اسكەردەگى الىمجەتتىك: سەبەبى مەن سالدارى

«جاستار اسكەرگە وتان الدىن­داعى بورىشىن وتەۋگە بارادى. جاس ساربازدارىمىز ءوز مىندەتىن الاڭسىز ورىنداۋى ءۇشىن اسكەر قاتارىندا, ەڭ الدىمەن, تەمىردەي ءتارتىپ بولۋعا ءتيىس. قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار وسى تالاپتى مۇلتىكسىز ورىنداۋى قاجەت. ءار اتا-انا اسكەرگە كەتكەن بالاسىن مەملەكەتكە سەنىپ تاپسىرادى. سوندىقتان ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, ەڭ الدىمەن, ارميا باسشىلىعى جانە قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى جا­ۋاپتى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسى ورايدا پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن جۇرت­شىلىق وكىلدەرى اسكەردە الىم­جەتتىك ءالى جويىلعان جوق دەگەن پىكىر بىلدىرگەنىمەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى مەن اسكەري ماماندار ونداي سىنمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ, ءوز ۋاجدەرىن ورتاعا سالىپ ءجۇر.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اسكەردەگى الىمجەتتىكتى بولدىرماۋ ماقساتىندا قارۋلى كۇشتەردەگى مەرزىمدى اسكەري قىزمەت ۋاقىتى كەڭەس اسكەرىندەگى ەكى جىلدان ءبىر جىلعا دەيىن قىس­قارتىلدى. الايدا بۇل شارا الىمجەتتىكتى توقتاتۋ ءۇشىن جەت­كىلىكسىز بولدى. شەت جەردە كەڭەس اسكەرى قاتارىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ساربازدار ءبىر-ءبىرىنىڭ قازاقستاننان ەكەنىن ەستىپ-بىلگەندە ۇلتىنا, تىلىنە, دىنىنە قاراماستان «وي-باۋىرىمداسىپ» قۇشاقتاسىپ, دوستاسىپ كەلگەن بولسا, جاستارىمىز ەندى ءوز ەلىمىزدە اسكەري قىزمەت اتقارۋعا كوشكەندە ءارتۇرلى بەلگى بويىنشا بولىنە باس­تادى. مىسالى, 90-جىلداردىڭ باسىندا وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ بىرىن­دە اسكەري مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن كوكشەتاۋلىق ساربازدى قىزمەتتەستەرى «شالاقازاق» دەپ سوققىعا جىعىپ, اقىرى ول ۇيىنە كەمتار بولىپ ورالعانىن بىلەمىز. الىمجەتتىك جاساۋدىڭ باسقا دا كوپتەگەن فاكتىسى اشكەرەلەنگەن. تەك 2015 جىلى قورعانىس مي­نيسترلىگى اسكەردەگى الىمجەتتىك جويىلدى دەپ مالىمدەدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى قازاقستان ارميا­سىندا كەلىسىمشارت ارقىلى اسكە­ري قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازا­ماتتاردىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جەت­كەنى ەدى. سودان بەرى كەي ساربازدىڭ وزىنەن ءالسىز جاۋىنگەرگە كۇش كورسەتۋى «جارعىلىق ەمەس قارىم-قاتىناسقا» جاتقىزىلىپ كەلەدى.

قالاي بولعاندا دا, ەلىمىزدە اسكە­ري قىزمەتشىلەردىڭ, سو­نىڭ ىشىندە مەر­زىم­دى اسكەري قىز­مەتكە الىنعان جاس سارباز­دار­دىڭ قاۋىپسىزدىگى تولىق قامتا­ماسىز ەتىلمەي وتىر. اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كەيىنگى ءۇش جىلدا 270 اسكەري قىزمەتشى اسكەري مىندەتىن وتەۋ كەزىندە قازا تاپقان. وسىنشاما ورنى تولماس شىعىننىڭ 140-ى قارۋلى كۇشتەرگە تيەسىلى. ولارعا سىرقات­تانۋ, جول-كولىك وقيعالارى, سۋي­تسيد, قاۋىپسىزدىك شارالارىن بۇزۋ جانە تۇرمىستىق جاعداي­لار سەبەپ بولعان. قالعان 130 اسكە­ري قىزمەتشى توتەنشە جاع­دايلار مينيسترلىگىندە, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شە­كا­را قىزمەتىندە, ۇلتتىق ۇلان­دا جانە مەملە­كەتتىك كۇزەت قىز­مەتىندە مەرت بولعان. سونداي-اق كەيىنگى ءتورت جىلدا كۇشتىك قۇرى­لىمداردا 86 سۋيتسيد وقيعاسى تىر­كەل­گەن. ونىڭ 40-ى قارۋلى كۇشتەردە جاسالعان. وزىنە-ءوزى قول سالعانداردىڭ ىشىندە 7 وفيتسەر, 22 كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشى, 7 مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى جانە 4 كۋرسانت پەن كادەت بار. سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ بارلىعى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. 34 وقيعانى تەرگەۋ بارىسىندا قايتىس بولعانداردى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە دەيىن جەتكىزۋ بەلگىسى انىقتالماعان. وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق ىستەر توقتاتىلعان. ال 6 وقيعا بويىن­شا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اسكەري-تەرگەۋ ورگاندارى قازىر سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. تەرگەۋ بارىسىن باس اسكەري پروكۋراتۋرا قاداعالايدى.

ءادىلى كەرەك, قورعانىس مي­نيسترلىگى ساربازداردى كازار­مالىق بۇزاقىلىقتان اراشالاۋ جانە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اسكە­ري قۇرىلىمداردا ءتارتىپتى قام­تاماسىز ەتۋ شارالارىن مۇم­كىندىگىنشە قولدانىپ تا جاتىر. اسكەري بولىمدەردىڭ بارلىعىندا جەكە قۇرامعا باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ «سەرىك­تەس», «پيراميدا», «جاۋىن­گەرلىك دوس» جۇيەلەرى, تەلە­فون ارقىلى جاقىن­دا­رىمەن سويلەسۋدىڭ «وتباسىمەن بەينە­قوڭىراۋ» سەرۆيسى قولدانىلادى. قۇقىق­قا قايشى ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ماقسا­تىندا اسكەري بولىمدەردە كەز كەلگەن اسكە­ري قىزمەتشى وتىنىشىمەن جۇگىنە الاتىن پروفيلاكتيكالىق كابينەتتەر مەن سەنىم تەلەفوندارى جۇمىس ىستەيدى. قولجەتىمدى ورىنداردا جازباشا ارىز بەن ءوتىنىش سالۋ ءۇشىن ارناۋلى جاشىكتەر قويىلعان. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ونلاين-باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, كازارمالار ۆيدەوكامەرالارمەن جابدىقتالعان. سارباز انالارى كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ بارلىق اسكەري بولىم­گە جانە اس­كەرگە شاقىرىلعانداردى جي­ناق­تاۋ پۋنكتتەرىنە تاۋلىك بويىنا كى­رۋىنە رۇقسات بەرىلگەن. وسىن­داي شارالار­دىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى ءۇش جىلدا قارۋلى كۇشتەر­دە جارعىدان تىس قارىم-قاتىناستاردان بولعان قىلمىس سانى 43 پايىزعا, ياعني 40-تان 23-كە دەيىن ازايعان.

الايدا قازىر اسكەرىمىزدىڭ بەدەلى, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايى جاستاردى قىزىقتىراتىنداي دەڭگەيدە ەمەس. كەلىسىمشارت نەگىزىندە قىزمەت ەتۋشىلەر مەن كىشى وفيتسەرلەر­دىڭ ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي­دى. سەبەبى اسكەريلەردىڭ جالاقى­سى سوڭعى رەت 2008 جىلى عانا كوتە­رىلگەن. ايتەۋىر بىلتىر اسكەري ۇشقىشتاردىڭ لاۋازىم­­دىق جالاقىلارى ءوسىرىلدى, اسكەري مە­ديتسينالىق قىزمەتشىلەر­دىڭ اقشالاي ۇلەسى ازاماتتىق مەديتسينالىق مەكەمە­لەر­دىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلا­رىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن, ال جو­عارى اسكەري وقۋ ورىندارى وقى­تۋشىلارىنىڭ جالاقى­لا­رى ازاماتتىق جوعارۋ وقۋ ورىن­­­دارىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزىل­دى. اسكەريلەرگە ءبىر كەزدە بەرىلگەن الەۋمەت­تىك قولداۋ شارالارىنىڭ ءبىرازى توقتاتىلىپ تاستالعان.

قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ۇكىمەت بيىل كۇشتىك قۇرى­لىم­دار­دىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيە­سىنە كوشۋدى قولداپ, ونى 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر. ناتيجەسىندە, قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري قىز­مەتشىلەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارى ورتا ەسەپپەن 50 پايىزعا وسىرىلمەكشى. بۇعان قوسا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بۇرىن­عى جەڭىلدىكتەرىن قايتارۋ ماسەلەسى دە قارالىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە اسكەري قىزمەتشىلەرگە كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن تولەنەتىن ۇستەمەاقىنىڭ كو­لەمىن ارتتىرۋ, اسكەري وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت دەمالىس ورنىنا بارۋى جانە قايتۋى تەگىن بولۋىن جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قوعام­دىق كولىكتە اقىسىز ءجۇرۋىن قاي­تارۋ سياقتى شارالار بار. ال اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ويداعىداي شەشىلگەن. ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنە ارنالعان اقشالاي قارا­جات رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتە تولىق كولەمدە قاراستىرىلعان.

اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان ءبىر ۇتىمدى شارا – ۇزدىك ساربازدارعا ءبىلىم گرانتتارىن بەرۋ. ماسەلەن, بىلتىر 600-دەن اسا مەرزىمدى اسكەري قىزمەت اتقارعان جىگىت جەڭىلدىكپەن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ونىڭ ىشىندە 189-ى گرانت يەگەرى اتاندى. سونداي-اق مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە الىنعان جاستاردىڭ بانكتىك قارىزدارى مەن ميكرونەسيەلەرى بويىنشا تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاپتى. بۇل مۇمكىندىكتى قازىرگە دەيىن 6 253 سارباز پايدالانىپ, ولاردىڭ جالپى سوماسى 1 ملرد 828 ملن تەڭگە نەسيەسى كەيىنگە شەگەرىلگەن.

ال «اسكەردە الىمجەتتىك بار ما؟» دەگەن سۇراققا ناقتى جا­ۋاپ الۋ ءۇشىن ارنايى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. اسكەردەن ورالعان جىگىتتەر مەن مەرزىمدى اسكەري مىندەتىن وتەپ جۇرگەن ساربازدار اراسىندا وسى تاقىرىپتا جابىق ساۋالناما جۇرگىزىلسە, ءبىراز شىندىقتىڭ بەتى اشىلارى انىق.