ونى جازعان كۇندى ۇمىتقاندى اقىن دەۋگە بولا ما؟ ال ۇمىتسا, باسقا ەمەس, اقىن «ولەدى-اۋ». ءسىز ءولىمدى قالاي تۇسىنەسىز؟ فيزيكالىق دەنە تۇرعىسىنان ويلاساڭىز, قاتەلەسۋىڭىز مۇمكىن. جۇگىن بىرەۋگە ارتىپ, كۇنى ءۇشىن سۇيرەتىلىپ جۇرگەندى ءومىر دەپ كىم ايتتى؟ اقىن دەپ كىم ايتتى. «ارعىماقتىڭ بالاسى, ارىعان سايىن تىڭ جورتار, ارقا مەن قوسىم قالار دەپ. ازامات ەردىڭ بالاسى, جابىققانىن بىلدىرمەس, جاماندار مازاق قىلار دەپ» جىرلاعان قازتۋعاننىڭ كوزىمەن قاراعاندا سولاي. اقىننىڭ العاشقى ولەڭى قازاق رۋحىنىڭ ىلكىدەگى ءبىر نۇسقاسى جىراۋلار پوەزياسىنداي قۇبىلاناما بولماسا, ونىڭ نەسى تۋىندى, نەسى ولەڭ دەر ەدىك؟
العاشقى ولەڭنىڭ جولى اۋىر ەمەس, اقىننىڭ, بالكىم ادىلەتتىڭ جولى اۋىر شىعار. تۇڭعىش ولەڭ, تۇڭعىش جىر تۇتىلا بەرمەيدى كوبىنە. ونى جازعان بالا اقىن ءوز ىشىنەن مىڭ تۇلەگەن شاعىن ۇمىتار ما, ءسىرا؟ قاعازعا تۇسىرگەن كۇنىن ۇمىتۋى مۇمكىن-اۋ, جازعان ساتىندەگى اسەردەن جاڭىلماۋعا ءتيىس. العاشقى ولەڭ مەن سوڭعى ولەڭنىڭ اراسىنداعى ۇلى جولدا ادامزاتتىڭ اق جۇرەك بالاسى اقىندار ەڭ ءبىرىنشى جازعان كۇنىنە جالتاق-جالتاق قاراۋمەن بولادى. سۇتتەي اپپاق سەزىمنىڭ كىرشىكسىز تازا شۋماقتارىنا كوز تىگەدى. تاڭعى شىقتاي, تاڭعى نۇرداي تامىلجىعان ءمولدىر دە شۋاقتى سەزىمدەردىڭ تۇنبالارىنا قاراعىشتايدى. مۇمكىن سول ادالدىعى مەن تازالىعىنا بولا قارايلاي ما, بالكىم سوعان جۇگىنۋمەن وتە مە, ايتەۋىر ارتىنا ءبىر ەمەس, مىڭ قايىرىلادى اقىن. قايىرىلعان سايىن قۇستاي تۇلەيدى, بالكىم. مۇمكىن قانجىلاۋى دا. مەيلى عوي. قۇستاي تۇلەسە, العاشقى اسەرشىل بالاڭ سەزىمدەردىڭ ءوزى ءبىر جەكە قۇبىلىسقا اينالىپ, جانىنا قۋات بەرگەنى. قانجىلاسا سول كەزدەگى تازالىعى مەن بالالىعىنا جەتپەگەنى, الدە ادالدىقتىڭ الدىندا ادىرەم قالعانى شىعار, وعان نە داۋا. «كىرلەگەن جۇرەك ءوز ءىشىن, تۇرا الماس استە جۋىنباي» دەگەن ۇلى ابايدىڭ ءوزى. ەشتەڭە ەتپەيدى, سول ادالدىق پەن ىڭكارلىكتى ويلاعان سايىن, ساعىنعان سايىن ىشتەي تۇلەپ, جازعان سايىن ارىلماي ما؟ ولاي بولماسا, وعان قۇدىرەتى جەتپەسە, اقىننىڭ ولگەنى ەمەي نەمەنە؟ ادام كەۋدەسىنە تىعىلعان ادال جۇرەك ولگەن كۇنى ءتىرىسىڭ بە, ءولىسىڭ بە, ءبارىبىر ەمەس پە دەيدى ءبىر ويىم. بىراق بالالىقپەن ءجۇرىپ-ءجۇرىپ, سول بويى رۋحاني ەسەيمەي قالساڭ... وندا اڭگىمە باسقا. مەن تۇگەنشەمىن دەپ كەۋدەڭدى قاعىپ شىعا كەلەسىڭ. انانداي جەردەن سەنى باياعىدا تارك ەتكەن بالا اقىن تۇرىپ, «ەندى قايتەيىن؟» كەتىپ بارا جاتادى. ەندى ساعان جولاي المايتىن, مۇمكىن جولاتپايتىن, سەن قانشا اڭساپ, ساعىنىپ شاقىرساڭ دا ورالمايتىن, قۋساڭ دا جەتكىزبەيتىن بالا اقىن – ءوزىڭ. كەشە ارتىڭدا قالعان سياقتى ەدى, بۇگىن الدىڭا ءتۇسىپ الىپتى. ەرتەڭ نە بولارىن ءبىر قۇداي عانا بىلەدى. الدىڭا ءتۇسىپ الىپ زىمىراپ بارا ما, جوق, الدە سوزساڭ قولىڭ جەتپەيتىن بيىككە شىعىپ العان با, ول دا وزىڭە بايلانىستى. ەرتەڭ – جيىنتىقتالعان بۇگىندەردىڭ تۋىندىسى. كەشەگى مەن بۇگىنگى قوسىلىپ, ەرتەڭدى جاسايدى دەسە تاڭعالمايمىن.
قۇرىسىن, باسقا جاققا قاراي كەتىپ بارامىز. جاس اقىننىڭ العاشقى ولەڭى ەدى عوي تاقىرىپ. ول تۋرالى كىم قالاي جازبادى؟ ەسىمدە ءجۇرسىن ەرماننىڭ جىرى قالىپتى:
«قۇپيالى جىر – سەزىم
قۇيىلاتىن شاق قانداي.
ءبىر سوزىڭنەن ءبىر ءسوزىڭ,
اسىپ ءتۇسىپ جاتقانداي!
جۇگىرەسىڭ شاپقىلاپ,
ەستىرتۋگە داۋسىڭدى.
سۋدىڭ ءبارى – اق بۇلاق,
شۋدىڭ ءبارى – ءان سىندى.
جان كورىنبەي كوزىڭە,
وي ويلايسىڭ نە ءتۇرلى.
قىزدىڭ ءبارى وزىڭە,
قۇمارتاتىن سەكىلدى.
ورتەسە ولەڭ وزەكتى
وزىڭدىكى – بۇل عالام.
ولەڭىڭ بار گازەتتى,
وقيتىنداي كۇللى ادام».
بۇل ەندى ءجۇرسىن ەرمان اقىننىڭ شۋماقتارى. عاشىق كورىنگەن, تاسىپ-توگىلگەن بالا اقىننىڭ شادىمان شاعى مەن اسەرىن ادەمى بەينەلەيدى. وسىلاي دەپ توگىپ جىبەرەدى دە: «بيىك ۇستاپ ەڭسەنى, تاسىماسقا تاساتىن, ساعىندىم-اۋ مەن سەنى, جايراڭداعان جاس اقىن!», جالپ ەتكىزەدى اقىن. جاس اقىندى ساعىنۋ – ءبورى ارىعىن بىلدىرمەي, سىرتقا ءجۇنىن كۇجىرەيتە ءجۇرىپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزىن ساعىنۋى اقىننىڭ. بالا كەزىندە سەزىنگەن پاك بەينەسىنە قايتۋ ما, الدە تۇپنەگىزدى كوكسەگەنى مە؟ قايعىسىز, قامسىز بالالىعى ءوز الدىنا, ادام بالاسىنىڭ اق جۇرەگىنە ءتان العاۋسىز سەزىمدەردى ساعىنعاننان دا وسىلاي جازادى.
اقىن بىتكەن العاشقى ولەڭىن جاريالاي دا قويمايدى. ارەدىك قانا شىعارادى. قالاي جازىلىپ ەدى دەپ سۇراساڭىز, «وسىنداي ءبىر جاعدايعا بايلانىستى جازعانىم ەسىمدە, مەكتەپتە ءبىر قىزعا عاشىق بولعانىمدا, سوسىن بىرەر شۋماق شيمايلاعانىم بار» دەپ قىسقا قايىرادى. اۋەلى ءوزى, وزىنەن سوڭ وقىرمان ولەڭ ەسەبىندە مويىنداعان, بالكىم مويىندالعان دۇنيەلەردى وقۋعا تىرىسادى. ولپى-سولپى, القام-سالقام بولسا دا, ناعىز ىڭكار سەزىمنىڭ قاينارى سول العاشقى شۋماقتاردان باستالماي ما؟ ول تۋرالى دا نەلەر جىر, نەلەر ولەڭدەر بار ءبىزدىڭ ەلدە. تۇڭعىش شۋماقتار ەمەس, سول شۋماقتارعا ارنالعان, مۇمكىن سول سەزىمدەردەن باستاۋ العان تۋىندىلار دەۋگە كەلەدى.
«اقىن بولسام سەن شىعاردىڭ اتىمدى,
ساعان بەرۋ كەرەك قالاماقىمدى.
كورشى اۋىلدان – كوكوزەكتەن سالۋشى ەم,
كورشى ۇيدەگى قىزعا جازعان حاتىمدى.
اۆتورى جوق سول حاتتاردان كەشەگى
قۇپيا ءبىر سىرلى سەزىم ەسەدى.
ساعان ارناپ بەس شاقىرىم الىستان,
حات تاسيتىن اتاعۇلدىڭ ەسەگى»,
دەپ باستالادى ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ العاشقى ماحابباتقا جازعان حاتتارى تۋرالى ولەڭى. ال مەن سول حاتتاردى, ونداعى بالاۋسا جىرلاردىڭ ءوزىن وقىعىم كەلەدى. بىراق ول العاشقى شۋماقتار...
قالاي دەسەك تە, قايران قالماسقا بولمايتىن ۋاقىت. كورشى ۇيدەگى قىزعا ىنتىعاتىن جانە جۇرەگىڭدى اتشا تۋلاتقان الگى ارۋعا حاتىڭدى ءوزىڭ تۇراتىن اۋىلدان ۇزاپ بارىپ, بەل-بەلەستى ارتقا تاستاپ, باسقا اۋىلدان سالۋعا قانشاما ەرىك-جىگەر كەرەك. ەكى اۋىلدىڭ اراسىندا ءماجنۇن كۇيىن كەشىپ جۇرگەندە, قانشاما سەزىم مەن وي, ىنتىق جاننىڭ اڭسارىندا تەربەتىلدى دەسەڭىزشى. ەسەيگەندە ونداي جان جاماندىققا باسۋى مۇمكىن بە؟ جان-جۇرەگىنىڭ ىڭكار, ءمولدىر تۇنباسىندا تەربەلگەن بالا اقىننان وتكەن اۋليە جوق. كورشى قىزعا عاشىق بولعان ول ىڭكار حاتىن سەزىمگە وراپ كورشى اۋىلدان جولداسىن-اق دەيىك. سودان كەيىن ءوزى دە الابۇرتىپ تاعات تابا الا ما؟
«و, قارا ەسەك, ماڭداي سورى بەس ەلى
كوكبەل اسىپ, اسىپ تالاي جوتا, قىر
سۋدى كەشىپ, تولقىندارى الىسقان
ىڭىرانىپ, ىڭقىلداپ,
كەسىپ ءوتىپ قوعالى ساي, قامىستان,
ارقاسىندا اعاش اياق اتاعۇل
تۇياقتارى ءبىر-بىرىنە ءتيىپ كەتىپ سىرتىلداپ
كەلەدى ءانى, پوشتاشىنىڭ ەسەگى,
عاشىق ۇلدىڭ حاتىن تاسىپ الىستان.
تابادى ءالى ءبىز تۇراتىن,
قىز تۇراتىن كوشەنى».
قارا ەسەك پەن اتاعۇلدىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي الشاقتىق تا, جەر مەن كوكتەي جاقىندىق تا بار. ءبىر اياعىن سوعىس الدى ما ەكەن, جوق باسقاعا بەردى مە ەكەن, اعاش اياق اتاعۇل دەۋى تەگىن ەمەس قوي. پوشتاشىنىڭ ول زاماندا ەسەكسىز كۇنى بار ما؟ ول اتاعۇل مەن قارا ەسەك بىرەۋىنىڭ اياعى, بىرەۋىنىڭ بەلى سىقىرلاپ اڭسار حاتتاردى عانا تاسي ما؟ قانشاما «قارا قاعاز» بەن مايدان حاتتارىن, قايعىلى قازانى, وكىنىش پەن زاردى ەستىرتتى؟ ال, مىنا حاتتىڭ ءجونى بولەك قوي. كۇللى ءومىر مەن قايشىلىق, جانۋ مەن ءتىرىلۋ, ءوسۋ مەن ءونۋ وسىدان باستالعانداي ەمەس پە؟
«قارا ەسەكتى كۇتۋشى ەدىك ءسىز بەن ءبىز,
قاتار شىعىپ ەسىك الدى ۇيدەن ءبىز.
قارا جولعا كوزدى تالاي سۇزگەنبىز,
ءبىرتۇرلى بوپ ءجۇرۋشى ەدى حات السا
ءوز ويىنىڭ تۇنىعىندا جۇزگەن قىز»
دەيدى ەسەنقۇل اقىن.
ءارى قاراي ەجىكتەپ جاتۋ ارتىق.