بەكەت اتانىڭ العاشقى جەراستى مەشىتى

«قاسقىر ۇڭگىرىنە ۇقساس ساڭىلاۋ...»

شىندىعىندا, قازاقتىڭ دارقان دالاسى شەجىرەلى تاريحقا تۇنىپ تۇر. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىنىڭ توپىراعىندا تەك مۇناي مەن گاز, وزگە تابيعي بايلىق قانا ەمەس, ەستە جوق ەسكى زامانداعى كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن كومبەلەر دە جەتەرلىك. مۇندا ەلىن, جەرىن جاۋدان قورعاعان باتىرلار دا, قازاقتىڭ رۋحانياتىن بايىتۋعا مول مۇراسىن قالدىرعان اقىندار مەن جىراۋلار دا, جۇرت جادىندا عاجايىپقا تولى قاسيەتىمەن ساقتالعان اۋليەلەر دە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان.

اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مۇحام­بەت­قالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىر­دەن قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرا­فياسىنىڭ كارتاسىنا 7 نىسان ەنگىزىلگەن. جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنا­لاسقان سونداي بەس نىساننىڭ قاتارىندا اقمەشىت قورىمى بار.

بۇل قورىم جەم وزەنىنىڭ جاعا­لا­ۋىنداعى بيىك توبەنىڭ ۇستىندە, اقكيىز­­تو­عاي اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 28 شاقىرىم قاشىقتا ورىن تەپكەن. بۇرىن بۇل قورىم تۋرالى كوپ ايتىلمايتىن, ەل-جۇرت بىلە بەرمەيتىن. دەگەنمەن كەزىندە ۇستىرتتە بولعان ەكسپەديتسيا مۇشەسى ا.ديۋگامەل ەستەلىگىندە اقمەشىت جايىندا «اق بور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگىرىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سيادى. ءۇش قۇلاشتاي ۇڭگىرمەن جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم, بيىكتىگى كىسى بويىنداي, دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشىنىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرتتا قۇدىعى بار» دەپ جازبا قالدىرعان ەكەن.

ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ءدال وسى قورىمعا توپوگراف ا.الەكسەەۆ تە كەلىپتى. ول اقمەشىتتەگى جەراستى مەشىتى جونىندە جازباسىندا «قورىمنىڭ وزەن جاق بەتكەيىندە قاسقىردىڭ ۇڭگىرىنە ۇقساس, ادام ازەر وتەتىن ساڭىلاۋ بار. بۇل ساڭىلاۋ وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي جەردىڭ تۇبىنە 3 ساجەننەن (1 ساجەن – 2,1 مەتر) كوپ ەمەس قاشىقتىققا سوزىلىپ, ءارى قاراي ديامەترى 2 ساجەن, بيىكتىگى 4 ارشىنعا (1 ارشىن – 0,7 مەتر) دەيىن باراتىن دوڭگەلەك ءپىشىندى ءبىرىنشى بولمەگە اپارادى. بولمەنىڭ تو­بەسى تەگىس كۇمبەزدەلگەن, ورتاسىندا كۇن­نىڭ كوزى تۇسەتىندەي جىڭىشكە ساڭىلاۋ قال­دىرىلعان. بولمەنىڭ كىرەر جەرىنە دەيىنگى ەكى جاعىندا كومىلگەن شۇڭقىر ورنى بار. قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) ايتۋىنشا, بۇل – تۇششى سۋ ونگەن قۇدىق», دەپتى.

اقمەشىت – اعارتۋشى, ابىز-كورەگەن, ساۋلەتشى بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەنى. جەرگىلىكتى حالىق ايرىقشا قادىرلەگەن, اۋليە تۇتقان ول 1771–1775 جىلدارى وسىندا جەراستى مەشىتىن سالدىرعان. سول مەشىتتە شاكىرت تاربيەلەگەن. بۇل جونىندە تاريحي دەرەكتەردە كوپ ايتىلادى. ءدال وسى قورىمدا اتاسى جانالى, اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيا, ۇلى توعاي جەرلەنگەن.

كەيىنگى جىلدارى, اسىرەسە ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىن العاننان كەيىن اقمەشىتكە جۇرت جان-جاقتان ءجيى كەلەتىن بولدى. قازاق­ستاننىڭ ءار وڭىرىنەن, ءتىپتى كورشىلەس ەلدەردەن ارنايى سوعادى. مۇندا كەلۋشىلەر­دىڭ اراسىنان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىن ءجيى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. ءبارى دە وسىنداعى تۇنەك ۇيىنە قونا جاتادى. اقمەشىتتىڭ تاريحى­نا, بەكەت اتانىڭ عاجايىپ قاسيەتىنە قانى­عىپ اتتانادى.

بەكەت اتانىڭ ءحVىىى عاسىردا ءدال وسىندا سالدىرعان العاشقى جەراستى مەشىتىن كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە وق-دارىمەن جارىپ, قۇلاتىپ تاستاعان. جەرگىلىكتى كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر عانا قالعانىن كەيىنگى بۋىنعا ايتىپ كەتكەن. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ازاماتتارى 1998 جىلى قايتا جاڭعىرتتى. ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن شەبەرلەر شاقىرىلىپ, «اقمەشىت» ءدىني-ساۋلەتتىك كەشەنى تۇرعىزىلدى.

كەيىن اقمەشىت قورىمى مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. قورىمنىڭ اۋماعىندا 32 قۇلپىتاس, 2 قويتاس, 2 كۇمبەزدى مازار جانە 1 ساعاناتام بار.

قايتا جاڭعىرتىلعان جەراستى مە­شىتىندە يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى 20 جىلعا جۋىق شىراقشى بولدى. شىراقشى كەلۋشىلەرگە بەكەت اتانىڭ تاڭعاجايىپ قاسيەتى تۋرالى ەش جالىقپاستان اڭگىمەلەدى. يسلام قاجىنىڭ ايتۋىنشا, بەكەت اتا اقمەشىتتەن ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, حورەزمدەگى باقىرجان قاجىدان ءدارىس الۋعا اتتانعان. ال باقىرجان قاجى وزگە شاكىرتتەرىنەن گورى بەكەت اتانىڭ ۇستامدىلىعىنا, بىلىمگە قۇمارلىعىنا, زەرەكتىلىگىنە ريزا بولىپ, باتاسىن بەرىپتى.

«بەكەت اتا ەلگە ورالعاننان كەيىن ءوزى­نىڭ تۋعان مەكەنى – اقمەشىتتە العاشقى جەر­استى مەشىتىن قاشاپ سالدى. كەيىن ءدال وسىنداي مەشىتتەردى بەينەۋدەن, بايالى­دان, وعىلاندىدان اشتى. اتانىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن, ساۋلەتكەرلىگىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن اقمەشىتتەن باستاپ بارلىق جەر­استى مەشىتىن كوردىم. باقىرجان قاجى ءدارىس بەرگەن حورەزمدەگى مەدرەسەگە بارىپ كەلدىم. شىمكەنت, جامبىل وڭىر­لەرىندە, تۇرىكمەنستاندا تۇراتىن اتا ۇر­پاقتارىمەن كەزدەسىپ, ەل جادىندا جات­تال­عان اڭىزعا بەرگىسىز تاريحي اڭگىمەلەردى جي­ناستىردىم. سونىڭ نەگىزىندە 2008 ­جىلى 740 بەتتىك «بەكەت اتا» كىتابىن شىعار­دىم», دەيدى ي.مىرزابەك ۇلى.

بۇل كىتاپ 2021 جىلى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلدى. س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلزادا شاكۋليكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل يدەيانى اتالعان وقۋ ورداسىندا جۇمىس ىستەيتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى ىسكە اسىردى. بىرنەشە شەتەل ءتىلىن مەڭگەرگەن جاستار اقمەشىت قورىمىنا بارعاندا وسىنداي شەشىمگە بەكىنگەن ەكەن.

اقمەشىتتە بەكەت اتانىڭ ارۋاعىنا اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالىپ تۇرادى. سونداي استىڭ بىرىندە الاشتىڭ زاڭعار تۇلعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ ء«مادينادا – مۇحاممەد, تۇركىستاندا – قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا – ءپىر بەكەت» دەپ حالىق قادىرلەگەن تۇلعانىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزىن تەرەڭنەن تارتا تەبىرەنە تولعانعانىنا كۋا بولعان ەدىك.

«بەكەت اتانىڭ بۇكىل ءومىرى ادامدار مەن حالىقتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردى تەجەپ, قوعام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە شاقىرادى. بەرەكە مەن ءپاتۋانى, ىنتىماق پەن ىجداعاتتى ىزدەپتى. اۋلە­كىلىكتەن تارتىندىرىپ, ادى­لەتتىلىك­تى مۇرات ەتتى. شاريعات پەن اتا جولىن تابىستىرىپ, زاماناۋي وزگەرىستەردى جاقسىلىققا قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى. بەكەت ونەگەسى – تاريحي ساباقتاستىققا ادالدىقتىڭ ۇلگىسى. سان جىلدار بويى وتارشىلدىق پەن توتاليتارلىق باسىبايلىققا تويتارىس بەرىپ, وتانشىلدىق پەن بۇقاراشىلدىقتى جەبەدى. تاۋەلسىزدىك العان حالقىمىز بابامىزعا شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باسىن ءيىپ, ىزگىلىككە ۇندەگەن شاراپاتتى جولىن قاستەرلەي بەرەدى. ىلگەرى باسقان ءار قادامىمىزدى قايىرلى قىلا گور, جاقسىلىقتىڭ جارىلقاۋشىسى, ءپىر بەكەت اۋليە!», دەگەن ەدى ءابىش كەكىلباەۆ.

قازىر اقمەشىتتەگى جەراستى مەشىتىندە مەيرامباي قاليمانوۆ شىراقشى بولىپ ءجۇر. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇندا بەكەت اتا ۇستاعان اساتاياقتىڭ كوشىرمەسى تۇر. وندا ارابشا جازۋلار بار. دەمەك بۇل اساتاياقتىڭ تۇپنۇسقاسىندا دا جازىل­عانى داۋسىز.

«قورىمىنداعى قۇلپىتاستاردا دا اراب تىلىندە جازىلعان جازۋ بار. سول قۇل­پى­تاس­تار مەن اتانىڭ اساتاياعىنداعى جازۋلاردى وقي الاتىن اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن عالىمدار قاجەت» دەيدى م.قاليمانوۆ.

شىنىندا دا, بەكەت اتانىڭ اساتاياعىندا نە جازىلدى ەكەن؟ ازىرگە ونداعى جازۋدىڭ قۇپياسى اشىلماي تۇر.

«قۇلشانعا سوعىپ, دۇعاسىن وقىسىن...»

جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇل­سارى قالاسى مەن اقمەشىتتىڭ ارالىعى – 70 شاقىرىم. جول بويىندا اقكيىزتو­عاي اۋىلى بار. وسى اۋىلدىڭ تۇسىمەن ءوتىپ, اقمەشىت قورىمىنا اپاراتىن جول جيە­گىندە قۇلشان اتا جەراستى مەشىتى تۇر. ەكى بولىكتەن تۇراتىن جەراستى مەشىتى بور توبەنىڭ ۇستىنە ۇڭگىپ سالىنعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۇلشان اتا پايعامبار جاسىنا جەتكەن سوڭ جەراستى مەشىتىنىڭ ءبىر بولمەسىن مەكەن ەتكەنىن ايتادى.

«ول بەكەت اتانىڭ جيەنى ءارى شاكىرتى بولعان عوي. ونىڭ ءوزى جەراستى مەشىتىندە شاكىرت تاربيەلەگەن. بەكەت اتامىزدان «باتىستان كەلە جاتقان مۇسىلمان بالاسى اۋەلى قۇلشانعا سوعىپ, دۇعاسىن وقىسىن» دەپ وسيەت قالعان. اقمەشىتتەگى شىراقشى دا تۇرعىندارعا «قۇلشان اتاعا سوعا كەلىڭىز...» دەگەندى ايتىپ وتىرادى», دەيدى قۇلسارىلىق ولكەتانۋشى نۇرداۋلەت اقنازاروۆ.

اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قۇلشان اتا 1876 جىلى 72 جاسىندا مەككەگە بارعان. ءبىر كوڭىل اۋداراتىن جايت, ۇلى ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن بىرگە مەككەگە تابانى تيگەن التى ادامنىڭ ءبىرى بولعان. الايدا ونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى جونىندە ناقتى دەرەك كوپ ەمەس.

«قۇلشان اتا جەراستى مەشىتىنىڭ ءبىر بولمەسىنە جەرلەنگەن دەگەن دەرەك بار. ونىڭ مەشىتتەگى دەنەسىن 1851–1852 جىل­دارى ورىس توپوگرافى الەكسەەۆ-2 كور­گە­نىن ەسكەرسەك, جوعارىدا ايتىلعان دەرەك شىندىققا جاناساتىن سەكىلدى. ونى بەكەت اتانىڭ زامانداسى رەتىندە قاراستىرساق, وندا ونىڭ ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەنىن بولجاۋعا نەگىز بار», دەيدى م.كيپيەۆ.

قالاي ايتساق تا, ەكى جايتقا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – ەكى مەشىتتىڭ اق بور توبەگە سالىنعانى. ەكىنشىدەن, اقمەشىتتەگى قۇلپىتاستار مەن بەكەت اتا­نىڭ اساتاياعىنداعى ارابشا جازۋ ءالى زەرتتەلگەن جوق. بۇل دا – تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە.

اتىراۋ وبلىسى