۋىسادى.

اۋدارما ۇلكەن ورتاعا جاڭا تۇسكەن جاس قالامگەر ءۇشىن شىعارماشىلىق جۇمىستىڭ بۇرىن ارالاسا قويماعان تىڭ سالاسى ەدى. «وسى قىزمەتىم مەنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىمە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسادى. باسپانىڭ قىم-قۋىت جۇمىستارى جانە ارا-اراسىندا ءوزىم دە قولعا الىپ, ءتارجىما ىسىنە شىنداپ كىرىسۋىم ءبىرجولاتا اۋدارما قازىعىنا بايلاپ تاستاعانداي كۇي كەشتىم. شىنى كەرەك, ولەڭدى ارا-تۇرا عانا جازاتىن بولدىم» دەپ ەسكە الادى زاكەڭ. ايت­قانىنداي, زامانبەكتىڭ 2010 جىلى استانادا «فوليانت» باسپاسىنان شىققان «جان سىرىم» اتتى جىر جيناعىنىڭ العى سوزىندە «جيىرما جىلداي ادەبيەت باسپاسىندا جۇمىس ىستەپ, قازاننىڭ قۇلاعىندا جۇرسەم دە ولەڭدەرىمدى باسىن قوسىپ, جەكە جيناق كۇيىندە جاريالاۋعا اسىققان ەمەسپىن. ءتىپتى انا ءبىر جىلى, جان دوسىم ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىندە جۇرگەندە: «كىتابىڭدى شىعا­رايىق, ءبىر جيناقتىق جاقسى ولەڭىڭ بارىن بىلەمىن عوي» دەگەندە دە قوزعالا قوي­ماعانمىن. ولەڭدى ءوزىم ءۇشىن, جان ءورتىم­دى باسۋ ءۇشىن, جاقسىلارعا جۇرەگىمدى اشۋ ءۇشىن عانا جازاتىنمىن. الپىستىڭ اسقا­رى­نا اتتاعان وسى تۇستا دوستارىم تاعى قولقا­لاپ, ءار جىلدارداعى جىرلارىمدى وقىر­مان نا­زارىنا ۇسىنىپ وتىرمىن» دەگەنى دە بار. ودان كەيىنگى ولەڭ جيناعى – 2019 جىلى الماتىدا «توعاناي ت.» باسپاسىنان جارىق كورگەن «جىلدارىم – گۇل باعىم».

«مەن قالاي جىر جازۋدان توقتالامىن,

قولىمدا تۇرعان كەزدە وت قالامىم.

مەن ءۇشىن بىقسىپ جانۋ ماقسات ەمەس,

مەن جانسام لاپ ەتەم دە جوق بولامىن,

دەپ ءبىر شارپىسا, ودان ءارى:

جانىم مەنىڭ جىرعا تولى, جىگىتتەر,

جانىم مەنىڭ بايكال سىندى تۇنىق كول.

سول تۇنىقتى اساۋ تولقىن شايقاعان,

كەزدەرىندە مىقتى بولساڭ ۇعىپ كور»,

دەپ, جانىنىڭ تۇنىق تۇڭعيىعىنا تارتادى.

اقىننىڭ كوڭىل قىلىن شەرتكەن عاشىق­تىق جىرلارى دا وقىرمانىن بەيجاي قالدىرماي, اسەرلى سەزىمگە بولەيتىنى انىق.

زاكەڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ عيمارا­تىندا ورنالاسقان بەلدى باسپادا ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتى. باسپانىڭ پوەزيا بو­لىمىندە دە قىزمەت اتقاردى, تالاي قالام­گەردىڭ كىتابىنا رەداكتور بولىپ, جولىن اشتى. نەبىر جاقسى مەن جاي­ساڭعا جاناستى, سوزدەرىن تىڭدادى, كەي­بىر مىنەز-قىلىقتارىن اڭدادى. سودان تۇيگەن پايىمدارى كەلە-كەلە مولتەك سىر, ەستەلىكتەرگە اينالدى. زامانبەك ءوز كوزىمەن كورگەن وقيعالارىنان, كوڭىلىنە تۇيگەندەرىنەن ايگىلى اقىن-جازۋشىلار ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, عالي ورمانوۆ, جۇبان مول­داعاليەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, توقاش بەر­دياروۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ساعي جيەن­باەۆ, مۇحتار شاحانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, ءىسلام جارىلعاپوۆ, مارات بارمانقۇلوۆ, ونەر ادامدارى اسقار توقپانوۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ, تۇلعالار شىڭعىس ايتماتوۆ, قايسىن كۋليەۆ, ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, سونداي-اق بىرقاتار زامانداسى تۋرالى شەرتكەن سىرلار وقۋعا عانا قىزىق ەمەس, سول جاعدايلاردان تۇيگەن ويلارىمەن دە اسەرلى ءارى وزەكتى.

زامانبەك اسىرەسە اۋدارما سالا­سىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى, بۇعان دەيىن بۇ­عىپ جات­قان تالانتى اشىلدى. تالاپتى اۋدارماشى­دان تالانتتى اۋدار­ما ماي­تالمانى­نا اينالدى. ايگىلى ورىس جازۋشىسى بوريس ۆاسيلەۆتىڭ «تامىل­جىعان تاڭ» دەگەن پو­ۆەسى مەن بىرقاتار اڭگىمەسىن, بولگار جازۋ­شىسى گەورگي كاراسلاۆوۆتىڭ «شە­شۋشى ساعات» رومانىن, اعىلشىن جازۋشىسى چارلز ديككەنستىڭ «وليۆەر ءتۆيس­تىڭ باسىنان كەشكەندەرى», الجير جازۋ­شىسى مۋلۋد ماممەريدىڭ «اپيىن مەن تاياق», ء«شول دالانى كەسىپ ءوتۋ» رومان­دارىن, فرانتسۋز قالامگەرى ۆيكتور گيۋگونىڭ «الاستالعاندار» رومانىنىڭ ءبىرىنشى تومىن (ەكىنشى تومىن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اۋدارعان), امەريكالىق جازۋشىلار ستيۆەن­ كينگتىڭ «سول», فرەنسيس سكوتت فيتسدجە­رال­دتىڭ « ۇلى گەتسبي» روماندارىن­ انا تىلىمىزدە تامىلجىتا سويلەتتى. سونداي-اق تۋىس­قان مالقار اقىنى ءتانزيلا زۇما­قۇ­لوۆا­نىڭ «سالتانات» ولەڭدەر جينا­عىن, «قىر­عىز ەرتەگىلەرىن», ا.گورياەۆ پەن ۆ.ءزي­ميانيننىڭ «تاماشا ادامدار عۇمىر­بايانى» سەرياسىمەن ۇلى مەملەكەت جانە ساياسي قايراتكەر دج.نەرۋ تۋرالى­ «نەرۋ» عىلىمي-كوركەم ءومىربايان كىتا­بىن قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ رۋحاني قازىنا­سىنا قوستى. «حابار» تەلەارناسىن­دا ءبىراز جىل قىزمەت اتقارىپ, مۇندا دا جۇز­دەگەن كوركەم تەلەسەريالداردى, مۋلت­فيلمدەردى, تانىمدىق دەرەكتى فيلم­دەر­دى كورەرمەنگە ۇسىندى, قازاق تىلىندەگى كور­سەتىلىمدەر اياسىن ساپالى كەڭەيتۋگە بەلسەنە زور ۇلەس قوستى.

زامانبەك قازىر قازاقستان جازۋشى­لار وداعى اۋدارما كەڭەسىنىڭ توراعاسى. ادە­بي جىل قورىتىندىسىن­دا بۇگىنگى كور­كەم اۋدار­­ما­نىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جان­اشىر­­ وي­­لارىن ورتاعا سالىپ, جە­تىستىكتەر مەن ولقى­لىقتاردى بىلىكتى تال­دايدى. زامانبەك اب­دەشەۆ ءوزى ۇلگى تۇتا­تىن قازاق اۋدار­ماسىنىڭ الدىڭعى تول­قىن مايتال­مان­دارى ءجۇسىپ التاي­باەۆ, احمەت ەل­ش­ىبەكوۆ, ءىسلام جارىل­عاپوۆ, ءابىل­ما­­جىن جۇماباەۆ, عابباس جۇماباەۆ, حاسەن وزدەنباەۆ, عايسا سارمۇرزين, نياز سىزدىقوۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, جىرلاردى وزدەرى جازعان دۇنيەدەي قۇلپىرتىپ جىبەرەتىن ساعي جيەنباەۆ, ءىزتاي مامبە­توۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ بىرەگەي ءىز­باسارى. بۇگىندە 75 جىلدىق مەرەيجاسقا تو­لىپ وتىرعان زاكەڭدى وسى مايتالماندار قا­تارىنا لايىقتى قوسامىز. اۋدارما سالا­سىنداعى ىرگەلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن زامانبەك ابدەشەۆكە حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى بەرىلدى, قارىمدى قالامگەر «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ءوزى تۋىپ-وسكەن شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

اقىن, اۋدارماشى زامانبەك ابدەشەۆ تۋرالى اڭگىمەمىز ونىڭ وتباسىلىق ورتاسى تۋرالى ايتپاي كەتسەك تولىق بولماس ەدى. اتاسى مەن اجەسىنىڭ بالاسى بولىپ وسكەن زاكەڭنىڭ جاندارى ءجانناتتا بولعىر اتا-انالارى زيادابەك اعا مەن گۇلجامال اپا, اياۋلى جان جارى كابيرا بايمۇقانبەتوۆا وتە جايساڭ, ىزەتشىل دە ىزگى جاندار ەدى. تۇڭعىش نەمەرەلەرى دۇنيەگە كەلگەندە اعا مەن اپا ونىڭ ەسىمىن وزدەرى قويۋدىڭ ورنىنا دوستارى بىزگە تاڭداتىپ ەدى-اۋ! قازاق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ وپەرا ستۋدياسىندا ايگىلى بيبىگۇل تولەگەنوۆاعا شاكىرت بولعان كابيرا ۇستازىنىڭ مانەرىنەن اۋماي تامىلجىتا ءان سالىپ, ورتامىزدىڭ گ ۇلى بولىپ ءجۇرۋشى ەدى. وتاعاسىنىڭ, وتباسىنىڭ جايىن جاساعان كابيرا ومىردە ونەر جولىن قۋعان جوق. دوسىمىز ساۋىتبەكتىڭ زايىبى جۋرناليست ءماريا «كابيرانىڭ ءانى» دەگەن ءمولدىر ەستەلىك جازدى. كابيرانىڭ دا دۇنيەدەن وتكەنىنە ون جىل تولىپ قالدى, جاقىندا وسىعان وراي ارۋاقتار رۋحىنا ارناپ اس بەرىلدى. كابيرا جانە ونىڭ اتا-ەنەلەرى زيادابەك اعا مەن گۇلجامال اپا تۋرالى قانشاما تەبىرەنىستى ەستەلىكتەر ايتىلدى. قىزىڭ ءىزىڭ, ۇلىڭ ءوزىڭ دەگەن. كابيرا مەن زامانبەكتىڭ اتىن ءوزىمىز قويعان ۇلكەن ۇلى ايدار, ودان كەيىن ريزاگۇل, الماس, ينديرا ەسىمدى ۇل-قىزدارى بۇگىندە ءۇيلى-جايلى, ۇرپاق ءوسىرىپ, وركەن جايعان.

ماقالامىزدىڭ باسىندا 1975 جىلى ۋني­ۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, ەندى ستۋدەنتتىك بەي­جاي­لاۋ شاقتان ۇلكەن ەڭبەك, شىعارما­شى­لىق ءومىر جولىنا اتتانىپ كەتە بارىپ ەدىك دەپ جازعانمىن. سودان بەرى ەلۋ جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى, وسى جارتىعاسىر­لىق شىعارماشىلىق بەلەستەرگە قورى­تىندى جاساساق, كۋرس تۇلەكتەرى جەتكەن, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي, ولاردىڭ قازاق رۋ­حانياتىن مولىقتىرۋعا قوسقان ۇلەس­تەرى از ەمەس. قازاق ءسوزىنىڭ بۇگىنگى ورەن جۇيرىكتەرىنىڭ بەل ورتاسىندا وت قالام اقىن, ايشىقتى اۋدارماشى زامانبەك ابدەشەۆ تە لايىقتى تۇر.

اقايدار ىسىم ۇلى,

قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى