تاۋەكەل ەركىندىكتى قالايدى

جوسپارلى ەكونوميكادا ءبىر ماقسات قويادى, سول ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن بۇكىل كومەكشى فاكتورلاردى جۇمىلدىرادى. نارىقتىق ەكونوميكادا ءبارى تابيعي. ياعني ءسىز ماقسات قويمايسىز, نەنىڭ سۇرانىسى كوپ بولسا, سول باسىپ وزادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءالى دە بولسا جوسپارلى ەكونوميكانىڭ تۇساۋىندا. ولار جىل سايىن 90 ملن توننا مەجەسىنەن تۇسپەۋىمىز كەرەك دەيدى. ماقسات سونداي. تەرەڭىرەك ۇڭىلەتىن بولساق, نارىقتاعى قانشاما كومپانيانى وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا قيناۋى دا مۇمكىن.

سونىمەن قاتار ءتۇرلى تاۋەكەلدەردى دە الدىن الا ءبىلىپ, ەسكەرىپ وتىرۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, كتك-مەن مۇناي تاسىمالداۋ تاۋەكەلدەرىنەن ساباق الاتىن كەز جەتتى. ونى دا, قاشاعانداعى ءوندىرىستىڭ ىركىلىپ قالۋىن دا الدىن الا باعامداپ, باعالاۋعا بولۋشى ەدى.

جالپى, ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ قۋاتىن ارتتىرا الاتىن ەكى كەن ورنى بار – تەڭىز بەن قاشاعان. قاشاعانداعى احۋال قيىنداۋ, اكتسيونەر مەن ۇكىمەت اراسىندا ازداعان داۋ-داماي ءجۇرىپ جاتىر. ال تەڭىزدە كەلەشەك كەڭەيتۋ جوباسى ءالى اياقتالمادى. ول ءتامامدالسا, وندىرىستىك قۋاتتى 100 ملن تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلەدى. بىراق ءبىر عانا كەن ورنىنا تاۋەلدى بولىپ قالۋ جاقسى ەمەس. سول سەبەپتى, ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. ياعني باسقا دا كەن ورىندارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ وتە وزەكتى. مىسالى, بىرىككەن اراب امىرلىگى بولسىن, ساۋد ارابياسى بولسىن, قازىر ولار وپەك+ قۇرامىندا وتىر, بىراق سالالارعا ينۆەستيتسيانى دا اياماي قۇيىپ جاتىر. ويتكەنى مۇناي-گاز ءداۋىرىنىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالدى. دەمەك, دەر ۋاقىتىندا باسقا ەنەرگياعا كوشۋ قاجەت. ولار سونى جوس­پارلاپ وتىر.

شەتەل تاجىريبەسىندە مۇناي ءوندىرىسىن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ارقىلى ەسەپتەيدى. كەمى ءۇش ستسەناري قۇرىلادى – ەڭ قولايسىز جاعداي, قازىرگى جاعداي جانە ەڭ جاقسى جاعداي. وسى ۇشەۋى اراسىندا ءوندىرىستىڭ دياپازونى انىقتالادى. تىم تومەن دەڭگەيدە قانشا وندىرەسىز, ورتاشا كولەمى قانشا بولادى جانە ەڭ كوپ ءوندىرىس دەڭگەيى قالاي قالىپتاسادى دەگەندەي. وسى ورايدا وپەك+ اياسىنداعى مىندەتتەمەنى دە اينالىپ وتە المايمىز. باق-تا «قازاقستان وپەك+ شەڭبەرىندە وزىنە العان مىندەتتەمەدەن كوبىرەك مۇناي كولەمىن ءوندىرىپ قويدى, ەندى سونىڭ ورنىن وتەۋگە ءتيىس» دەگەن سىڭايداعى اقپاراتتاردى ءجيى وقيمىز. مۇندايدا كوپتىڭ كوڭىلىندە «وسى مىندەتتەمە ءبىزدىڭ مۇناي ساياساتىمىزعا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدىلىق. بۇل ەندى الدىن الا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە دە بايلانىستى. بالكىم, قازاقستان تاراپى ءوزىنىڭ ماكسيمۋم ءوندىرىس دەڭگەيىن بەرىپ قويدى. وپەك+ ماكسيمۋمدى قارايدى دا, «ا, جارايدى, ەندەشە وسىدان تومەن تۇسىرىڭدەر» دەيدى. ال ءبىز قازىر ءوزىمىز بەرگەن سول ماكسيمۋمدى ورىنداي الماي تومەندەپ تۇرمىز, ەندى سودان تاعى دا تومەندەۋ كەرەك. ياعني وپەك+ جيىنىنا بىرنەشە ستسەناريمەن بارۋ كەرەك. ء«بىزدىڭ شىعاراتىن كولەمىمىز وسىنداي, ال تومەن تۇسىرە الاتىن جاعدايىمىز وسىنداي» دەپ. مەنىڭشە, كەمى 2-3 تسيفرمەن بارىپ, سونىڭ ەڭ تومەنگى نۇسقاسى نەگىزىندە جوسپارلاعان دۇرىس.

ەگەر تەڭىزدىڭ كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى ىسكە قوسىلسا, ەلىمىز 100 ملن توننا ءوندىرۋ ماقساتىنا جەتىپ تە قالار. ول 2026-2027 جىلدارى ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بىراق ودان باسقا ءتيىمدى جوبا جوق بىزدە. مۇناي-گاز سالاسىندا پەرسپەكتيۆالى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 10-15 جىل ۋاقىت كەتەدى. تەڭىز جوباسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن دە, ءوندىرىس زاڭدىلىعىنا سايكەس, قىسىم تومەندەپ, شامامەن 2030 جىلدارعا تامان ءوندىرىس دەڭگەيى قايتادان 100 ملن توننادان تومەن ءتۇسىپ كەتەدى. 100 ملن توننالىق مەجەنى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ارقاشان ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. مىسالى, قازىر اقش رەكوردتىق ءونىم شىعارىپ جاتىر. ولاردا مىڭداعان كەن ورنى بار. نارىقتىق ەكونوميكا تالابىمەن جەكە دامي بەرەدى. قانداي دا ءبىر ماقسات پەن مىندەتتەرگە تاۋەلدى ەمەس. بىرىندە تاۋسىلسا, ەكىنشىسىنەن شىعادى, ودان تاۋسىلسا, ۇشىنشىسىنەن شىعادى. ءارتاراپتانىپ كەتكەنى سونشا, مۇناي ءوندىرىسى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتىر.

سوندىقتان كەن ورىندارىن ينۆەستور­لار­دىڭ ەركىنە بەرگەن ءتيىمدى بولار ەدى. ولار دا ءوز اياعىنا ءوزى بالتا شاپپايدى. ولاردى جاۋ رەتىندە كورمەۋىمىز كەرەك. ولار دا ءوزىنىڭ پايداسىن ويلايدى, ءونىمدى ارتتىرۋدى كوزدەيدى. دەمەك, مۇنىڭ سوڭى دامۋعا اپارادى.