مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ءبىرىنشى كەزەكتەگى ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالار قاتارىندا ەنەرگەتيكا سەكتورى مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالالارىن, جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن اتادى. بۇل رەتتە تەك مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا سەنىم ارتۋ – جەتكىلىكسىز. ەكونوميكاعا جەكە ينۆەستيتسيانى كوپتەپ تارتۋ تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ء(مجا) ماڭىزىنا توقتالىپ, ۇكىمەتكە ءمجا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار پۋلىن ايقىنداۋدى تاپسىردى.
قاي مەجەدەمىز؟
«قازاقستاندىق مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى اسلان قاليعازيننىڭ ايتۋىنشا, ءمجا كومەگىمەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ۇمتىلاتىن ەلدەردى قولداۋدا ازيا دامۋ بانكى (ادب), ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (ەقدب), دۇنيەجۇزىلىك بانك (دب) سياقتى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى شەشۋشى ءرول اتقارادى. بۇل ۇيىمدار قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, جوبالاردى دايىنداۋ مەن ىسكە اسىرۋدى جاقسارتۋعا كومەكتەسەتىن تەحنيكالىق كومەك, كونسالتينگتىك قىزمەتتەر ۇسىنادى.
ادب «Asia Pacific Project Preparation Facility» (AP3F) پلاتفورماسى ارقىلى ءمجا سالاسىنداعى باستامالاردى بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ ءمجا سالاسىنداعى ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پراكتيكالىق باسشىلىق ءمجا باعدارلامالارى تولىق قولدانىلعانعا دەيىن ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردەن ءوتۋ ۇردىستەرىن انىقتاعان», دەپ ءتۇسىندىردى اسلان ەرمەك ۇلى.
ء«بىرىنشى كەزەڭ, ناقتى جوبالاردىڭ سانى از كەزدە, ءمجا-ءنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوپ كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەدى. اۋەلى ءمجا جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ينستيتۋتتى, ۇدەرىس پەن ءراسىمدى دامىتۋ قاجەت. ەكىنشى كەزەڭ, زاڭنامانى رەفورمالاپ, ستراتەگيالىق جانە پراكتيكالىق باستى قاعيدانى جاريالاپ, ءمجا ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ماماندانعان قۇرىلىم قۇرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ءمجا مودەلىن ناقتىلاپ, وعان قاتىستى نارىقتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءلازىم. جوبا پورتفەلىن كەڭەيتىپ, ءارتۇرلى سەكتوردى قامتىپ, قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا كوزىن تارتۋ سىندى ۇدەرىس بەلگىلەنۋگە ءتيىس», دەپ پىكىرىن جالعاستىردى باسقارما توراعاسى.
ايتۋىنشا, تەك ءۇشىنشى كەزەڭدە باعدارلاما ماڭىزدى بولا باستايدى. بۇل ساتىدا بىرنەشە ەل عانا ورنالاسقان.
ء«بىزدىڭ ەل ءمجا دامۋىنىڭ ەكىنشى ساتىسىندا تۇر. ءمجا-ءنى دامىتۋ – جەكە ينۆەستورعا ەلدىڭ تارتىمدىعىن ارتتىرۋعا جۇرگىزەتىن ينستيتۋتسيونالدىق جانە زاڭنامالىق رەفورمالارعا نەگىزدەلەدى. جالپى, ءمجا تۋرالى زاڭ قابىلدانعان ساتتەن باستاپ ەلدە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, كولىك, اقپاراتتىق جۇيەلەر سياقتى نەگىزگى ينفراقۇرىلىمدىق سالالاردى قامتيتىن 1 300-دەن استام ءمجا جوباسى ىسكە اسىرىلدى», دەدى باسقارما توراعاسى.
بىلتىر الەۋمەتتىك سالادا ءمجا-ءنى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قابىلدانعان.
ءمجا شەڭبەرىندە داميتىن شوب
ەلدەگى ءمجا ورتالىعىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانعان جوبالار بازاسىندا ءمجا جوبالارىنىڭ كوپشىلىگى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە (1 058 جوبا) ىسكە اسىرىلعانى كورىنىپ تۇر. بۇل جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردى قىزمەت كورسەتۋ جانە جۇمىستاردى ورىنداۋ ۇدەرىسىنە تارتۋعا ىقپال ەتەدى.
ء«بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جوبالار شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋعا, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, سپورت نىسانىمەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇدان باسقا, شوب باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن مەديتسينالىق مەكەمەلەر قۇرۋ بويىنشا ءمجا تەتىگى ارقىلى جوباعا قاتىسادى», دەيدى.
ىسكە اسقان ىلكىمدى جوبالار
العاشقى كونتسەسسيالىق كەلىسىمدەر 2005 جىلى جاسالا باستاعان. ولار ايماق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان. 2015 جىلى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ءمجا شارتتارى سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە سەرپىن بەردى.
«وسى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن جالپى قۇنى 2 187,6 ملرد تەڭگە بولاتىن 1 072 ءمجا جانە كونتسەسسيا شارتتارى جاسالدى. ونىڭ ىشىندە باعاسى 1 243,7 ملرد تەڭگە بولاتىن 14 رەسپۋبليكالىق جوبا جانە قۇنى 943,9 ملرد تەڭگە تۇراتىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 1 058 ءمجا جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ءمجا جوباسىنىڭ ەڭ كوپ سانى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تيەسىلى. ونىڭ جالپى قۇنى – 194 ملرد تەڭگە. كاپيتالدى كوپ قاجەت ەتەتىن كولىك جانە ينفراقۇرىلىم سالاسىندا قۇنى 850 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 جوبا قولعا الىنىپ جاتىر», دەدى ورتالىقتىڭ ءمجا جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى باعالاۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورى ايگۇل سادىقوۆا.
ءمجا جوباسىنىڭ ءبىرى – «شار – وسكەمەن ستانساسى» تەمىرجول جەلىسى. وسى ىرگەلى جوبانىڭ ارقاسىندا وڭتۇستىك باعىتتا 328 شاقىرىم جانە سولتۇستىك باعىتتا 92 شاقىرىم تاسىمالداۋ قاشىقتىعى قىسقاردى. ستاندارتتى ەمەس جۇكتەردى تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. بۇرىن شىعىستان ەلدىڭ باسقا ايماقتارىنا جەتۋ ءۇشىن پويىز كورشى مەملەكەتتىڭ ستانساسىنا بارىپ, بىرنەشە ساعات تۇرۋى كەرەك ەدى. بۇل جولاۋشىعا دا, جۇك تاسىمالداۋشىعا دا وتە ىڭعايسىز بولدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ماسەلە شەشىلدى.
كونتسەسسيا سالاسىنداعى العاشقى جوبانىڭ ءبىرى – ۇزىندىعى 486 شاقىرىم بولاتىن «سولتۇستىك قازاقستان – اقتوبە وبلىسى» وڭىرارالىق ەلەكتر بەرۋ جەلىسى. جوبا اقتوبەنىڭ ەنەرگيا تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. بۇرىن ايماق رەسپۋبليكانىڭ بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جەلىسىنە قوسىلماعان ەدى. ەلەكتر ەنەرگياسى رەسەيدەن ەكسپورتتالىپ كەلدى. سالدارىنان تاريف تۇراقتى ءوسىپ وتىردى. اتالعان جوبا ناتيجەسىندە بەرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى ۇلعايىپ قانا قويماي, تۇپكى تۇتىنۋشى ءۇشىن قۇنى دا تومەندەدى.
«سوڭعى 3 جىلدا استانا مەن اتىراۋدا ءمجا تەتىگىمەن مەكتەپتەر سالىنىپ جاتىر. 16 مىڭعا جۋىق بالا جابدىقتالعان جاڭا مەكتەپتە وقۋعا مۇمكىندىك الدى. تۇركىستان وبلىسىندا ءمجا بويىنشا 20-دان استام جايلى مەكتەپ سالۋ جوسپارلاندى. ءمجا جوبالارى سپورت سالاسىندا دا بار. مىسالى, ۇلتتىق قۇرامانى دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن استاناداعى «تارلان» مۇز ارەناسى, پاراليمپيادالىق جاتتىعۋ ورتالىعى. وسى نىساندا جاتتىعاتىن 44 سپورتشى بيىل پاريجدەگى وليمپيا ويىندارىندا 9 سپورت ءتۇرى بويىنشا باق سىنادى», دەيدى ايگۇل سادىقوۆا.
جۇيە تسيفرلانىپ جاتىر
مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ بىلتىردان بەرى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى نەگىزگى قادام – ەۋرازيالىق دامۋ بانكى گرانتىمەن بيۋدجەتكە جۇكتەمەسىز ىسكە اسىرىلعان جەكە ارىپتەستى ىرىكتەۋ بويىنشا كونكۋرستىق ءراسىمدى وتكىزۋگە پورتال قۇرۋ.
ء«مجا تۋرالى» زاڭعا ء«مجا ۆەب-پورتالى» مەن ء«مجا ۆەب-پورتالىنىڭ وپەراتورى» سياقتى جاڭا ۇعىم ەندى. بۇل «ەلەكتروندىق قارجى ورتالىعى» اق-عا وپەراتور ءرولىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءمجا جوباسىن جوسپارلاۋ مەن ىسكە اسىرۋ ەرەجەسى ۆەب-پورتال ارقىلى جۇرگىزىلەتىن ءراسىمدى قامتۋ ءۇشىن جاڭاردى. قاعازدان تسيفرلىق فورماتقا كوشۋ كونكۋرس اشىقتىعىن ارتتىرىپ, بيزنەس پەن حالىققا اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ەداۋىر جاقسارتتى. پورتالدا 219 كونكۋرس جاريالاندى. 300-دەن استام الەۋەتتى جەكەشە ارىپتەس تىركەلدى. ونىڭ كوبى بايقاۋعا قاتىسۋعا تسيفرلاندىرۋدى پايدالانادى. يگى ءىس ءوتىنىم بەرۋ ۇدەرىسىن جانە مەملەكەتتىك ورگانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جەڭىلدەتەدى. بۇل مەملەكەت پەن جەكە سەكتور اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ءتيىمدى جانە اشىق ورتا جاسايدى», دەدى اسلان ەرمەك ۇلى.
دامۋ جولىن رەتتەيتىن زاڭ
ءمجا تۋرالى زاڭناما بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىمەن, بىرنەشە ءتۇيىندى ماسەلەنى ايتقان ءجون. ءبىرىنشى, قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق كەدەرگى. قازىرگى زاڭنىڭ كۇردەلىلىگى مەن قايتالاناتىن نورمالارى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تۇر. «كونتسەسسيالار تۋرالى» زاڭ مەن ء«مجا تۋرالى» زاڭ جوبانى ىسكە اسىرۋدا قيىندىق تۋعىزاتىن ءارتۇرلى جاعدايعا اكەلەدى. الايدا زاڭنامانى بىرىزدەندىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس وسى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان. بۇل تۋرالى ورتالىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ناديرا مىرزاعاليەۆا ايتتى.
«ەكىنشى – جوبانى ىسكە اسىرۋداعى تاۋەكەل. تابىس بار, الايدا جوبانى بۇزۋ قاۋپى ءالى دە جوعارى. مىسالى, وسىعان دەيىن 127 ءمجا شارتى بۇزىلدى. بۇل جوبانى دايىنداۋ ساپاسىن ودان ءارى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. ءمجا جوباسىن ىسكە اسىرۋ ستەيكحولدەرلەردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىنا بايلانىستى. ايتالىق, مەملەكەتتىك ارىپتەستىڭ ۋاقىتىلى مونيتورينگى, جەكە ارىپتەستىڭ ءمجا شارتىندا العان مىندەتتى ورىنداۋعا ادالدىعى, جەكە ارىپتەس كورسەتەتىن قىزمەتتى تۇتىنۋشىنىڭ كەرى بايلانىسى, باقىلاۋ-قاداعالاۋ ورگانىنىڭ ءادىل قاتىناسى كوپ ءىستى شيەلەنىستىرمەي شەشۋگە كومەكتەسەدى», دەدى ول.
ايتۋىنشا, ءۇشىنشى قيىندىق – كەلىسىمشارتتىق تالاپقا وزگەرىس ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى.
«جوبانىڭ ۇزاق مەرزىمدى سيپاتىنا وراي, سىرتقى فاكتوردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى شارت تالابىن تۇزەتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. زاڭداعى قازىرگى شەكتەۋلەر جوبا مەن تۇپكىلىكتى بەنەفيتسياردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاعدايدى يكەمدى تۇزەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. الايدا جوسپارلانعان تۇزەتۋلەر مىندەتتى ساراپتاما جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ شارتىمەن ءتيىمدى وزگەرىس مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. زاڭناما تۇتاستاي العاندا ءوز فۋنكتسياسىن ورىندايدى, بىراق ونى جەتىلدىرۋ وزەكتى مىندەت بولىپ قالا بەرمەك», دەدى اتقارۋشى ديرەكتور.