بۋراباي – ەلىمىزدەگى ەڭ تانىمال تۋريستىك ولكەلەردىڭ ءبىرى. جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىنەن جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ جالپى سانى 1 ميللونعا جۋىقتايدى. گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جەرگىلىكتى تابيعاتتىڭ جاي-كۇيىنە جۇيەلى تۇردە مونيتورينگ جاساپ وتىرادى. ءبىز وسى ورايدا مەكەمەنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى روزا تەمىرباەۆاعا حابارلاسىپ, بىرقاتار ساۋال قويعان ەدىك.
– روزا حانىم, جالپى بۋرابايدا قانداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى؟ جەرگىلىكتى تابيعاتتىڭ جاعدايى قالاي؟
– 2018-2020 جىلدارى جانە بيىلعى جىلى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنىڭ ەكوجۇيەسىن كەشەندى باعالاۋ, سونىڭ ىشىندە رەكرەاتسيا مەن ءتۋريزمنىڭ اسەرىن باعالاۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك. ەكولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىن, تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتىن, ەكولوگيالىق جانە دەموگرافيالىق جاعدايدى باعالاۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ قابىلەتى قاراستىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەكرەاتسيا مەن ءتۋريزمنىڭ اسەر ەتۋ قاۋپىن ازايتۋ بويىنشا عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار جاسالدى.
بيىل مونيتورينگتىك زەرتتەۋ ارقىلى ۇلتتىق پاركتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە وراسان زور سالماق ءتۇسىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ايتالىق, بولەكتاۋ تاۋىنا, ابىلاي حان الاڭىنا, يماناي بۇلاعىنا تۋريستەردىڭ كوپتىگىنەن تۇسەتىن رەكرەاتسيالىق جۇكتەمە گەكتارىنا شاققاندا ءتيىستى مەجەدەن 9 ەسە جوعارى. ياعني, جەرگىلىكتى ەكوجۇيە ودان ءارى ب ۇلىنبەۋى ءۇشىن ناقتى شارا قابىلداۋ قاجەت دەگەن ءسوز.
– رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى ەكوجۇيەگە قانشالىقتى تەرىس اسەر ەتەدى؟ سىزدىڭشە تۋريستەر اعىنىن شەكتەۋ قاجەت پە؟
– الدىمەن رەكرەانتتاردىڭ, ياعني ادامداردىڭ تابيعاتقا اسەرىن ايتايىن. ادام اياعى كوپ بولسا, تاۋلاردىڭ, شوقىلاردىڭ بەتكەيىندەگى تابيعي توپىراعى تاپتالىپ, بەتكى قاباتى ارشىلىپ, جالاڭاشتانادى. ونداي جەرلەر جەلگە توتەپ بەرە الماي, ەروزياعا ۇشىرايدى, جاڭبىرعا شايىلىپ كەتەدى. توپىراعىنا زيان كەلگەن سوڭ, تاۋ بەتكەيلەرىندەگى اعاشتاردىڭ تامىرى اشىلىپ قالادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ادامداردىڭ تىم كوپتىگى, اياۋسىز تاپتاۋى تاۋ-تاستىڭ تابيعاتىنا ۇلكەن زيان كەلتىرىپ جاتىر.
قازىر تۋريستەر اراسىندا تانىمال گەوگرافيالىق نىساندارعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. تابيعاتتى قورعاۋ, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك مۇددەلەر اراسىندا تەڭگەرىم ساقتاۋ كەرەك.
– ادامداردىڭ شەكتەن تىس كوپ ەكەنىن تۇسىندىك, ال اۆتوكولىكتەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– زەرتتەۋ بويىنشا, ورتا ەسەپپەن ءبىر كولىك جىل سايىن اتموسفەرادان 4 توننادان استام وتتەگىن سىڭىرەدى. شامامەن 800 كگ كومىرتەگى توتىعىن, 40 كگ ازوت وكسيدىن جانە 200 كگ-عا جۋىق ءارتۇرلى كومىرسۋتەكتەردى شىعارادى. «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنە بيىل 10 ايدا باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى 210 مىڭنان استام كولىك كەلدى. ياعني, كۇن سايىن 700-گە جۋىق اۆتوكولىك كىرەدى دەگەن ءسوز.
ال ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 250 كولىككە عانا ارنالعان اۆتوتۇراق بار, ياعني قالعان 450 كولىك رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە توقتايدى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, كۇن سايىن 450 كولىكتىڭ دوڭگەلەگى توپىراقتى تاپتايدى, بەتكى قاباتىن قوپارادى. بۇل ورتاشا العانداعى ەسەپ, ال جازدا تۋريستىك ماۋسىم قىزعان كەزدە كۇن سايىن كەلەتىن كولىك سانى الدەقايدا كوپ بولادى. ياعني, كولىكتەر بۋرابايدىڭ ەكوجۇيەسىنە وراسان زور تەرىس اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.
– شەتەلدەردەگى ۇلتتىق پاركتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ كوردىڭىزدەر مە؟
– مۇنداي پروبلەمالار ءار ەلدە ءارتۇرلى جولمەن شەشىلەدى. ايتالىق, اقش-تاعى يەللوۋستوۋن ۇلتتىق پاركىندە ناقتى ايماقتارعا بارۋ ءۇشىن كۆوتا ەنگىزىلگەن. پەرۋدەگى ماچۋ-پيكچۋگە باراتىندار دا بيلەتكە الدىن-الا برون جاساپ, سودان كەيىن عانا ءتيىستى ۋاقىتىندا بارادى. گالاپاگوس ارالدارىنىڭ كەي جەرلەرى ناقتى ءبىر مەرزىمگە ۋاقىتشا جابىلىپ, سول ۋاقىتتا ەكوجۇيەنىڭ قالپىنا كەلۋىنە جاعداي جاسايدى.
بۋرابايعا دا وسىنداي شەكتەۋلەر ەنگىزىپ, تابيعاتتىڭ تىنىستاپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. مىسالى, كەيبىر تۋريستەر كوپ بارمايتىن مارشرۋتتاردا قوزعالىستى ۋاقىتشا توقتاتىپ قويۋعا بولادى.
– جاز كەزىندە تۋريستەر كوبەيگەن ۋاقىتتا ۇلتتىق پارككە كىرەتىن اۆتوكولىكتەرگە تاريف جوعارىلايدى. وسى شەشىمنىڭ ەكوجۇيەنى ساقتاۋعا قانداي دا ءبىر اسەرى بار ما؟
– ءيا, ءتاريفتىڭ وسكەنى ءتيىمدى شەشىم. مۇنداي ەكونوميكالىق شەشىمدەر كولىك تاسقىنىن ازايتۋعا اسەر ەتەدى. وعان قوسا, قارجىنى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, تابيعات قورعاۋ شارالارىن قولداۋعا جۇمساۋعا بولادى.
اقش, نورۆەگيا جانە باسقا دە شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە قاراساڭىز, ولار ۇلتتىق پاركتەرگە اۆتوكولىكتەردى كىرگىزبەيدى. تۋريستەردى ارنايى كولىكپەن كىرگىزۋدى جولعا قويعان. بۇل اۋانى كولىك تۇتىنىمەن لاستاماۋعا, ەكوجۇيەنى بۇلدىرمەۋگە جاقسى.
– جالپى تۋريستەردىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتى قانداي دەڭگەيدە؟ بۋرابايعا كەلۋشىلەرگە قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ساقتاماساق, تابيعاتتى ساقتاي المايمىز. ادامدار سونى تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. ول ءۇشىن, ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاعى ءتيىستى ەرەجەنى قاتاڭ ساقتاعانى ءجون. بۇل ەرەجە بارىنە ورتاق.
تۋريستەردى تاربيەلەۋ كەرەك. ماسەلەن, اۋستراليادا ادامدارعا تۋريزم مادەنيەتىن ۇيرەتەتىن باعدارلامالار مەن ەكوتۋرلار بار. جاپونيادا ۇلتتىق پارك ەرەجەلەرىن تۇسىندىرەتىن جارنامالىق ناۋقاندار, ۆولەنتەرلىك جوبالار بار.
– بۋرابايدىڭ تابيعاتىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىن ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى قانداي شارالاردى ۇسىناسىز؟
– بىرىنشىدەن, تۋريستىك وبەكتىلەردىڭ رەكرەاتسيالىق ولشەمىن ساقتاۋ قاجەت. ادامداردىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى تابيعاتتىڭ وكپەسىن قىسىپ تاستايدى. جۇمباقتاستىڭ اينالاسىن قورشاۋ كەرەك. ادامداردىڭ ءمىنىپ-ءتۇسىپ جۇرگەنى دۇرىس ەمەس. توپىراق پەن وسىمدىك قاباتىن ادام اياعى تاپتاپ, بۇلدىرمەۋى ءۇشىن تۋريستىك سوقپاقتارعا اعاش جول توسەۋ كەرەك. تۋريستىك وبەكتىلەردى دارەتحانالارمەن جانە قوقىس جاشىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
جاڭادان ەشتەڭە ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, كەلۋشىلەردىڭ سانىن شەكتەۋ, ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, تابيعات قورعاۋ شارالارى ۇلتتىق پاركتەردى ساقتاۋعا, ءتۋريزمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. تابيعاتتى ساقتاي وتىرىپ, ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتامىز دەسەك, سولاردان ۇلگى الۋ قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ابزال ماقاش,
«Egemen Qazaqstan»