دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ العىشارتى

جالپى, الەمدىك تا­جىري­بەگە سۇيەنىپ, ءبىز­دىڭ ەلدە دە حالىق سا­نا­عى ءار ون جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل اسا ماڭىزدى زەرتتەۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ الداعى جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسى ايقىندالىپ, ناقتى سانداردى كورسەتىپ بەرەتىن قۇجات جا­ساق­تالادى.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ال­عاش­­قى حالىق ساناعى 1999 جىلى ۇيىم­داستىرىلدى. ۇلتتىق ستا­تيس­تيكا بيۋروسىنىڭ ءار كەزەڭدەگى ساناعىنا كوز جۇگىرتسەك, 1989 بەن 1999 جىلعى حالىق سانىنىڭ قوزعالىسىنا قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەر كەزىكتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, 1989 جىلى ەلدە 16 199 154 ادام بار ەكەنى انىقتالسا, 1999 جىلى 14 953 126 ادام تىركەلىپ, ون جىلدىڭ ىشىندە 1,2 ميللونعا ازايىپ­پىز. ارينە, مۇنىڭ سەبەبىنە تەرەڭ بويلايتىن بولساق, بۇل جايتقا اسەر ەتكەن شەشۋشى فاك­تور­لار از ەمەس. توقىراۋ جىل­دا­رىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ تۇر­مىستى تۇرالاتىپ, ونىڭ بالا تۋ كور­سەتكىشىنە كەرى اسەر ەتكەنى, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاريحي وتا­نىنا كوشۋى – ايتپاسا دا تۇسىنىكتى فاكت.

1999 جىلعى ساناقتا ون جىل ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ بار­لىعىنا دەرلىك وڭىرلەردە حا­لىق سانىنىڭ ازايعانى باي­­قال­دى. تەك استانا مەن الماتى قالالارىندا, اتىراۋ, قىزىلوردا, تۇركىستان (بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان) وبلىستارىندا عانا وسكەن. ايتا­لىق, اتالعان ونجىلدىقتا استانا تۇر­عىن­دا­رى 38 109 تۇرعىن­عا كوبەيسە, الماتىلىقتار 107 961 ادامعا ارتقان. ال جوعارىدا اتال­عان وبلىستار اراسىندا وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ حال­­قى 108,5 پايىزبەن وڭىرلەر كوشىن باستاعانىمەن, سول كەزدەگى ورتا­لىعى شىمكەنتتە حالىق 1989 جىلعىدان ءبىرشاما كەمي تۇسكەن (98,7%).

وبلىستاردىڭ ىشىندە استاناعا جاقىن اقمولا, سولتۇستىك قازاق­ستان جانە قاراعاندى وبلىس­تارىندا حالىق سانىنىڭ ازايۋى الدىڭعى ۇشتىكتەن كورىنگەن. سوعان قاراعاندا استانانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى وزگە وڭىر­لەر­دەگىدەي-اق ازايعانىمەن, ەلوردالىقتار نەگىزىنەن الماتى قالاسىنان جانە وسى اتالعان ءۇش ءوڭىردىڭ قونىس اۋىستىرعان تۇرعىندارى ەسەبىنەن كوبەيگەنى تاعى ءبىر كورسەتكىشتە كەلتىرىلگەن.

بۇل جەردە استاناداعى قازاق­تار­دىڭ سانى عارىشتىق جىلدام­دىقپەن وسە تۇسكەنىن قوسا كەتكەن ءجون. 1989 جىلى نەبارى 17,7 پا­يىز توڭىرەگىندە بولسا, 1999 جىلى ەلورداداعى قازاقتار 41,8 پايىز­عا جەتكەن. الدىڭعى ساناقپەن سالىس­تىر­ساق, 268,3 پايىزدى قۇراپ وتىر.

اۋىل مەن قالا حالقىنىڭ ارا-سال­ماعىن تارازىلاساق, جالپى 1989 جىلدان 1999 جىلعا دەيىن اۋىلداعى اعايىننىڭ قاتارى سيرەي ءتۇسىپتى. شامالاپ ايتساق, جارتى ميلليونعا جۋىق. جۇرت توقى­راۋ جىلدارىنىڭ قىسپاعىنان قاراشاداعى قارا ءۇيىن قيىپ, قالاعا ۇدەرە كوشكەن ەكەن عوي دەگەن وي بىردەن كەلەدى. سەبەبى التىن بەسىگىن تاستاپ, كۇنكورىستىڭ قا­مىمەن باقىتىن قالادان ىزدەپ كەتكەن وتباسىلار ءار اۋىلدا بولدى. الايدا وسى كەزەڭدە قالالىق­تار­دىڭ دا سانى 755 مىڭعا كەمىپ كەتىپتى.

سوندا اينالاسى ون جىلدىڭ ىشىندە بۇل حالىق قايدا كەتتى دەگەن زاڭدى سۇراق مازالايدى. جاۋابىن ىزدەپ, تاعى ءبىر ستاتيستيكاعا ءۇڭىلىپ كورسەك, ەلدەگى اجىراسقاندار مەن وتباسىنان كەتىپ قالعاندار سانى: ەرلەر 39 424-كە (1989 جىل – 179 986, 1999 جىل – 219 410 ادام), ايەلدەر 106 406 (1989 جىلى – 354 407, 1999 جىل 460 813) ادامعا ارتا تۇسكەن ەكەن. ياعني بۇل جاعدايدىڭ دا حالىقتىڭ تۋ كورسەتكىشىنە كەرى اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.

جالپى, كسرو تاراعاننان كەيىن ءبىراز حالىق قازاقستاننان سىرتقا قونىس اۋداردى, ولاردىڭ ىشىندە سلاۆيان ەتنوستارى, اسىرەسە نەمىستەر كوپ بولدى. نەكە جانە وتباسى ماسەلەلەرى قيىنداي ءتۇستى. سول سەبەپتى دە 1999 جىلعى ساناقتا حالىقتىڭ سانى 10 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 1,2 ميلليونعا از بولىپ شىقتى.

1999 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقتىڭ سانى 7,9 ملن ادامدى قۇرادى. بۇل – جالپى حالىقتىڭ 53,4 پايىزى. ءسويتىپ, قازاق ءوز جەرىندە قايتادان كوپشىلىككە اينالدى. XX عاسىردىڭ باسىندا باستالعان گەنوتسيدتىك جانە وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان اشتىققا ۇشىراپ, اتىلىپ, قۋدالانعان قازاق 50-جىلدارى ءوز جەرىمىزدە 29%-دى قۇراپ, ازشىلىققا اينالعان داۋىردەن كەيىن, اراعا جارتى عاسىر سالىپ قايتا كوپشىلىككە اينالا الدىق.

2009 جىلى كەزەكتى حالىق ساناعى ءوتتى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز­دە 16 004 800 ادام تۇراتىنى انىق­تالدى. ياعني 1989 جىلعى دەڭ­گەيگە اراعا 20 جىل سالىپ بارىپ ارەڭ جەتتىك. قازاقتار سانى 63,10 پايىزعا كوتەرىلدى, ياعني ون جىلدا تاعى 10%-عا ارتقانى كورىندى. ونىڭ ىشىندە سىرتتان اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ دا ۇلەسى بار.

2019 جىلى وتۋگە ءتيىس حالىق ساناعى ماڭىزدى سەبەپتەرگە بايلانىستى 2021 جىلعا دەيىن شەگەرىلىپ كەلدى. بۇل ساناقتا ءبىز ەڭسە تىكتەر كورسەتكىشتى كورە الدىق. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى 19 186 015 ادامعا جەتتى. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى وسى 30 جىلداعى ەلەۋلى جەتىس­تىكتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا قاتا­رىمىز 14,8 پايىزعا ءوسىپ, جىلدىق ءوسىم 1,3%-دى قۇرادى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابيعي ءوسىم 5 ميلليوننان اسا ادامدى قۇرادى.

دەموگراف عالىم اياۋلىم ساعىنباەۆا كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا بوسانۋلار سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالعانىن ايتادى. بۇنى دەموگراف التىن قۇرساقتى انالا­رى­مىز­دىڭ ءۇش بالادان كوپ بوسانۋ قار­قىنىمەن بايلانىستىرىپ وتىر.

– بۇگىندە تۋدىڭ جالپى كوەف­فيتسيەنتى ءبىر ايەلگە شاق­قاندا 3,13 تۋدى قۇرايدى. بۇل – تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. بۇل جەردە ماڭىزدى رولگە ۇلكەن جاستاعى ايەلدەردىڭ كوبىرەك بوسانا باستاۋى يە بولىپ وتىر. نەكە جاسى دا ۇلعايىپ كەلەدى. ال رەسەي, ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا قازاق­ستاندا انا مەن بالاعا قول­داۋ ونشا كوپ بولماسا دا, وڭ وزگەرىس بار, – دەيدى ا.ساعىنباەۆا.

سونداي-اق دەموگراف عالىم ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا نارەستە ءولىمى 72 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن ايتتى.

– قازىرگى تاڭدا مىڭ بالاعا شاققاندا ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 7,8 ءولىمى تىركەلەدى. سونداي-اق انا ءولىمى 46 پايىزعا تومەندەپ, 100 مىڭ بالاعا شاق­قاندا 36,5 ءولىمدى قۇرادى, – دەيدى دەموگراف.

ال قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى بەكزات ەرمەكباەۆا ەلىمىزدە انا بولۋ­دىڭ ورتاشا جاسى كەيىنگى 20 جىل ىشىندە وسكەنىن انىقتاپتى.

– ۇلت­تىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش – 29,2 جاس, 2019 جىلى – 28,9 جاس, 2018 جىلى 28,7 جاستى قۇرادى. وسىلايشا, ءبىرىنشى بالا تۋعان كەزدەگى انانىڭ ورتاشا جاسىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى بايقالادى. بۇل ءۇردىس الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دە­موگرافيالىق فاكتورلارمەن بايلانىستى. ەلىمىزدە 2000–2021 جىلدار ارالىعىندا 35 جاس­تان كەيىن بوسانعان ايەلدەر سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى 2019 جىلدان 2021 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا بايقالدى, – دەيدى ب.ەرمەكباەۆا.

حالىق ساناعى – تەك حالىقتىڭ ءوسۋى مەن كەمۋىن, ميگراتسيالىق جاع­دايدى تالداۋ عانا ەمەس. جو­عا­رى­دا ايتقانىمىزداي, مۇنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ما­ڭىزى اسا زور. ەڭ باستىسى, ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرى ۇلتى­مىزدىڭ سانى ارتىپ, 80 پايىزدىڭ اۋىلىنا قادام باس­تىق. بۇل دەرەك مەملەكەتتىلىك, ۇلت­تىق ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.