ادەبي ساۋالنامامىزدىڭ كەزەكتى قوناعى – سىنشى-ادەبيەتشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى. ءداستۇرلى سۇراق: نە وقىپ ءجۇرسىز؟
– كىتاپ وقىماعان كۇنىم بولماسا دا, الداعى ايدا بالەنبەي شىعارما وقيمىن دەپ الدىن الا جوسپار جاسامايمىن. ويتكەنى وقيتىن شىعارمالاردىڭ كولەمى دە ءارتۇرلى بولادى. ايتالىق, دوستوەۆسكيدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتار», توماس ماننىڭ «بۋددەنبروكتار», گەرمان مەلۆيللدىڭ «موبي ديك» نەمەسە ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» سياقتى كولەمى كەرە قارىس روماندارىن وقىپ شىعۋعا ءبىر اپتا ۋاقىت كەتەدى. ال مارسەل پرۋسستىڭ «سۆان باعىتىنا قاراي», دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسس», ۋيليام فولكنەردىڭ «ايعاي مەن اشۋ», اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «اداسقاق» سياقتى مودەرنيستىك ماتىندەرىن ءتۇسىنىپ وقۋ توزىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. ولارعا كەمى ءبىر اي ۋاقىتىڭدى جۇمسايسىڭ. تەز وقىلاتىن تۋىندىلار دا, سونىمەن بىرگە كۇردەلى شىعارمالار دا بار. شىعارما ءماتىنىنىڭ جەڭىل نەمەسە كۇردەلى بولۋى تۋىندى ناشار نەمەسە كەرەمەت دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى.
كەيىنگى جىلدارى ماتىندەرى اسا كۇردەلى ەمەس تۋىندىلاردى اۋديونۇسقادان تىڭداپ ءجۇرمىن. كورماك ماككارتيدىڭ «جول», حان گاننىڭ «ۆەگەتاريان ايەل» سياقتى كولەمى شاعىن (150–200 بەت) روماندارى اۋديونۇسقاسىنىڭ ۇزاقتىعى 5–6 ساعات, ال ستەندالدىڭ «قىزىل مەن قاراسىن» تىڭداپ شىعۋعا 24 ساعات, تولستويدىڭ «اننا كارەنيناسىن» تىڭداۋعا 34 ساعات ۋاقىت تابۋىڭ كەرەك.
تاياۋدا مىنا كىتاپتاردى وقىپ شىقتىم. ستەفان تسۆەيگ «تري پەۆتسا سۆوەي جيزني. كازانوۆا, ستەندال, تولستوي». ءۇش ەسسەسى دە ۇنادى. كورماك ماككارتي «دوروگا». انتيۋتوپيالىق رومان. بۇل رومان جونىندە ۋاقىت تاپسام, ماقالا جازۋ ويىمدا بار. بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىن جازعان سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ «ۋ ۆوينى نە جەنسكوە ليتسو», «ۆرەميا سەكوند حاند» كىتاپتارى ەرەكشە ۇنادى. دجەيمس دجويستىڭ «پورترەت حۋدوجنيكا ۆ يۋنوستي». بۇل روماندى بۇرىن دا وقىعانمىن. ءدارىس وقيتىن بولعان سوڭ, تاعى ءبىر شولىپ شىقتىم. روماننىڭ اۋديونۇسقاسىن دا «ليترەسكنيگي» سايتىنان ساتىپ الىپ, تىڭداۋعا ۋاقىت تاپتىم. «ليترەسكنيگي» سايتىنان جاقىندا عانا نوبەل سىيلىعىن ەنشىلەگەن حان گاننىڭ ەكى رومانىن ءبىر ءتۇن ۇيىقتاماي وقىپ تاستادىم. ەكى رومان دا قاتتى اسەر ەتتى.
مارقۇم بولىپ كەتكەن عالىمبەك ەلۋباي شىنىندا دا تالانتتى جازۋشى ەكەن. كوزى تىرىسىندە باعالاي الماعانىمىز قانداي وكىنىشتى. ء«جۇز جەتىنشى كوكتەمى» مەنىڭ جانىمدى تەبىرەنتتى. ۋاقىت تاۋىپ, ەربولات ابىكەن ۇلىنىڭ «ويانۋ» اڭگىمەلەر جيناعىن وقىپ, ريزا بولدىم. ادەبيەتىمىزگە بەيىمبەت ءمايليننىڭ ءىزىن باسۋعا لايىق سۋرەتكەر كەلگەن ەكەن. سوعان شىن قۋاندىم.
تاپ قازىر دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسس» رومانىن وسىمەن ءۇشىنشى مارتە وقي باستادىم. ەڭ العاش رەت بۇل كۇردەلى تۋىندىنى 1988 جىلى اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە شولىپ شىققانمىن. «ينوستراننايا ليتەراتۋرا» جۋرنالىنان. ول كەزدە اتاقتى شىڭعىس ايتماتوۆ بۇل باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى بولدى. قىرعىز قالامگەرى سىرەسىپ قالعان سەڭدى بۇزىپ, جۋرنال بەتىنە الەمگە ايگىلى مودەرنيست سۋرەتكەرلەردىڭ تۋىندىلارىن بەرە باستادى. ويتكەنى باتىستىڭ مودەرنيستىك ادەبيەتىنەن سۋسىنداعان, جاڭاشىلدىققا جانى قۇمار ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ كەمەلدەنۋىنە دجويستىڭ سانا اعىسىنداعى قۇبىلىستاردى سان ءتۇرلى قىرىنان سۋرەتتەيتىن كۇردەلى ماتىندەرىنىڭ ىقپالى زور بولدى.
«ۋليسس» – وتە ۇلكەن كىتاپ, ۆيكتور حينكيس پەن سەرگەي ءحورۋجيدىڭ اۋدارماسىندا 800 بەت. وعان كىتاپقا بەرىلگەن 300 بەت تۇسىنىكتەمەنى قوسىڭىز. مىڭ بەت كىتاپتى وقىپ شىعۋ وڭاي ولجا ەمەس. ەگەر دە ءسىز بۇل روماندى قابىلداي الماساڭىز, وقىماي-اق قويىڭىز. ويتكەنى ريچارد ولدينگتون, بەرنارد شوۋ سياقتى ۇلى قالامگەرلەردىڭ وزدەرى ونى وقي الماعان. الايدا ءتوزىمىڭىز جەتىپ, ونى سوڭىنا دەيىن وقىپ شىقساڭىز, ۋيليام فولكنەر, ۆيردجينيا ۆۋلف سياقتى الەمگە ايگىلى سۋرەتكەر شىعارمالارىنداعى مودەرنيستىك پروزانىڭ عاجايىپ ۇلگىلەرىنىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنىنىڭ سىرىن تۇسىنە باستايسىز. «ۋليسس» پروزاعا عانا ەمەس, مودەرنيستىك پوەزيانىڭ جاڭا ۇلگىلەرىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە دە يگى ىقپالىن تيگىزدى. ەگەر ء«ۋليسستىڭ» التىنشى ەپيزودى بولماسا, توماس ەليوتتىڭ «قۇنارسىز جەر» («بەزپلودنايا زەمليا») پوەماسى جازىلماس ەدى.
«ۋليسس» 18 ەپيزودتان تۇرادى. ءار ەپيزود ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ستيلمەن ورنەكتەلگەن. دجويس ءار ەپيزودتى جاڭا ستيلمەن جازىپ, ونى كەمەلىنە جەتكىزىپ, كەلەسى ەپيزودتا شىعارماسىن مۇلدە بولەك ستيلمەن جازىپ كەتەدى. شىعارماداعى فورمامەن, مازمۇنمەن وينايتىن كۇردەلى ەكسپەريمەنتتەردى تۇسىنە الماساڭىز, ستيل جاڭارتۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە دە روماندى وقىپ شىعۋعا بولادى. بىراق بۇل تۋىندىنىڭ جالعىز ەرەكشەلىگى وسى ەكەن دەپ ويلاماڭىز.
بۇگىن تاڭەرتەڭ ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ, مەراب ءمامارداشۆيليدىڭ, اندرەي استۆاتساتۋروۆتىڭ ء«ۋليسستى» تالداعان ەڭبەكتەرىن وقىپ شىقتىم. كۇردەلى تاقىرىپقا سۇڭگىپ كەتكەندىكتەن دجويس تۋرالى دارىستەرىمدە جان-جاقتى ىزدەنىپ, قولىمنان كەلگەنشە وقىرمانعا سۋرەتكەر دۇنيەتانىمىنىڭ قالاي قالىپتاسقانىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىن.
– شىعارماشىلىق وي-پىكىرىڭىزبەن بولىسكەنىڭىزگە راحمەت.