جىل كامبەگى

پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر اتانعان دونالد ترامپ پەن كامالا حارريس اراسىنداعى بۇل تەكەتىرەس شىن مانىندە ناعىز دەموكراتيالىق قوعام­عا ءتان تەگەۋرىندى تار­تىس­­قا تولى بولدى. ارا­سىن­دا ومىرگە قاۋىپتى توسىن وقي­عالار دا بولماي قال­­عان جوق. بىراق ناۋقان كوپ­­تىڭ كۇتكەنىندەي ءساتتى اياق­­تال­­عانىمەن, جاسى 80-گە تاقا­­عان ازاماتتىڭ قايتا تاققا كە­لەرىنە كۇمانمەن قاراعاندار دا بارشىلىق ەدى.

العاشقىدا اقش-تىڭ كەلەسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر ەكى ادامنىڭ ءبىرى ەلدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى دجو بايدەن ەدى. الايدا 22 شىلدەدە ول سايلاۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ورنىنا دەموكراتتار اتىنان 59 جاستاعى ك.ءحارريستىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. بۇل – مەملەكەت تاريحىنداعى توسىن جاعداي. سوڭعى رەت 1968 جىلى ەلدىڭ 36-پرەزي­دەنتى بولعان ليندون دجونسون ءدال وسىنداي شەشىم قابىل­داعان ەدى. 

ال ونىڭ بىردەن-ءبىر قار­سىلاسى – د.ترامپتىڭ ەكىنشى رەت پرەزيدەنت اتانۋعا تالپىنىسى «تار جول, تايعاق كەشۋگە» تولى. الدىمەن 2020 جىلى قاراشادا پرەزيدەنت سايلاۋىنا قايتا تۇسكەن ول دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ۇمىتكەرى دجو باي­دەننەن جەڭىلىپ, ەلدىڭ 46-پرە­زيدەنتى بولۋدان ءۇمىتىن ۇزگەن ەدى. دەگەنمەن قازاقشا ايتقاندا, «شال باسىمەن» شارشاپ-شال­دىعۋدى بىلمەيتىن شەتەلدىك ساياساتكەرلەردىڭ قايراتكەرلى­گىنە تاڭعالاسىڭ. بيىل 14 ماۋسىمدا 78 جاسقا تولعان ترامپ رەسپۋبليكالىق پارتيا اتىنان ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلىپ, قايتپاس قايسار ساياساتكەر ەكەنىن دالەلدەپ, اقىرى ءوز دەگەنىنە جەتىپ وتىر.

جوعارىدا ايتقانداي, وسى جولدا ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايلار دا ورىن العانىن بىلەمىز. 13 شىلدەدە پەنسيلۆا­نيا شتاتىندا سايلاۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەپ تۇرعان وعان قارسى عيماراتتىڭ شاتىرىنا جاسىرىنعان قاسكوي سنايپەر سەگىز وق اتىپ, ونىڭ ءبىرى ترامپتىڭ باسىنان بىرنەشە ميلليمەتر عانا قيىس كەتىپ, قۇلاعىن تەسىپ ءوتتى. ونىڭ ارتىندا تۇرعان ءبىر ادام قازا تاۋىپ, ەكى ادام جاراقات الدى. ء«بىر قيىندىقتىڭ ار­­تىندا ءبىر جەڭىلدىك تۇرادى» دەگەندەي, بال­­كىم ونىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جە­­تۋىنە وسى توسىن وقيعا دا ءوز سەپتىگىن تيگىز­گەن بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ءتونىپ تۇر­عان اجال اۋزىنان امان قالدىم دەپ قاي­مىق­قان ترامپ جوق. قايتا بۇل وقيعا ونىڭ بەلسەندىلىگىن ودان سايىن ارتتىرىپ جىبەر­گەندەي. سايكەسىنشە, حالىقتىڭ دا وعان دەگەن قۇرمەتى مەن ريزاشىلىعى ەسەلەنىپ شىعا كەلدى.

سوڭعى مالىمەتتەرگە جۇگىن­سەك, اقش-تىڭ 50 شتاتى مەن كولۋمبيا فەدەرالدى وكرۋگىندە سايلاۋ ءوتىپ, ونىڭ ىشىندە 40 شتاتتا داۋىس ساناۋ تولىق اياقتال­دى. ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرت­سەك, 24 شتاتتا – ترامپ, 16 شتاتتا ءحارريستىڭ جەڭىسكە جەتكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. قالعان 11 ايماقتا داۋىس ساناۋ ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ جەتەۋىندە ترامپ, تورتەۋىندە حارريس الدا كەلەدى.

ايتا كەتسەك, د.ترامپ ۆايو­مينگ جانە باتىس ۆيردجينيا شتاتتارىندا 70 پايىزدان اسا داۋىس جيناسا, ايداحو, الاباما, اركانزاس, كەنتۋككي, لۋيزيانا, ميسسيسيپي, نەبراسكا, وكلا­حوما, سولتۇستىك داكوتا, تەن­نەسسي, وڭتۇستىك داكوتا, يۋتا شتاتتارىندا 60 پايىزدان اسا داۋىسقا يە بولدى.

ونىڭ قارسىلاسى ك.ءحارريس­تىڭ ناتيجەلەرى ىشىنەن مىنا جەتىستىگىن ايرىقشا ايتا كەتكەن ءجون: ەل استاناسى ۆاشينگتون قالاسى ورنالاسقان كولۋمبيا فەدەرالدى وكرۋگىندە وعان ساي­لاۋشىلاردىڭ 90,4 پايىزى داۋىس بەرگەن.

5 قاراشا كۇنى پرەزيدەنت سايلاۋىمەن قوسا امەريكالىق سايلاۋشىلار سەناتتىڭ 34 مۇشەسىن, سونداي-اق وكىلدەر پالاتاسىنىڭ 435 مۇشەسىن سايلاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىمەن قاتار 11 گۋبەرناتور سايلاۋى دا وسى كۇنى ءوتتى.

د.ترامپتىڭ جەڭىسىنەن كەيىن حالىقارالىق ساراپشىلار امەريكانىڭ بولاشاعى مەن بەتالىسى جونىندە سان-ساققا جۇگىرگەن ساياسي بولجامدارىن جاساپ جاتىر. الەم ەكونوميكاسىنىڭ تورتتەن ءبىرىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان الپاۋىت ەلدىڭ باعىت-باعدارى قايدا بۇرىلاتىنى كىم-كىمگە دە ماڭىزدى. ال رەسپۋبليكالىقتار اتىنان ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر دجەي دي ۋەنس كەشە ءوز مالىمدەمەسىندە بۇل وقيعا تۋرالى ء«بىز اقش تاريحىنداعى وراسان زور ساياسي كامبەكتىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز» دەپ ءوز باعاسىن بەردى.

كەشە ءوزىنىڭ جەڭىسىنە كوزى تولىق جەتكەننەن كەيىن د.ترامپ فلوريدا شتاتىندا جاقتاستارى الدىندا ءسوز سويلەپ, الداعى ءتورت جىل ىشىندە اتقاراتىن جۇمىستارى مەن ۇستاناتىن سايا­سي باعىتتارى جايىندا ءمالىم ەتتى. ونىڭ ەڭ ماڭىزدى اۋىزعا العان ءسوزىنىڭ ءبىرى – الەمدە بولىپ جاتقان سوعىستاردى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمى. «مەنىڭ كادەنتسيام كەزىندە ەشقانداي سوعىس بولمايدى. مەن سوعىستى توقتاتامىن. وسىعان دەيىن 4 جىل­دىق پرەزي­دەنتتىگىم كەزىندە دە سو­عىس بولماعان. سول ۋاقىتتا ءبىز دايش-ءتى (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان ۇيىم – ە.ز.) جەڭدىك. مەن سوعىستى باستاۋ ءۇشىن ەمەس, توق­تاتۋ ءۇشىن كەلدىم», دەدى ول.

اقش-تىڭ «سۋ جاڭا» پرەزي­دەنتى زاڭسىز كوشى-قونمەن كۇرەسۋگە, سونداي-اق ەل شەكاراسىن نىعايتۋعا دا نيەتتى. ونىڭ ماقساتى – امەريكانى قاۋىپسىز, باي ءارى قۋاتتى ەلگە اينالدىرۋ. ء«بىزدىڭ ەلىمىز شۇعىل كومەكتى قاجەت ەتىپ تۇر. شەكارامىزدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. تاريحتا ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدى دالەلدەگەن مەملەكەتپىز. مەن ءوز ۋادەلەرىمدە تۇرامىن», دەپ مالىمدەدى ول.

ساياساتكەردىڭ العا قويىپ وتىرعان جوسپارلارىنىڭ قاتا­رىندا سالىقتى ازايتۋ, مۇناي ءوندىرۋدى كوبەيتۋ سەكىلدى بىرقاتار ماڭىزدى مىندەت بار. ول اقش-تىڭ الداعى باعىت-باعدارىن 180 گرادۋسقا وزگەرتۋگە بەيىل. «امەريكالىقتاردىڭ ءوز ەلىنىڭ شىنايى قوجايىنى بولاتىن ۋاقىتقا جەتەمىز. بارلىق سالادا وڭ وزگەرىس بولادى. سالىقتى ازايتامىز. ساۋد ارابياسى مەن رەسەيدەن دە كوپ مۇناي وندىرەمىز. مەنىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىم اقش تاريحىنداعى «التىن كەزەڭ» بولادى» دەگەن وپتيميستىك مالىمدەمەسىن دە جايىپ سالدى.

مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كەلىپ جاتقان دەرەكتەرگە قاراعاندا, اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­دى تولىق اياقتالدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى بۇل ەلدە داۋىستاردى ساناۋ بىرنەشە كۇنگە, ءتىپتى ايعا سوزىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن د.ترامپتىڭ ءوز جەڭىسىنە سەنىمدىلىگى مەن ونى وزگە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قۇتتىقتاۋى بۇل ناۋقاننىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانىن بىلدىرسە كەرەك.